Η φιλοσοφία και οι ιστορίες της

A.C. Grayling, Ἡ ἱστορία τῆς φιλοσοφίας, μτφρ. Π. Γεωργίου, ἐπιμ. Γ. Ἀντωνόπουλος, Πατάκη, Ἀθήνα 2021, σελ. 720 Wolfram Eilenberger, Ἡ ἐποχὴ τῶν μάγων: ἡ μεγάλη δεκαετία τῆς φιλοσοφίας, 1919-1929, μτφρ. Γ. Κοιλῆς, ἐπιμ. Γ. Ἀντωνόπουλος, Πατάκη, Ἀθήνα 2021, σελ. 532 Τὰ δύο αὐτὰ ἔργα ἐμπλουτίζουν τὴν ἑλληνικὴ βιβλιογραφία μὲ δύο ἀπὸ τὶς πιὸ σημαντικὲς πρόσφατες διανοητικὲς παραγωγὲς σὲ χρηστικὲς καὶ ἀκριβεῖς μεταφράσεις.[1] Ὁ Γκρέυλινγκ προσφέρει στέρεο θεμέλιο γιὰ τὴν διδασκαλία τῆς φιλοσοφίας ἀπὸ τὸ εἰσαγωγικὸ ἕως τὸ προχωρημένο ἐπίπεδο. 1. Ἡ φιλοσοφία, τὰ λόγια της καὶ ἡ ἀλήθεια Ἡ ἱστορία τῆς φυσικῆς δὲν εἶναι φυσική, ἡ ἱστορία τοῦ σκακιοῦ δὲν εἶναι σκάκι. Ἡ ἱστορία, ὅμως τῆς φιλοσοφίας, ἀπὸ τὸν καιρὸ τοῦ Ἀριστοτέλη, εἶναι φιλοσοφία. Ἡ φιλοσοφία δὲν εἶναι παρὰ τὰ ὁράματά της, οἱ θεωρίες της γιὰ τὸν κόσμο καὶ τὸν ἄνθρωπο, μὲ ἄλλα λόγια τίποτε περισσότερο ἀπὸ τὰ λόγια της, τουτέστιν ἀπὸ τὴ γλώσσα ποὺ χρησιμοποιεῖ (ἢ κατασκευάζει) καὶ τὸ πῶς τὴν χρησιμοποιεῖ γιὰ νὰ ὑποβάλει ἢ νὰ προβάλει μιὰν εἰκασία γιὰ τὸν κόσμο ἢ τὴν ἀνθρώπινη κατάσταση. Χρησιμοποιῶ τὸν ὅρο εἰκασία μὲ τὴν πλατωνική του ἔννοια: μιὰ εἰκόνα μὲ αἰσθητικὲς ἢ διαισθητικὲς καταβολές, λιγότερο ἢ περισσότερο ἀμυδρή, χωρὶς ὅμως σταθερότητα, ἀφοῦ ἀμέσως προσβάλλεται, ὑπονομεύεται, ἐξαεροῦται ἀπὸ ἄλλες αἰσθήσεις, διαισθήσεις ἢ ὁραματισμούς. Ἢ χρησιμοποιώντας μιὰν εἰκόνα ἀπὸ τὸν Χέγκελ, τὸ φιλοσοφικὸ προϊὸν εἶναι πάντα σὰν μιὰ σταγόνα γάλα στὸ τραπέζι, ὅπου πέφτει ἐπάνω του ἕνα σμῆνος μύγες καὶ σὲ λίγο ἔχει πάψει νὰ ὑπάρχει. Ὅσο διαρκεῖ ἔχει κάποια χρησιμότητα. Πάλι, μὲ τὰ λόγια τοῦ Πλάτωνα, γαντζωνόμαστε ἀπὸ πάνω του ὅπως σὲ σχεδία μήπως καὶ διαπλεύσουμε τὰ σκοτεινὰ καὶ βροντερὰ νερὰ τῆς πραγματικότητας (Φαίδων, 85c-85d), ἐλπίζοντας ὅτι θὰ μᾶς βγάλει σὲ κάποια ἀσφαλὴ ἀκτή. Ναί, ἡ φιλοσοφία κάποτε παραμυθεῖ, γιὰ νὰ θυμηθοῦμε ἕναν ἄλλο δύστυχο φιλόσοφο ποὺ –πιστὸς ἴσως στὸ ὄνομά του– προσέτρεξε ὁ Βοήθειος στὴν βοήθειά της μέσα στὸ κελὶ τοῦ θανάτου. Ἀλλὰ πάντα εἶναι ἐγκλωβισμένη μέσα στὸν ἱστὸ τῶν λόγων, τῶν λέξεων δηλαδή, ποὺ γεννάει μέσα ἀπὸ τὰ ἴδια της τὰ σπλάχνα. Αὐτὸ σημαίνει ὅτι ἡ φιλοσοφία δὲν εἶναι χορηγός, διαχειριστὴς ἢ διαμετακομιστὴς Ἀλήθειας. Ἂν τοῦτο τὸ γνώριζε ἤδη καὶ αὐτὸς ὁ Μέγας Μεταφυσικὸς μὲ τὴν Σχεδία του, ἂν αὐτὸ τὸ γνώριζε ὁ Ἀριστοτέλης τουλάχιστον ὡς πρὸς τὰ ἠθικὰ ζητήματα («ἡ ἠθικὴ δὲν εἶναι μαθηματικὰ») καὶ βέβαια ὁ ἀπαράμιλλος ἀνθρωποτηρητὴς καὶ πειραστὴς Σωκράτης, σήμερα δὲν τὸ ἀμφισβητεῖ κανεὶς ποὺ δὲν ὑποκρίνεται ἀκόμα τὸν «μάγο», κανεὶς ποὺ δὲν ἐπιμένει ἀκόμα νὰ πλέκει μὲ τὰ λόγια ἁλυσίδες γιὰ ἀνθρώπους ἐξουθενωμένους ἀπὸ τὸ βάρος τῶν καιρῶν, ὅπως τοὺς περιγράφει ὁ Ἄϊλενμπεργκερ, ἢ εξπρεσιονιστικὰ trompe l’oeil γιὰ τὶς δαιμονικὲς δυνάμεις τοῦ Εἶναι. Καὶ μάλιστα ὄχι μὲ τὰ λόγια τῆς κοινῆς μας γλώσσας, ποὺ στὸ κάτω κάτω εἶναι μέγας μας πλοῦτος ὡς φυσικοῦ εἴδους, ἀλλὰ μὲ τὰ σπαράγματά της κι αὐτὰ κακοποιημένα στὶς στρέβλες μιᾶς ψευδετυμολογίας καὶ μιᾶς ψευδοποιητικῆς. Σήμερα τὸ ἔχουμε πάρει πιὰ ἀπόφαση ὅτι, ὅπως μᾶς δίδασκε ὁ Χιούμ –ἀλλὰ ποιός τὸν ἄκουγε–, ὅτι ἡ ἀλήθεια παράγεται εἴτε ἀπὸ τὶς λογικὲς ἀκολουθίες αὐστηρὰ ὁρισμένων ἐννοιῶν, καὶ προτάσεων ποὺ συγκροτοῦνται ἀπὸ τέτοιες, εἴτε ἐναλλακτικὰ ἀπὸ τὴν ἐμπειρικὴ παρατήρηση τῆς πραγματικότητας. Οἱ πρῶτες εἶναι ἀπολύτως βέβαιες ἀλλὰ δὲν περιέχουν πληροφορίες γιὰ τὸν φυσικὸ κόσμο, ἡ δεύτερη στηρίζεται μόνο στὴν πιθανότητα. «Σήμερα εἶναι Πέμπτη ἢ δὲν εἶναι Πέμπτη»: αὐτὴ ἡ πρόταση εἶναι ἀπολύτως αληθής, ἀλλὰ δὲν μᾶς κάνει σοφότερους σχετικὰ μὲ τὸ τί ἡμέρα εἶναι σήμερα. «Ὁ ἥλιος θὰ ἀνατείλει αὔριο τὸ πρωί»: αὐτὸ εἶναι μιὰ πιθανολογικὴ πρόβλεψη χωρὶς ἐγγενὴ βεβαιότητα (τὸ αὔριο δὲν ἔχει ὑπάρξει γιὰ νὰ παρατηρηθεῖ καὶ νὰ διαπιστωθεῖ ὅτι εἶναι παρόμοιο μὲ τὸ χθές), ἂν καὶ ἡ πιθανότητά της εἶναι ἐξαιρετικὰ ὑψηλή. Ὅταν κλείνουμε τὰ βιβλία μας καὶ βγαίνουμε στὸν δρόμο, πάνω σὲ τέτοιες πιθανολογικὲς ἀλήθειες πατᾶμε γιὰ νὰ πᾶμε ἕνα βῆμα μπροστά, γιὰ νὰ βγάλουμε πέρα ἕνα καθημερινὸ ἔργο –καὶ θὰ εἴμαστε τυχεροὶ ἂν οἱ πιθανότητες τῆς πλειοψηφίας τῶν πεποιθήσεών μας γιὰ τὸν κόσμο πλησιάζουν ἔστω καὶ τὸ ἕνα ἑκατοστὸ οὕτως εἰπεῖν τῆς ἀνατολῆς τοῦ ἡλίου. Μάθε νὰ κολυμπᾶς σὲ ἀχαρτογράφητα, ἀπειλητικὰ νερά: νά την λοιπὸν πάλι ἡ σχεδία τοῦ Πλάτωνα ποὺ ἔρχεται νὰ μᾶς συναντήσει ἀπὸ τὸ ἀντίθετο σημεῖο τοῦ ὁρίζοντα. Ὅταν ξεφυλλίζετε βιβλία ποὺ δὲν περιέχουν εἴτε λογικὲς ἀλήθειες εἴτε ἐμπειρικὲς περιγραφὲς τῆς πραγματικότητας, καταλήγει ὁ ἀγαθὸς Δαυίδ (le bon David),[2] νὰ τὰ ρίχνετε στὴ φωτιά σὰν ἄχρηστη μεταφυσική. Δὲν νομίζω ὅτι ὁ Πλάτων θὰ συγκατένευε στὰ λόγια αὐτά. Καὶ ἐμεῖς βέβαια θὰ ἤμασταν ἀπόλυτα ἀρνητικοὶ –γιὰ τοὺς δικούς μας ἱστορικοὺς λόγους– νὰ χρησιμοποιήσουμε μιὰ τέτοια παραβολὴ σήμερα. Ὅμως τὸ ὑποκείμενο ἐπιχείρημα στέκει. Ἡ φιλοσοφία εἶναι τὰ λόγια της. Αὐτὸ ἦταν πάντα ἔτσι, ἡ συνείδηση ὅμως ὅτι ἦταν ἔτσι ξεπήδησε ὁρμητικὰ στὸ προσκήνιο μόνο κατὰ τὸν εἰκοστὸ αἰώνα καὶ ὁ κλονισμὸς ποὺ προκάλεσαν τὰ πρωτάκουστα αὐτὰ λόγια ἔσεισε τὸν κορμὸ τῆς φιλοσοφίας ἀπὸ τὶς ρίζες μέχρι τὰ πιὸ ψηλὰ κλαδιά, τινάζοντας ἀπὸ πάνω της τόσο πολλὰ σάπια ἢ ξεραμένα. «Ἡ γλώσσα μας εἶναι ὁ κόσμος μας». Πολλοὶ τὸ εἶδαν αὐτὸ σὰν μιὰ θεραπευτικὴ ἐμπειρία, ἄλλοι σὰν ἕνα δυστύχημα ἢ μιὰ πατροκτονία (οἱ «μητέρες» στὴν φιλοσοφία σχεδὸν ἀπουσιάζουν – συγχωρῆστε με, Ὑπατία καὶ οἱ δύο Σιμόν)[3]. Οὐδεὶς ὅμως μπόρεσε νὰ τὸ ἀγνοήσει ἢ νὰ τὸ παρακάμψει, καὶ ἔκτοτε –ἀπὸ τὴν ἐποχὴ δηλαδὴ τοῦ μεγαλειώδους Tractatus logico-philosophicus– ὅλοι ὅσοι ἐπιμένουν μὲ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλο τρόπο νὰ φιλοσοφοῦν τὸ κουβαλοῦν στὶς πλάτες τους, εἴτε ὡς τὴν πέτρα τοῦ Σισύφου εἴτε, ὅπως βαυκαλίζονται, σὰν τὰ φτερὰ κάποιου Πηγάσου. 2. Ἡ φιλοσοφία καὶ ἡ ἱστορία της Καὶ ὁ ἱστορικὸς τῆς φιλοσοφίας τί ἀκριβῶς ἔχει νὰ κάνει; Αὐτὸς πρέπει μὲ τὰ δικά του λόγια νὰ ξαναπεῖ τὸν μύθο, τὴν παραμυθία, τὸ παραμύθι ἢ τὸν λῆρο (ὑπάρχει κι αὐτὸ) τῶν φιλοσόφων. Ἀλλά, πῶς; Ἂν παραθέσει περιλήψεις τῆς θεωρίας τους μαζὶ μὲ κάποια βιογραφικὰ στοιχεῖα κατὰ χρονολογικὴ σειρὰ διατρέχει τὸν κίνδυνο (ποὺ δὲν ἀποφεύγουν κάποια τμήματα τοῦ τόμου τοῦ Γκρέυλινγκ) νὰ περιπέσει σὲ μιά, χρήσιμη ἐνδεχομένως, ἐγκυκλοπαιδικὴ ταξινόμηση. Καὶ ἡ ἁπλὴ περίληψη, ὅμως, ἀπαιτεῖ μιὰ κρίση σχετικὰ μὲ τὰ οὐσιώδη σημεῖα μιᾶς θεωρίας, καὶ αὐτὴ εἶναι δυνατὴ μόνο ἀπὸ τὴν θεωρητικὴ σκοπιὰ τοῦ ἱστορικοῦ. Ὀφείλει δηλαδὴ νὰ ἀπαντήσει τὸ καίριο ἐρώτημα τοῦ Κρότσε: «τί εἶναι πεθαμένο καὶ τί ζωντανό» ἀπὸ τὸ ὑπὸ ἐξέταση θεωρητικὸ σύστημα– καὶ αὐτὸ ὄντως τὸ ἐπιτυγχάνει συχνὰ ὁ Γκρέυλινγκ. Δὲν εἶναι ἀπαραίτητο νὰ συμφωνεῖ κανεὶς μὲ τὴν κρίση αὐτὴ (καὶ κάποιες δικές μου διαφωνίες θὰ διατυπωθοῦν γιὰ πληροφόρηση τοῦ ἀναγνώστη κατωτέρω). Χωρὶς ὅμως αὐτὴ τὸ ἐγχείρημα δὲν εἶναι ἀρτιμελές. Χρειάζεται ὅμως καὶ κάτι παραπάνω. Ὁ ἱστορικὸς τῆς φιλοσοφίας πρέπει νὰ ἀναδείξει κάποιου εἴδους συνάφεια στὴν προβληματικὴ τῶν διαφόρων στοχαστῶν: ἂν παρακινοῦνται καταρχὴν ἀπὸ κάποια παρεμφερὴ διανοητικὰ μελήματα, ἢ ἂν ὑπάρχει κάποια σύγκλιση μεθοδολογικὴ ἢ καὶ γενικότερα κοσμοθεωρητικὴ στὶς κατασκευές τους, ἢ καὶ –ἀκόμα πιὸ γόνιμα– ἂν κάποια ὑπόρρητη ἢ ἔκδηλη σύγκρουση ἐκλύει τὴν προωθητικὴ δύναμη ποὺ ἀναγομώνει διαρκῶς μέχρι σήμερα τὴν καθαρὴ διανοητικὴ ἔρευνα. Ὑπάρχει κάποια (εὐρείᾳ τῇ ἐννοίᾳ ἢ οὐσιωδῶς), philosophia perennis, στὸ πλαίσιο τῆς ὁποίας ὁ στοχαστὴς κάθε ἐποχῆς ἔρχεται ἐξ ἀνάγκης ἀντιμέτωπος μὲ τὰ ἴδια ἔσχατα ἐρωτήματα; Εἶναι ἡ φιλοσοφία μιὰ ἀέναη μάχη ἐναλλακτικῶν θεωρήσεων τοῦ κόσμου καὶ τοῦ ἀνθρώπου, μιὰ Kampfplatz ὅπως τὴν εἶχε ὀνομάσει ὁ Κάντ, μιὰ «γιγαντομαχία» (περὶ τῆς οὐσίας) ὅπως τὴν εἶχε πεῖ ὁ ἐπιρρεπὴς στὴν μυθολογία Πλάτων; Οἱ ἀπαντήσεις τοῦ Γκρέυλινγκ ἐδῶ, προσεκτικὰ καταφατικές, δίνουν τροφὴ γιὰ προβληματισμό. Τέλος –ἂν καὶ ἡ ἀπόληξη αὐτὴ δὲν εἶναι ὑποχρεωτικὴ καὶ πολλὲς φορὲς παραμορφώνει τὴν εἰκόνα–, ὑπάρχει ἄραγε κάποια ἐξελικτικὴ δυναμικὴ στὴν φιλοσοφικὴ ἀναζήτηση, κατὰ τὴν ὁποία κάποιες «ἀνώτερες» θεωρητικὲς κατασκευὲς «ὑπερβαίνουν» (μὲ τὴν ἑγελιανὴ σημασία τοῦ ὅρου, δηλαδὴ ξεπερνοῦν ἐνσωματώνοντας τὴν μερικὴ ἀλήθεια τους) παρωχημένα πρότυπα; Τὸ τελολογικὸ σχῆμα τῆς ἱστορίας τῆς φιλοσοφίας κατάγεται ἀπὸ τὸν Ἀριστοτέλη καὶ τελειοποιεῖται μὲ τὸν Χέγκελ, στὴν θετική του ἐκδοχή. Στὴν ἀρνητική του ὅμως ἐφαρμογή, κατὰ τὴν ὁποία ἡ ἐξέλιξη τοῦ πολιτισμοῦ ἔχει ὁδηγήσει στὴν ὁλοκληρωτικὴ κατάργηση τῶν πλανημένων φιλοσοφιῶν τοῦ παρελθόντος ἱδρύοντας ἕνα «νέο κόσμο» τῆς σκέψης, λανθάνει καὶ στὶς ριζοσπαστικὲς (Μάρξ, Νίτσε), «θεραπευτικὲς» (ἀναλυτικὴ φιλοσοφία) καὶ ἀποδομητικὲς (μεταμοντερνισμὸς) φιλοσοφίες τοῦ καιροῦ μας. Ὡς πρὸς αὐτὸ ὁ Γκρέυλινγκ εἶναι μᾶλλον κρυψίνους. Μᾶς ἐπιτρέπει ὅμως νὰ εἰκάσουμε ὅτι συντάσσεται μὲ τὸν ἐξελικτισμό. 3. Μιὰ ἱστορία γιὰ τὸν καιρό μας Ἡ ἱστορία τῆς φιλοσοφίας τοῦ Γκρέυλινγκ εἶναι ἕνα ἔργο ὁρόσημο, ἡ πρώτη στὸν αἰώνα μας ἐξαντλητικὴ ἐπισκόπηση τῆς πορείας τοῦ στοχασμοῦ μέχρι σήμερα. Τὸ ὁριστικὸ ἄρθρο τοῦ τίτλου ξενίζει, καὶ ἐπικρίθηκε γι’ αὐτό. Κανεὶς ἀπὸ τοὺς διακεκριμένους προκατόχους του δὲν εἶχε τολμήσει νὰ τὸ χρησιμοποιήσει, ἐπειδὴ ὑπονοεῖ ὅτι πρόκειται γιὰ κάποια ὁριστικὴ καὶ ἀνυπέρβλητη τελευταία λέξη ἐπὶ τοῦ θέματος. Ἴσως ἡ ἔπαρση αὐτὴ νὰ εἶναι συγγνωστή. Ἕνα ἀπὸ τὰ πλεονεκτήματά της εἶναι καθαρὰ χρονολογικό: ὁ εἰκοστὸς αἰώνας ἔχει λήξει –πράγμα ποὺ δὲν εἶναι εὐρέως γνωστὸ στὴν Ἑλλάδα– κι ἔτσι εἶναι δυνατὴ πλέον μιὰ συνοπτικὴ ματιὰ στοὺς διανοητικοὺς κραδασμοὺς ποὺ τὸν σημάδεψαν. Ὁ Γκρέυλινγκ ἀποτυπώνει τὰ ἀποτελέσματα αὐτὰ μὲ ἐνάργεια καὶ γι’ αὐτὸ ἐπιτυγχάνει στὸν πρῶτο ἀπὸ τοὺς διακηρυγμένους σκοπούς του, νὰ εἰσαγάγει δηλαδὴ στὴν φιλοσοφικὴ συζήτηση ἕνα εὐρὺ ἀλλὰ μὴ ἐξειδικευμένο κοινό. Ἀπὸ τὴν ἐπιτυχία αὐτὴ πηγάζει παραδόξως καὶ τὸ πρῶτο μειονέκτημα τῆς συγγραφῆς του, ἡ ἐγκυκλοπαιδικὴ συντομία μὲ τὴν ὁποία ἐνίοτε ὑπερίπταται τοῦ ἀχανοῦς πεδίου. Ἡ ἀνάγκη αὐτὴ καταρχὴν γιὰ πληροφόρηση, σὲ μιὰ ἐποχὴ ποὺ ἡ πληροφορία τρέχει ἀκατάσχετα στοὺς δρόμους, ἀλλὰ καὶ στοὺς ἠλεκτρονικοὺς ὑπονόμους, συχνὰ τοῦ ἐπιβάλλει καὶ μιὰ μᾶλλον ἀποξηραμένη, συχνὰ διαδικαστικὴ γλώσσα. Αὐτὸ ἀντιβαίνει στὸ δεύτερο καθῆκον ποὺ εὐλόγως ἔχει θέσει στὸν ἑαυτό του, δηλαδὴ νὰ διεγείρει στὸ κοινό του τὴν ἀριστοτελικὴ «ὄρεξη» γιὰ νὰ συμμετάσχει στὸ παίγνιο. Ἦταν ἕνα καθῆκον ποὺ εἶχε ἐκπληρώσει λαμπρὰ ἡ πρώτη (τὸ 1926) ἐμβληματικὴ ἱστορία τῆς φιλοσοφίας τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα, The Story of Philosophy τοῦ Γουὶλ Ντυρὰν (Will Durant), ἡ ὁποία ἐπέλεξε δεσπόζουσες φυσιογνωμίες καὶ ἀπομονώνοντας ἀπὸ τὴν σκέψη τους τὶς ἰδέες ποὺ θραύουν τὶς εὔκολες βεβαιότητες τοῦ κοινοῦ νοῦ (φιλόσοφοι-βασιλεῖς, cogito ergo sum, deus sive natura, esse est percipi) τὶς ἐκλαΐκευασε με σπινθηροβόλα ἐκφραστικότητα. Ὁ Γκρέυλινγκ εἶναι ἀπὸ δεκαετίες ἕνας ἀπὸ τοὺς πρωτομάχους τοῦ ἀθεϊστικοῦ καὶ ἀνθρωπιστικοῦ (humanist) κινήματος στὴν Βρετανία καὶ ὡς πανεπιστημιακὸς καὶ ὡς δημόσιος διανοούμενος, καὶ οἱ δεσμεύσεις του αὐτὲς ἀντανακλῶνται στὴν μεθοδολογία καὶ τὸ περιεχόμενο τῆς συγγραφῆς του. Προβάλλει ἔτσι ὡς συνεχιστὴς τοῦ Μπέρτραντ Ράσσελ, τοῦ ὁποίου ἡ διάσημη Ἱστορία τῆς Δυτικῆς φιλοσοφίας (χωρὶς τὸ ὁριστικὸ ἄρθρο) ἦταν μιὰ αἰχμηρὴ πολεμικὴ κατὰ τοῦ ιδεαλιστικοῦ ἐνορατισμοῦ καὶ ὁλισμοῦ, μὲ κύριους ἀποδέκτες τὸν Πλάτωνα καὶ τὸν Χέγκελ. Ὁ Γκρέυλινγκ διακηρύσσει ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ὅτι θὰ ἀποκλείσει τοὺς θεολόγους καὶ θεολογοῦντες, ἐκείνους δηλαδὴ ποὺ ἡ ἀξιωματικὴ προκείμενή τους εἶναι ἡ ὕπαρξη τοῦ θεοῦ. Τὴν θεωρῶ θεμιτὴ ἐπιλογή, ἐφόσον εἶναι ἐπὶ τῆς τραπέζης ἀπὸ τὴν ἀρχή. Ἔχει ὅμως κρίσιμες συνέπειες. Πρῶτον, τὸν καθαρισμὸ ἀπὸ τὴν θεολογικὴ κηλίδα στοχαστῶν ποὺ εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀφαιρεθοῦν ἀπὸ τὸν φιλοσοφικὸ κανόνα ὅπως ὁ Πλάτων. Δεύτερον, τὴν δραστικὴ ἀπίσχναση τῆς φιλοσοφικῆς προσφορᾶς τῆς πρωτοχριστιανικῆς καὶ μεσαιωνικῆς φιλοσοφίας (οἱ ἀναφορές του στὸν Αὐγουστίνο ἔχουν καὶ μιὰ εἰρωνικὴ διάσταση, ποὺ προσωπικὰ μὲ τέρπουν, ἀλλὰ αὐτὸ ἐναπόκειται στὸν ἀναγνώστη). Τρίτον, μιὰ τεράστια ἀπώλεια, δηλαδὴ τὴν διαγραφὴ ἀπὸ τὸν μύθο τῆς φιλοσοφίας (τὸ story της, ὅπως προσφυῶς τὸ ὀνόμασε ὁ παραμυθάς, στὴν εὐτυχέστερη δυνατὴ κατανόηση τοῦ ὅρου, Ντυράν), τοῦ περίτεχνου καὶ ἀνθρωπολογικὰ ἀτίμητου στοχασμοῦ τοῦ Κίρκεγωρ, ποὺ δὲν εἶναι ποσῶς θεολογία ὅπως τὸν ἀφορίζει ὁ Γκρέυλινγκ, ἀλλὰ ἕνα βασανισμένο πάλεμα ἑνὸς πιστοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴν ἀπουσία τοῦ ἀντικειμένου τῆς πίστεώς του. Τυφῶσα θεολογία εἶναι ἀντίθετα ἡ «σκέψη» τοῦ Χάιντεγκερ, καὶ μάλιστα ζοφώδης τοιαύτη, μασκαρεμένη μὲ τὰ πιὸ ἀλλόκοτα μυστικιστικὰ ξόμπλια ἀπ’ ὅπου ξεπηδάει ἕνας ἑωσφορικὸς Λυτρωτής. 4. Τί εἶναι ὅμως ἡ φιλοσοφία; Πρὶν προχωρήσει ὁ Γκρέυλινγκ θεωρεῖ ὅτι ὀφείλει νὰ διευκρινίσει τί εἶναι ὑπὸ τὶς σημερινὲς συνθῆκες τοῦ πολιτισμοῦ ἡ φιλοσοφία. Πρόκειται γιὰ ἀναγκαῖο καὶ ἐξαιρετικὰ δυσχερὲς ἐγχείρημα. Ἡ φιλοσοφία ἔχει δεχθεῖ διαδοχικὰ χτυπήματα, ποὺ τῆς ἀφαίρεσαν καὶ ἀπὸ τὴν ὑπόσταση, ἀλλὰ καὶ –κατὰ τὸν εἰκοστὸ αἰώνα– ἀπὸ τὴν ὑπόληψή της. Σήμερα διέρχεται μιὰ ριζικὴ κρίση ταυτότητος. Στὶς ἀπαρχές της ἦταν ἡ γενικότερη ἐπιστήμη, «ἡ ἐπιστήμη τῶν ἐπιστημῶν» ποὺ διαλευκαίνει τὶς «πρῶτες ἀρχὲς» τῶν ὄντων –ὅ,τι κι ἂν εἶναι αὐτό–, καὶ μάλιστα μέσα ἀπὸ μιὰ νοητικὴ ὑπερέκταση ποὺ «κλείνει» τὶς ἀνοικτὲς αἰτιακὲς σειρὲς τῶν φυσικῶν πραγμάτων (τὸ κινοῦν ἀκίνητο, ἡ νόησις νοήσεως, τὸ ἀπόλυτο ἐνεργείᾳ). Ὁ μεσαίωνας τὴν ὑποβίβασε σὲ θεραπαινίδα τῆς θεολογίας, κάτι τὸ ὁμολογουμένως ἀνυπόφορο. Ὁ Ἀριστοτέλης ὡς majordomo τοῦ Ἐπισκόπου Ρώμης: τὸ πράγμα, πρὸς αἰωνίαν τιμή του, ἐξόργισε τὸν Ἀβερρόη καὶ ἡ φωνή του ξεσήκωσε, πρὸς αἰωνίαν τιμή τους, ἀκόμα καὶ τοὺς κατ’ ὄνομα θεολογοῦντες τοῦ Πανεπιστημίου τῶν Παρισίων. Ὁ Διαφωτισμὸς ἀπέκοψε ἀπὸ τὴν φιλοσοφία τὴν κοσμολογία. Ὁ δέκατος ἔνατος αἰώνας τὶς ἐπιστῆμες τοῦ ἀνθρώπου (τὴν βιολογία, τὴν κοινωνιολογία, τὴν ψυχολογία). Καὶ ὁ εἰκοστὸς ἔστησε τὴ λογικὴ σκάλα τῆς γλώσσας, ποὺ ὅποιος φθάνει στὴν κορυφή της τὴν κλωτσάει πίσω του. Λύνει ἔτσι ὅλα τὰ προβλήματά τῆς φιλοσοφίας δείχνοντας ὅτι δὲν εἶναι προβλήματα, ἀλλὰ ἁπλῶς ἀκατανόητος λεκτικὸς θόρυβος. Καί, λύνοντάς τα μὲ αὐτὸν τὸν ἀμείλικτο τρόπο, συνειδητοποιεῖ ὅτι ἔχοντας λύσει πλέον ὅλους τοὺς φιλοσοφικοὺς γρίφους δὲν ἔχουμε ἐπιτύχει τίποτα, τίποτα ποὺ νὰ ἀφορᾶ τὰ πιὸ βαθιά, τὰ πιὸ οὐσιαστικὰ διαφέροντα τοῦ ἀνθρώπου. Ὁπότε ὁ λακτιστὴς μένει νὰ αἰωρεῖται στὰ σύννεφα μιᾶς σοφῆς σιωπῆς. Ἴσως, ὅπως τὸ εἶχε ἐκφράσει ἕνας θεολόγος μὲ βαθιὰ κατανόηση τῆς ματαιότητας τῆς θεολογίας, ὁ Νικόλαος Κουζάνος: Ignorantia docta. Νά πῶς ἡ φιλοσοφία, θὰ μποροῦσε νὰ πεῖ κανείς, δὲν μπορεῖ νὰ πετάξει ἀπὸ πάνω της τὴν ἱστορία της. Καὶ ἡ ἱστορία αὐτὴ μοῦ θυμίζει τὰ περίεργα ἀνθρωπάκια μὲ τὶς σκάλες τοῦ Escher, ὅπου χωρὶς νὰ τὸ καταλάβεις τὸ μέσα ἔχει γίνει αἴφνης ἔξω, τὸ πάνω κάτω καὶ τὸ τέλος μιὰ καινούργια ἀρχή. Πῶς νὰ δραπετεύσει κανεὶς ἀπὸ τοῦτο τὸ μαγικὸ κιβώτιο; Ἢ ἀλλιῶς, τί ἔχει ἀπομείνει σήμερα ἀπὸ τὴ φιλοσοφία; Ὁ Γκρέυλινγκ δίνει ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα αὐτό, ἀλλὰ ἔχω τὴν αἴσθηση ὅτι δὲν ἀπαντάει. Ὄχι ὅτι ἄλλος θὰ ἀπαντοῦσε. Ἡ ἀνθρωπότητα, λέει, εἶναι ἕνα σημεῖο φωτὸς μέσα στὸ ἄπειρο σκότος τοῦ κόσμου ποὺ τὴν περιβάλλει. Ὅ,τι γνωρίζουμε γιὰ τὸν κόσμο προέρχεται ἀπὸ τὴν ἐπιστήμη. Ἀλλὰ στὴν ἐξωτερικὴ ἀπόληξη αὐτῆς τῆς ἀπειροελάχιστης σφαίρας τῶν γνώσεων δὲν ὑπάρχει ἕνα ἀκριβῶς χαραγμένο σύνορο. Ἐκεῖ τὸ φῶς τῆς ἐπιστήμης καὶ τὸ σκότος τῆς ἀγνωσίας ἀναμιγνύονται σ’ ἕνα ἡμίφως τοῦ νοητοῦ, τοῦ δυνατοῦ, τοῦ εὐκταίου ἀλλὰ εἰσέτι μὴ ἐπιστημονικῶς ἐπιτρεπτοῦ. Σ’ αὐτὸ τὸ ἀσαφὲς καὶ συγκεχυμένο πεδίο ἀναπτύσσει τὶς ἀνιχνευτικές της περιπόλους ἡ φιλοσοφία, δοκιμάζοντας τὰ ὅρια τοῦ νοῦ καὶ βασανίζοντας ὑποθέσεις σχετικὰ μὲ τὸ ποῦ θὰ μποροῦσε ἢ θὰ ὄφειλε νὰ προελάσει, ὑποθέσεις ποὺ λειτουργοῦν ταυτοχρόνως καὶ ἀναδρομικὰ δίνοντας καινούργιο κάθε φορὰ νόημα στὸν δρόμο ποὺ ἔχει ἤδη διανύσει. Δὲν εἶμαι βέβαιος ὅτι ὅλα ἐτοῦτα τὰ λόγια ἔχουν νόημα. Ὑψώνουν πάντως ἐνώπιόν μας κάποιες εἰκόνες σὲ κάποια περιοχὴ ὅπου μόνο εἰκόνες μποροῦν νὰ λειτουργήσουν – ἀλλιῶς ἡ σιωπή. Ἀλλὰ ὅποιος ἔχει ἀναλάβει νὰ γράψει τὴν ἱστορία αὐτοῦ τοῦ ἀκαθόριστου πράγματος ποὺ εἶναι σήμερα ἡ φιλοσοφία εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ παρατάξει μαῦρα σημαδάκια στὸ χαρτί. 5. Καὶ τί κάνουμε σήμερα μὲ τοὺς Ἕλληνες; Ἡ ἀνθρωποκεντρικὴ καὶ φυσιοκρατικὴ θεώρηση τοῦ Γκρέυλινγκ ἀντανακλᾶται πλήρως στὴν διάταξη καὶ ἀνάπτυξη τῶν περιεχομένων του. Τὸ κεφάλαιο γιὰ τοὺς προσωκρατικοὺς εἶναι τὸ ἴδιο ἐκτενὲς ὅσο ἐκεῖνο γιὰ τὴν Ἁγία Τριάδα τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας (Σωκράτης, Πλάτων, Ἀριστοτέλης). Ἐκεῖ βρίσκονται οἱ ρίζες τοῦ ἐπιστημονικοῦ τρόπου, ἡ προσπάθεια νὰ ἐξηγηθοῦν τὰ φυσικὰ φαινόμενα μέσω τῆς αἰτιακῆς διαπλοκῆς τους μὲ ἄλλα φυσικὰ φαινόμενα. Τὸ «πάντα πλήρη θεῶν» τοῦ Θαλῆ ἑρμηνεύεται ὡς ἀπόπειρα νὰ νοηθεῖ ἡ φύση ὡς σύστημα κινήσεων (καὶ ὄχι ὡς ἀπομεινάρι πρωτόγονου ἀνιμισμοῦ, ὅπως θεωροῦν οἱ Kirk-Raven).[4] Ὁ Ἡράκλειτος ἀναπαρίσταται, ὀρθῶς κατὰ τὴ γνώμη μου, ὄχι ὡς ὁ φιλόσοφος τῆς ἀέναης ροῆς ποὺ καθιστᾶ ἀδύνατη τὴ γνώση: αὐτὴ ἦταν ἡ ἀκραία παρανάγνωση τοῦ ἡρακλειτισμοῦ ποὺ καθιέρωσε ὁ πλατωνικὸς Κρατύλος. Τὸ κεντρικὸ μέλημα τοῦ Ἡρακλείτου ἦταν τί συγκρατεῖ τὴν φύση σὲ ἑνιαῖο σύστημα, τὸ ὅλον, ἐν μέσω τῆς ἀκατάσχετης ἀλλαγῆς τῶν αἰσθητῶν καὶ αὐτὸ ἦταν μιὰ ὑποκείμενη δύναμη ποὺ ὀνομάζεται Λόγος καὶ ἐκφράζεται μέσα ἀπὸ τὴν γλώσσα. Δεδομένου τούτου, πιστεύω ὅτι ἡ συμβατικὴ σοφία ποὺ ἀναπαράγει ὁ Γκρέυλινγκ, ὅτι τὸ πῦρ εἶναι γιὰ τὸν Ἡράκλειτο ἡ ἀρχὴ τῶν ὄντων, ὅπως τὸ ὕδωρ γιὰ τὸν Θαλῆ, ὑποβαθμίζει τὸ κρίσιμο βῆμα του πέρα ἀπὸ τὴν ἀφελὴ φυσιολογία. Τὸ πῦρ εἶναι ἁπλῶς μιὰ εἰκόνα γιὰ νὰ δειχθεῖ ἡ ἑνότητα τῶν πάντων, ποὺ στὸ ἑξῆς θὰ ἀποτελέσει κεντρικὸ μεταφυσικὸ θέμα. Κατὰ παρεμφερὴ τρόπο ὁ Γκρέυλινγκ παρουσιάζει τὸν Παρμενίδη ὡς «ὑλιστὴ» ἐπειδὴ ἡ εἰκόνα γιὰ τὸ Εἶναι ποὺ κατασκευάζει εἶναι ἡ συμπαντικὴ Σφαίρα (ἢ ὁ Σφαῖρος, στὴν δική του ὁρολογία). Αὐτὸ θὰ μποροῦσε νὰ εἰπωθεῖ γιὰ τὸ δεύτερο μέρος τοῦ παρμενίδειου ποιήματος (τὴν ὁδὸ τῆς δόξης), ἀλλὰ σαφῶς ὄχι γιὰ τὸ πρῶτο ποὺ εἶναι μιὰ ἀξιοθαύμαστη ἄσκηση καθαρῆς λογικῆς. Ὑλιστὴς εἶναι ὁ Ἀναξαγόρας, ποὺ περιγράφει τὸν περίφημο νοῦ του ρητῶς ὡς ἕνα λεπτότατο φυσικὸ σῶμα. Ὁ Γκρέυλινγκ ἀγαπάει τὸν Ζήνωνα τὸν Ἐλεάτη, ὅπως ὑποχρεοῦται κάθε στοχαστὴς ἀναλυτικῆς παιδείας ποὺ σέβεται τὸν ἑαυτό του, γιατὶ τὰ παράδοξά του[5] ἔπαιξαν τόσο κρίσιμο ρόλο στὴν ἐξέλιξη τῶν μαθηματικῶν καὶ τῆς λογικῆς. Λουίζ Μπουρζουά, Άτιτλο, από την σειρά Δέντρα, 2004. MoMA. Ἡ συνεισφορὰ τοῦ Σωκράτη ὑποτιμᾶται. Ὁ Σωκράτης εἶναι κάποιος ποὺ πειραματίζεται μὲ ἐπαγωγικὰ ἐπιχειρήματα καὶ ζητάει ὁρισμούς, χωρὶς ἐπιτυχία. Ἡ ταύτιση τῆς ἀρετῆς μὲ τὴν γνώση ἐπικρίνεται ὡς προφανὲς ἄτοπο ποὺ ἀγνοεῖ τὸ φαινόμενο τῆς ἀκρασίας (τῆς ἀσθενείας τῆς βουλήσεως): ὅλα αὐτὰ ἀκολουθοῦν τὸν Ἀριστοτέλη. Ἡ παρουσίαση τοῦ Πλάτωνα καὶ τοῦ Ἀριστοτέλη εἶναι ἀκριβής, λιγόλογη, ἀλλὰ ὄχι ἐμπνευσμένη: ἕνα χρηστικὸ διδακτικὸ ἐγχειρίδιο. Λείπει ὅμως ἡ κριτικὴ τοῦ Ἀριστοτέλη στὴν πλατωνικὴ θεωρία τῶν εἰδῶν καθὼς καὶ στὸ πολιτικὸ ὅραμα τῆς Πολιτείας. Αὐτὸ ὑποβαθμίζει τὸν ἀγωνιστικὸ χαρακτήρα τῆς ἀρχαιοελληνικῆς φιλοσοφίας, δηλαδὴ τὴν σύγκρουση ἐναλλακτικῶν ἑρμηνειῶν τοῦ κόσμου ποὺ πυροδοτεῖ τὴ δυναμική της. Ἡ ἐν παρόδω σχεδὸν σκιαγράφηση τῶν Σοφιστῶν συνάδει μὲ τὴν τάση αὐτή. Ἂς σκεφθοῦμε μόνο ὅτι ἡ ἀτομικὴ θεωρία εἶναι μιὰ μεγαλειώδους θράσους ἀπόρριψη τοῦ (λογικὰ ἄμεμπτου) ἰσχυρισμοῦ τῶν Ἐλατικῶν ὅτι τὸ «μὴ ὂν δὲν ὑπάρχει»: ναί, ὑπάρχει καὶ εἶναι τὸ κενὸ μέσα στὸ ὁποῖο περιδινεῖται τώρα ὁ δικός σας «σφαῖρος», ἀπείρως σμικρυμένος, μὲ τὴν μορφὴ «τῆς ἀτόμου». Φωλιάζει μεγάλη δραματικὴ ἔνταση στὸν μύθο αὐτόν. Ἡ θεωρία τῆς ἀλήθειας τοῦ Πλάτωνα, μὲ ἀναφορὰ κυρίως στὸν Μένωνα, ἀναλύεται ἀπὸ τὸν Γκρέυλινγκ ὡς προσπάθεια νὰ ἐξηγηθεῖ τὸ πῶς «δένονται τὰ ἀγάλματα τοῦ Δαίδαλου», πὼς δηλαδὴ ἀγκυροβολοῦν οἱ γνῶμες (δόξαι) στὴν πραγματικότητα μέσα ἀπὸ ἕνα ὑπολογισμὸ τῆς αἰτίας τους (Μένων, 97e-98a: ἕως ἂν τις αὐτὰς δήσῃ αἰτίας λογισμῷ), ἢ ἀλλιῶς τί εἶναι ἡ δικαιολογημένη ὀρθὴ πεποίθηση (justified true belief): ἀνάγεται συνεπῶς σὲ ἕνα κρίσιμο ζήτημα στὴν ἀναλυτικὴ ἐπιστημολογία. Στὴν γνωσιολογία ὅμως τῆς γραμμῆς στὴν Πολιτεία (509d-513e) ἡ ἀλήθεια πηγάζει ἀπὸ τὴν νόηση, δηλαδὴ τὴν θέα τῶν ἰδεῶν μὲ τὰ μάτια τῆς ψυχῆς, ἀπὸ κάποιου εἴδους τουτέστιν διανοητικὴ ἐποπτεία, καὶ ὄχι ἀπὸ τὴν διάνοια, τὴν λογικὴ δηλαδὴ ἐπεξεργασία τῶν νοημάτων. Στὸν Ἀριστοτέλη τονίζεται τὸ ἐμπειριστικὸ ὑπόβαθρο τόσο τῆς γνωσιολογίας ὅσο καὶ τῆς ψυχολογίας του (nihil est in intellectu nisi prior fuerit in sensu,[6] ὅπως τὸ συνόψισε ὁ Ἀκινάτης). Ταυτόχρονα ὅμως ἐξηγεῖται ὅτι ὁ νοῦς ἢ ἡ ψυχὴ ἀσχολοῦνται μὲ τὶς καθαρὲς μορφὲς (τὸ εἶδος) τῶν ὄντων. Περιγράφεται μὲ σαφήνεια ἡ κατασκευὴ τῶν ὁρισμῶν, ὁ τρόπος ποὺ αὐτοὶ κατανέμουν τὴν πραγματικότητα σὲ σύνολα ὁμοειδῶν πραγμάτων καὶ ὁ ρόλος τῶν συνόλων στὴν ἀριστοτελικὴ λογική. Στὴν ἀριστοτελικὴ ἠθικὴ ὁ Γκρέυλινγκ ὑπογραμμίζει ὅτι ἡ ἀρετὴ ὡς μεσότης δὲν ὑπονοεῖ μιὰ διαδικασία ὑπολογιστικοῦ συμβιβασμοῦ ἀνάμεσα σὲ δύο ἐναλλακτικὲς πρακτικὲς ἐπιλογές, ἀλλὰ τὴν ἐνεργητικὴ ἄσκηση τοῦ πρακτικοῦ λογισμοῦ (τῆς φρονήσεως) ἐντὸς τοῦ ψυχολογικοῦ περιβάλλοντος τῆς ἀκρασίας. Ὅλα αὐτὰ εἶναι χρήσιμα καὶ παιδευτικά. Ἡ ἐπισκόπηση τῆς ἑλληνιστικῆς φιλοσοφίας εἶναι ἐξίσου λιτὴ καὶ ἀκριβής. Ξεχωρίζει, ὅπως θὰ ἀνέμενε κανείς, ἡ ὑπεράσπιση τοῦ Ἐπίκουρου ἐναντίον τῶν κατηγοριῶν, ποὺ γιγαντώθηκαν κατὰ τὴν χριστιανικὴ περίοδο ἀλλὰ εἶχαν ἀρχίσει νὰ ἐκτοξεύονται καὶ στὸν καιρό του, περὶ ζωώδους ἡδονισμοῦ. Ὀρθότατα ὑπογραμμίζεται ὅτι οἱ ὕψιστες ἀπολαύσεις γιὰ τὸν Ἐπίκουρο εἶναι ἡ φιλία καὶ ἡ πνευματικὴ ἐπικοινωνία. 6. Ἡ νεωτερικότητα καὶ τὸ ἀεικίνητο φάντασμα τοῦ σκεπτικισμοῦ Ἡ χριστιανικὴ περίοδος δὲν ἐνδιαφέρει, ὡς προελέχθη, τὸν Γκρέυλινγκ. Καταπιάνεται ὅμως λεπτομερῶς μὲ τὶς ἀπαρχὲς τῆς νεώτερης σκέψης. Ἐδῶ προεξάρχει ἡ κλεινὴ βρετανικὴ τριάδα τῶν ἐμπειριστῶν (Λόκ, Μπέρκλεϋ, Χιούμ), μὲ προπομπό τους τὸν Μπαίηκον. Ἀπέναντί τους ὑψώνεται ἀσφαλῶς ὁ Καρτέσιος, τὸν ὁποῖο ψαλιδίζει ὅμως δραστικὰ ὁ Γκρέυλινγκ γιὰ δυὸ λόγους. Πρῶτον, γιατὶ κατέβασε πάλι τὸν Θεὸ ἀπὸ τοὺς οὐρανοὺς (μὲ τὴν ἀναβίωση τοῦ ὀντολογικοῦ λεγομένου ἐπιχειρήματος) γιὰ νὰ πολεμήσει τὸν σκεπτικισμό. Καί, δεύτερον, γιατὶ μᾶς κληρονόμησε τὸν ἐπάρατο δυϊσμὸ νοῦ-σώματος ποὺ ὁ σύγχρονος στοχασμὸς προσπαθεῖ ἔκτοτε συντόνως νὰ ἀποσείσει, χωρὶς τελεσίδικο ἀποτέλεσμα ἀκόμα καὶ μέσα στὴν ἀναλυτικὴ –ὅπως θὰ δοῦμε– παράδοση. Ἀντίθετα, γιὰ τὸν Λὸκ ὁδηγητικὴ ὑπόθεση εἶναι ὅτι ἡ ὕλη δύναται νὰ διανοηθεῖ – ὅπως κι ἂν καταλαβαίνει κανεὶς κάτι τέτοιο. Ἡ πηγὴ τῆς νεώτερης σκέψης καὶ ἰδίως τοῦ Διαφωτισμοῦ εἶναι κατὰ τὸν Γκρέυλινγκ ὁ Σπινόζα, ἐξαιτίας τοῦ ἀθεϊσμοῦ του (ταυτίζει τὸν Θεὸ μὲ τὴ φύση, deus sive natura), ἀλλὰ καὶ ἐπειδὴ ὑπερασπίστηκε τὴν ἐλευθερία τῆς σκέψης στὴν «φιλοσοφικο-πολιτική» του πραγματεία.[7] Φρονῶ ὅτι ἡ κρίση αὐτὴ εἶναι λανθασμένη. Ἡ πραγματικὴ πηγὴ εἶναι ὁ Καρτέσιος μὲ τὴν ριζική του ἀμφιβολία καὶ τὸ sunt in nobis semina scientiae.[8] Τὸ ordine geometrico[9] τοῦ Σπινόζα ἦταν μιὰ καρτεσιανὴ ἄσκηση ἀποδεικτικοῦ συλλογισμοῦ. Τὸ κύριο ρεῦμα τοῦ Διαφωτισμοῦ δὲν ἦταν ἀθεϊστικό, ὅπως δείχνει ἡ «λογικότητα τοῦ Χριστιανισμοῦ» τοῦ Λὸκ καὶ ὁ «ἐφημέριος ἀπὸ τὴν Σαβοΐα» τοῦ Ρουσσώ. Ἡ ἐπιρροὴ τοῦ Σπινόζα ἔγινε αἰσθητὴ κυρίως κατὰ τὸν δέκατο ἔνατο αἰώνα. Ὁ Γκρέυλινγκ ἐκτιμᾶ ἐπίσης τὸν Λάιμπνιτς, ὄχι ἀσφαλῶς γιὰ τὴν μεταφυσική του (τὴν ἀξιοπερίεργη μοναδολογία καὶ θεοδικία του). Ἀλλὰ γιὰ τὶς λογικές του ἔρευνες, ποὺ προαναγγέλλουν τὸ ἐγχείρημα τοῦ σύγχρονου λογικοῦ θετικισμοῦ γιὰ μιὰ ἰδεώδη γλώσσα –ποὺ ὀνομάζει ὁ ἴδιος characteristica universalis–, μιὰ γλώσσα λογικῶς τέλεια γιὰ τὴν ἀκριβὴ καὶ πλήρη περιγραφὴ τοῦ κόσμου. Ὁ Γκρέυλινγκ γνωρίζει σὲ βάθος τοὺς βρετανούς του, ἀλλὰ ἀναγνωρίζει ὅτι ὁ ἐμπειρισμὸς κατατρύχεται ἀπὸ ἕναν βασανιστικὸ σκεπτικισμό. Οἱ ἰδέες μας εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς δράσεως τοῦ «ἐξωτερικοῦ κόσμου» πάνω στὰ αἰσθητήριά μας, ἀλλὰ μόνο μέσω τῶν ἐσωτερικῶν ἰδεῶν μας (τῶν περιεχομένων τοῦ νοῦ μας) γνωρίζουμε τὸν κόσμο. Πῶς, λοιπόν, μποροῦμε νὰ εἴμαστε βέβαιοι πῶς εἶναι ὁ κόσμος καθαυτός; Ὁ Λὸκ κινητοποίησε τὴν διάκριση ἀνάμεσα στὶς πρωτεύουσες καὶ δευτερεύουσες ἰδιότητες τῶν πραγμάτων[10] γιὰ νὰ λύσει τὸ πρόβλημα, ὁ Μπέρκλεϋ ἔδειξε πὼς ἡ διάκριση εἶναι ἀνυπόστατη, ὁ Χιοὺμ τὴν ἀγνόησε ...καὶ ὁ Καρτέσιος ἔμεινε ἀπὸ τὴν ἄλλη ὄχθη νὰ τοὺς βγάζει τὴ γλώσσα. Ὁ Μπέρκλεϋ (καὶ ὁ Γκρέυλινγκ εἶναι εἰδικὸς στὸν Μπέρκλεϋ) προτείνει ὅτι ὁ μόνος τρόπος νὰ νικήσουμε τὸν σκεπτικισμὸ εἶναι νὰ δεχθοῦμε ὅτι ἡ αἴσθηση εἶναι καθαυτὸ τὸ πράγμα, ὅτι οἱ αἰσθητηριακές μας ἀντιλήψεις ταυτίζονται μὲ τὴν ἀντικειμενική του ὑπόσταση, ὅτι ἡ συνείδησή μας εἶναι ὁ ἐξωτερικὸς κόσμος, δηλαδὴ δὲν ὑπάρχει αὐτὸ τὸ ἐξωτερικό.[11] Ἀλλὰ τότε χρειαζόμαστε μιὰ ὑπερβατικὴ καὶ ἀνώλεθρη ἀντιληπτικὴ συνείδηση (sensorium) ποὺ θὰ εἶναι τὸ ὑποστήριγμα ἢ ἀγγεῖο ποὺ θὰ περιέχει τὸ σύνολο τῶν αἰσθητηριακῶν δεδομένων ποὺ εἶναι ὁ κόσμος καὶ θὰ τὰ διατάσσει μὲ τὸν ὀρθὸ τρόπο αἰωνίως (ἀκόμα δηλαδὴ καὶ νὰ ἐξαφανισθεῖ τὸ ἀνθρώπινο εἶδος). Κι ἔτσι ὁ Ἐπίσκοπος Μπέρκλεϋ βγάζει πάλι μέσα ἀπὸ τὸ φιλοσοφικό του καπέλο ....τὸν Θεό. Ἀπαυδισμένος ὁ Χιοὺμ πηδάει ὄρθιος καὶ φωνάζει: ἂς τὸ πάρουμε ἀπόφαση ὅτι δὲν ὑπάρχει τρόπος νὰ ξεπεράσουμε τὸν σκεπτικισμό, ἂς ἀφήσουμε κατὰ μέρος τὸν Θεό· αὐτὸ τὸ κατασκεύασμα τῆς ψυχολογίας τοῦ φόβου, ἡ γνώση μας γιὰ τὸν κόσμο εἶναι καὶ θὰ εἶναι γιὰ πάντα πιθανολογικὴ καὶ ἀναιρέσιμη καὶ αὐτὴ ἡ ἴδια ἡ θεμελιώδης ἐπιστημονικὴ ἔννοια τῆς αἰτιότητας δὲν εἶναι παρὰ μιὰ συνήθεια τοῦ νοῦ, μιὰ προβολὴ τοῦ ἐμπειρικὰ γνωστοῦ παρελθόντος πάνω στὸ μὴ εἰσέτι ὑπαρκτὸ μέλλον. Ἀπὸ τὶς φωνὲς αὐτὲς ξυπνάει ὁ Κὰντ ἀπὸ τοὺς δογματικούς του ὕπνους, ἀλλὰ ἀμέσως τρομάζει: μάλιστα, καλέ μου Δαβίδ, ἀλλὰ ἔτσι κλονίζεται συθέμελα τὸ νευτώνειο οἰκοδόμημα στὸ ὁποῖο ὁ Λαπλὰς κι ἐγὼ καὶ ἄλλοι τόσες ἐλπίδες εἴχαμε ἀποθέσει. Ἂς χτίσουμε παρευθὺς τὶς ἀντηρίδες: ἡ αἰτιότητα δὲν εἶναι ψυχολογικὴ ἕξη, ἀλλὰ ἐγγενὴς γνωστικὴ προδιάθεση τοῦ νοῦ ποὺ διατάσσει κατὰ τρόπο ἀκριβὴ καὶ ἀναγκαῖο τὴν αἰσθητηριακή μας ἐμπειρία, δηλαδὴ τὰ φαινόμενα, κι ὄχι –ἔχεις δίκιο– τὸν κόσμο ὅπως εἶναι καθαυτός. Θὰ τὴν πῶ «συνθετικὴ ἐκ τῶν προτέρων γνώση». Ναί, ἀλλὰ ἔτσι ἐξακολουθεῖ νὰ χαίνει τὸ βάραθρο τοῦ σκεπτικισμοῦ. Οἱ Γερμανοὶ ὁμόλογοί του ἔσπευσαν νὰ καταγγείλουν τὸν Κὰντ ὡς πράκτορα τοῦ βρετανικοῦ ἀγνωστικισμοῦ, ὡς «καταστροφέα» τῶν πάντων. Ἡ ἱστορία τοῦ μεταγενέστερου Γερμανικοῦ ἰδεαλισμοῦ εἶναι ἡ προσπάθεια νὰ γεφυρωθεῖ ὁ καντιανὸς χωρισμός, ἡ ἐπιστροφὴ στὸ «τὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἔστιν τε καὶ εἶναι» τοῦ Παρμενίδη, τελευταῖος ἐκτρωματικὸς σπασμὸς τῆς ὁποίας εἶναι ὁ μυστικισμὸς τοῦ Χάιντεγκερ. Στὸ κεφάλαιο γιὰ τὸν Χέγκελ ὁ Γκρέυλινγκ παρουσιάζει τὴν ἑγελιανὴ διαλεκτικὴ ὡς καινοτομία σὲ σύγκριση μὲ τὴν πλατωνική. Ἡ τελευταία, λέει, ἁπλῶς ἐρευνᾶ δι’ ἐρωταποκρίσεων συλλογιστικὰ ἀδιέξοδα καὶ θεωρητικὲς ρηχότητες καταλήγοντας ὅμως σὲ ἄγονες ἀπορίες. Αὐτὴ ὅμως ἡ ἐκδοχὴ εἶναι ἡ σωκρατική, ἂν καὶ δὲν εἶναι καθόλου προφανὲς ὅτι ὁ ἀπορητικὸς ἔλεγχος εἶναι μιὰ στείρα διαδικασία. Κατὰ τὸν ὁρισμὸ τοῦ Πλάτωνα ὅμως «ὁ διαλεκτικὸς εἶναι ὁ συνοπτικός», αὐτὸς δηλαδὴ ποὺ διὰ τῆς νοήσεως (τῆς διανοητικῆς ἐποπτείας ποὺ προαναφέραμε) συλλαμβάνει τὸ Εἶναι ὡς ὁλότητα ἡ ὁποία συντίθεται ἐξ ἀντιθέτων (τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον), ὅπως ἀναπτύσσεται στοὺς ὕστερους διαλόγους καὶ ἰδίως στὸν Σοφιστή. Ἡ ἑγελιανὴ διαλεκτικὴ εἶναι ἐπανάληψη τῆς πλατωνικῆς, ἐφαρμοσμένη ἁπλῶς σὲ διαφορετικὸ πεδίο τοῦ πραγματικοῦ (τὴν ἱστορία τοῦ πολιτισμοῦ). 7. Φαντάσματα μέσα σὲ μηχανές, κινέζικα δωμάτια καὶ νυχτερίδες: οἱ περιπέτειες τῆς ἀναλυτικῆς φιλοσοφίας Ἄφησα τελευταία τὴν ἀναφορὰ στὸ πιὸ σημαντικὸ καὶ διαφωτιστικὸ τμῆμα τῆς ἱστορίας τοῦ Γκρέυλινγκ, ποὺ εἶναι τὸ κεφάλαιο γιὰ τὴν ἀναλυτικὴ φιλοσοφία. Πρόκειται ἀπὸ μόνο του γιὰ μιὰ ὁλοκληρωμένη μονογραφία ποὺ γράφεται μὲ τὸ πλεονέκτημα τῆς συνοπτικῆς ἐκ τῶν ὑστέρων ματιᾶς, ἀφοῦ ὁ ἀναλυτικὸς τρόπος τοῦ σκέπτεσθαι ἔχει ἤδη παραγάγει τὶς κοσμογονικές του καινοτομίες καὶ ἄρα μπορεῖ πλέον νὰ θεωρηθεῖ ἀπὸ τὴν ἱστορικὴ σκοπιά: ὡς τὸ πιὸ ριζοσπαστικὸ καὶ καινοτόμο διανοητικὸ κίνημα τοῦ εἰκοστοῦ αἰώνα ποὺ ἀναμετρήθηκε ἀποφασιστικὰ μὲ τὸν φιλοσοφικὸ ὁλισμό, ὁλοκληρωτισμὸ καὶ μυστικισμὸ τῆς ἐποχῆς. Μὲ αὐτὸ δὲν ἐννοῶ ὅτι ἔχει ἐξαντλήσει τὴ δυναμική του, ἀφοῦ ἔχει πλέον ἐγκατασταθεῖ ὡς ὁ ἡγεμονικὸς τρόπος τοῦ σκέπτεσθαι τουλάχιστον στὸν ἀγγλόφωνο κόσμο, ἀλλὰ καὶ μὲ εὐρύτερες ἐπιρροές. Ἡ κανονικότητα ὅμως αὐτὴ εἶναι καὶ μιὰ στάση γιὰ τὴν ἀνασύνταξη δυνάμεων, καὶ μιὰ εὐκαιρία γιὰ τοὺς θιασῶτες της νὰ καταπολεμήσουν τώρα τὶς ἐγγενεῖς δυσλειτουργίες τοῦ ἰδίου τους διανοητικοῦ τρόπου. Αὐτὲς εἶναι συχνὰ ἕνας ξερὸς σχολαστικισμὸς καὶ μιὰ ἀδιαφορία γιὰ τὸν εὐρύτερο ὑπαρξιακὸ καὶ πολιτιστικὸ ὁρίζοντα τῆς ζωῆς, ὑπὸ τὸ πρόσχημα ὅτι στὸ πεδίο αὐτό, τῆς ἠθικῆς κυρίως, τὰ πράγματα «δὲν λέγονται». Ὁ Γκρέυλινγκ γνωρίζει τὴν ἀναλυτικὴ παράδοση ἐκ τῶν ἔσω καὶ ἀνασυγκροτεῖ μὲ ἐνάργεια τὶς θεωρητικὲς προσφορές της. Δείχνει καταρχὴν τὶς ἀπαρχές της ὡς ἀντίδραση στὸν νεοεγελιανὸ ἰδεαλισμὸ ποὺ εἶχε κυριαρχήσει στὰ βρετανικὰ πανεπιστήμια, καὶ κυρίως στὸ δόγμα τῶν «ἐσωτερικῶν σχέσεων» τοῦ Φ.Χ. Μπράντλεϋ[12], τὸ ὁποῖο ὅπως δείχνει ὁ Ράσσελ κάνει ἀδύνατο καὶ τὸ παραμικρὸ βῆμα γιὰ τὴν γνώση τοῦ κόσμου. Βασικὴ ἰδέα τῶν ἀναλυτικῶν ἦταν ἡ «γλωσσικὴ στροφή»: οἱ ὅροι καὶ οἱ προτάσεις τοῦ λόγου πρέπει νὰ ἔχουν νόημα γιὰ νὰ ἐπικοινωνοῦν κάτι καταληπτὸ ἢ/καὶ πειστικό, καὶ τὸ νόημα εἶναι ὁ καθορισμὸς τῶν ἐμπειρικῶν συνθηκῶν ὑπὸ τὶς ὁποῖες μιὰ πρόταση ἀληθεύει ἢ εἶναι ψευδής. Ὑπὸ τὸν ἔλεγχο αὐτὸν τὰ «μεγάλα προβλήματα» τῆς παραδοσιακῆς φιλοσοφίας διαλύονται ὡς ἄνευ νοήματος λεκτικὸς θόρυβος. Ποιές, ἀλήθεια, εἶναι οἱ συνθῆκες ἀλήθειας τῆς προτάσεως «ἡ ἱστορία ἔχει ἕνα ἀναγκαῖο τέλος»; Οἱ ἴδιες μὲ τὶς συνθῆκες ἀλήθειας τῶν προτάσεων «ὁ Θεὸς εἶναι πανάγαθος» καὶ «ὁ Ἰησοῦς εἶναι ὁ μονογενὴς υἱὸς τοῦ Θεοῦ», δηλαδὴ δὲν διαθέτουν συνθῆκες ἀλήθειας, ἢ ἀλλιῶς νόημα. Στὴν χαρτογράφηση τοῦ Γκρέυλινγκ ἔχουν τὸν σωστὸ τους τόπο καὶ μέτρο ὅλες οἱ κεντρικὲς φυσιογνωμίες καὶ οἱ ἰδέες τους: ὁ «λογικὸς ἀτομισμὸς» τοῦ Ράσσελ,[13] ὁ ἠθικὸς διαισθητισμὸς τοῦ Μούρ,[14] ἡ «εἰκονιστικὴ θεωρία τοῦ νοήματος» τοῦ πρώιμου καὶ τὰ «γλωσσικὰ παίγνια» τοῦ ὕστερου Βίττγκενσταϊν, τὸ ἄπιαστο ἐκεῖνο «φάντασμα μέσα στὴ μηχανὴ»[15] τοῦ Ράυλ ποὺ δὲν εἶναι παρὰ ἕνα «κατηγοριακὸ λάθος», ἡ κατάργηση τῆς διακρίσεως ἀνάμεσα σὲ ἀναλυτικὲς καὶ συνθετικὲς προτάσεις καὶ ἡ «φυσιοκρατικὴ ἀναγωγἠ» τῆς ἐπιστημολογίας ἀπὸ τὸν Κουάιν, τὸ «κινέζικο δωμάτιο» τοῦ Σέρλ[16], οἱ νυχτερίδες τοῦ Νέιγκελ[17], ὁ «ἀνώμαλος μονισμὸς» τοῦ Νταίηβιντσον[18]. Παρεμπιπτόντως, μὲ τοὺς τρεῖς τελευταίους ἐν χορῷ, ἴσως νὰ δείχνεται ὅτι ὁ Καρτέσιος δὲν εἶναι ἕνα τελείως ψόφιο ἄλογο (ὅπως εἶχε πεῖ ὁ Φάυεραμπεντ γιὰ τὸν Ἁριστοτέλη). Ὡς ἄσκηση αὐστηροῦ λογικοῦ στοχασμοῦ προτείνω στὸν ἀναγνώστη τὸ «παράδοξο τοῦ Ράσσελ» (ποὺ προκάλεσε ὑπαρξιακὴ κρίση στὸν Φρέγκε): τὸ σύνολο τῶν συνόλων ποὺ δὲν εἶναι μέλη του ἑαυτοῦ τους εἶναι μέλος τοῦ ἑαυτοῦ του;[19] Ἐπειδὴ ἡ ἄσκηση ὀνομάζεται ἐπίσης τὸ «παράδοξο τοῦ κουρέα» προτείνω στὸ βάθος νὰ παίζεται ὁ Ροσσίνι. Ἂν ἀπ’ ὅλα αὐτὰ δὲν μείνει στὸ ἑλληνικὸ ἀναγνωστικὸ κοινὸ παρὰ μόνο ἡ ἐπιμονὴ γιὰ τὴ σαφήνεια τῶν νοημάτων καὶ τὴ λογικὴ συνέπεια τῶν ἐπιχειρημάτων στὴ γλωσσική μας ἐπικοινωνία, τὸ ἀποτέλεσμα θὰ εἶναι ἐξόχως εὐεργετικὸ γιὰ τὴ δημόσια ζωή μας γενικὰ ὅπου παρεπιδημεῖ ἡ μεγαλόστομη ἀ-νοησία. Ἡ πραγμάτευση τῆς ἀναλυτικῆς φιλοσοφίας εἶναι ἡ κορύφωση τοῦ ἱστορικοῦ ἀφηγήματος τοῦ Γκρέυλινγκ, ἡ τελολογικὴ ὁλοκλήρωσή του. Οἱ (πολλὲς) σελίδες ποὺ ἀκολουθοῦν εἶναι ἀποκλιμάκωση. Προσεγγίζει τὴν «ἠπειρωτικὴ φιλοσοφία» μὲ συμπάθεια καὶ κατανόηση, ἀλλὰ μᾶλλον γιὰ νὰ ἀποσείσει μιὰ πιθανὴ κατηγορία γιὰ μονομέρεια. Οἱ θιασῶτες τῆς «ἠπειρωτικῆς» φιλοσοφίας δὲν τοῦ συγχώρησαν αὐτὴν τὴν συγκαταβατικότητα – κι οὔτε τὴν παράλειψη τῆς Ἄρεντ. Τὸ σχεδιάγραμμα τῶν μὴ δυτικῶν φιλοσοφιῶν μὲ τὸ ὁποῖο κλείνει εἶναι ἁπλῶς μιὰ (ἐπαινετὴ) πρόταση γιὰ μελέτη κοσμοαντιλήψεων καὶ νοοτροπιῶν, ποὺ καὶ ὁ ἴδιος δὲν θεωρεῖ ὅτι ἐμπίπτουν στὴν συστηματικότητα τοῦ δυτικοῦ τρόπου. 8. «Μάγοι», δαίμονες καὶ ἄνθρωποι ποὺ σκέπτονται: ὁ χορὸς τῆς φιλοσοφίας Οἰ «μάγοι» τοῦ Ἄϊλενμπεργκερ εἶναι μιὰ μεγάλη ἐκδοτικὴ ἐπιτυχία τῆς μεταμοντέρνας ἐποχῆς μας, δηλαδὴ τῆς ἐποχῆς τῶν ἀστραπιαῖα ἐναλλασσόμενων εἰκόνων, τῶν κατὰ βούληση ἀναμίξεων τῶν στοιχείων, ἐντυπώσεων καὶ πραγμάτων. Εἶναι ἕνα ὄντως διεγερτικὸ κινηματογράφημα. Τόσο ὁ τίτλος τοῦ βιβλίου, ὅσο καὶ οἱ τίτλοι τῶν ἐπιμέρους κεφαλαίων στοχεύουν νὰ ὑποκλέψουν τὸ ἐνδιαφέρον καὶ τοῦ πιὸ δύστροπου ὡς πρὸς τὶς φιλοσοφικὲς διυλίσεις τῆς καμήλου.[20] Ὁ Ἄϊλενμπέργκερ ἐπιδίδεται ἐπιτυχῶς στὴν ἐκλαΐκευση τῆς φιλοσοφίας στὸν γερμανόφωνο κόσμο (ἀπὸ τὴν σκοπιὰ αὐτὴ εἶναι μακρινὸς ἀπόγονος τοῦ Ντυράν). «Καδράρει», χυδαϊστί, τέσσερις ἐμβληματικὲς φυσιογνωμίες τῆς δεκαετίας τοῦ τριάντα (Κασσίρερ, Χάιντεγκερ, Μπένγιαμιν καὶ Βίττγκενσταϊν), καὶ ἀνακατεύει τὰ θραύσματα τῆς ζωῆς τους καὶ τῆς σκέψης τους, μὲ σκοπὸ νὰ ἀναδείξει συνάφειες ὑπαρξιακὲς καὶ διανοητικὲς ποὺ ἀλλιῶς, πιστεύει, θὰ ἔμεναν ἀπαρατήρητες. Ἂν συνταιριάσει κανεὶς τὰ αἰωρούμενα σπαράγματα, ὁ εἱρμὸς τῆς θεωρίας τοῦ καθενὸς ὄντως ἀναδύεται (τὰ καθέκαστα τὰ πληροφορεῖται κανεὶς πολὺ πιὸ μεθοδικὰ ἀπὸ τὸν Γκρέυλινγκ). Τὸ ἐρώτημα εἶναι ποιό τὸ τίμημα γιὰ νὰ γίνει viral (ἂς συγχωρεθῶ) ἡ φιλοσοφία. Ὁ Ἄϊλενμπέργκερ εἰσάγει τὸ ἱστορικό του ἀφήγημα μὲ τὴν διαβόητη ἀντιπαράθεση Κασσίρερ-Χάιντεγκερ στὸ Νταβός τὸ 1929. Στὸ βάθος ἀφήνει νὰ διαγραφεῖ ἕνα μυθιστοριογραφικὸ προηγούμενο, ἡ συζήτηση στὸ Μαγικὸ Βουνὸ τοῦ Τόμας Μὰν ἀνάμεσα στὸν διαφωτιστὴ ἰταλὸ εὐπατρίδη Σεττεμπρίνι καὶ τὸν βίαιο μηδενιστὴ Λέο Νάφθα (ποὺ πρότυπό του ἦταν ὁ Γκέοργκ Λούκατς). Ἀπὸ τὸν παραλληλισμὸ αὐτὸ διαχέεται καὶ ἡ ἀχλὺς τῆς ὑποτιθέμενης «μαγείας» ποὺ κατὰ τὸν Ἄϊλενμπέργκερ περιβάλλει τὴν φιλοσοφία τῆς δεκαετίας τοῦ 1920. Λουίζ Μπουρζουά, Άτιτλο, 2004. MoMA. Μὲ τὴν ἐξαίρεση τοῦ Κασσίρερ, στοιχεῖα προσωπικῆς ἰδιορρυθμίας ὄντως χαρακτηρίζουν τοὺς ὑπόλοιπους τρεῖς, καὶ ὁ Ἄϊλενμπέργκερ εἶναι ἔξοχος στὴν περιγραφὴ ἰδίως τῶν αὐτοβασανισμένων Βίττγκενσταϊν καὶ Μπένγιαμιν. Δὲν φθάνει ὅμως αὐτὸ οὔτε γιὰ νὰ δικαιολογήσει τὴν «μεγάλη φιλοσοφικὴ δεκαετία» ὡς κάποια Walpurgisnacht φλεγόμενων πνευμάτων, οὔτε πολὺ περισσότερο γιὰ νὰ θεμελιώσει κάποια κοινότητα φιλοσοφικῶν μεθόδων καὶ στοχεύσεων ἀνάμεσά τους. Ὁ μόνος «μάγος» στὴν χορεία, στὴν πραγματικότητα μιὰ μάγισσα κατευθεῖαν ἀπ’ τὸν Μακμπέθ, ἦταν ὁ Χάιντεγκερ γιὰ τὸν ὁποῖο ὅπως τὸ περιγράφει μὲ ἐνάργεια ὁ Ἄϊλενμπέργκερ ἡ φιλοσοφία ἦταν «προσηλυτισμός», ἡ προσπάθεια νὰ δεθοῦν τὰ μυαλὰ τῶν ἀκροατῶν του μὲ ἀπρόσιτους νεολογισμοὺς ποὺ ὑπονοοῦσαν «βάθος», εὔκολη γοητεία πάνω σὲ πνεύματα ἐξουθενωμένα ἀπὸ τὴ φρίκη ποὺ μόλις εἶχαν ζήσει. Τὸ ἐπιχείρημα ὑπὲρ τῆς ἑνότητας τῶν μελημάτων τῆς τετρανδρίας στοιχειοθετεῖται μὲ ἀναφορά, πρῶτον, στὸ ἐνδιαφέρον ὅλων γιὰ τὴ γλώσσα και, δεύτερον, στὴν ἐπιθυμία τους γιὰ μιὰ καινούργια ἀρχὴ στὴ φιλοσοφία. Καὶ οἱ δύο ἰσχυρισμοὶ εἶναι τόσο γενικοὶ ποὺ συσκοτίζουν τὴν πραγματικότητα μιᾶς ριζικῆς ἀσυμβατότητας μέσων καὶ σκοπῶν ἀνάμεσά τους. Γιὰ ν’ ἀρχίσουμε μὲ τὸ ἐξόφθαλμο: ὁ Μπένγιαμιν εἶχε θέσει θεωρητικό του στόχο νὰ «ἐξοντώσει τὸν Χάιντεγκερ». Ἀπρόσμενο, ἴσως, μὲ δεδομένες τὶς μυστικιστικές του τάσεις, ὅμως ὁ ἀντισημιτισμὸς τοῦ «μάγου» ἦταν προφανὴς γιὰ ἕναν τόσο ἀνθρώπινο, στοχαστικὸ ἐρευνητικὸ Ἑβραῖο. Ἂς τὸ προσπεράσουμε ὅμως. Ὅσο γιὰ τὴ γλώσσα: τί τὸ κοινὸ ἔχει ἡ συνειδητὴ καταστροφὴ τοῦ νοήματος καὶ τῆς χρηστικότητάς της ποὺ ἀπεργάζεται ὁ Χάιντεγκερ, μὲ τὴν προσπάθεια τοῦ Κασσίρερ νὰ τὴν περιγράψει ὡς παραγωγὴ μορφῶν ποὺ νοηματοδοτοῦν καὶ ἀξιώνουν τὴν ἱστορικὴ διαδρομὴ τοῦ Λόγου; Ἢ τὴν ἀποκάλυψη τοῦ λογικοῦ της ἱστοῦ στὴν πρώτη φάση καὶ τὴν περιγραφὴ τῆς δημόσιας ἐπικοινωνιακῆς λειτουργικότητάς της στὴν δεύτερη φάση τῆς σκέψης τοῦ Βίττγκενσταϊν; Σχετικὰ μὲ τὴν «καινούργια ἀρχὴ τῆς φιλοσοφίας»: αὐτὸ καταρχὴν δὲν ἀφορᾶ τὸν Κασσίρερ. Ἐκεῖνος θεωροῦσε τὸν ἑαυτό του κληρονόμο καὶ συνεχιστὴ τῆς κραταιᾶς παράδοσης τοῦ Διαφωτισμοῦ, στὴν καντιανὴ ἐκδοχή του, μιὰ παράδοση ποὺ προφανῶς ἔπρεπε νὰ ἐμπλουτισθεῖ μὲ τὰ νέα ἐπιστημονικὰ ἐπιτεύγματα (τὴν σχετικότητα τοῦ Ἄϊνσταϊν) στὸν ἀπριοριστικό της πυρήνα. Ἦταν θαρραλέος ὑπερασπιστὴς τῆς δημοκρατίας τῆς Βαϊμάρης, ποὺ ἡ πλειοψηφία τῶν «ριζοσπαστῶν» διανοουμένων ἀπεχθανόταν. Μπορεῖ νὰ ἡττήθηκε στὸ Νταβὸς ἀπὸ τὸν «ἄγριο» τῆς φιλοσοφίας, ἀλλὰ ἱστορικὰ δικαιώθηκε. Ἡ ἀνανέωση τῆς φιλοσοφίας ἀπὸ τὸν Βίττγκεσταϊν στηριζόταν στὴν ἐπίσης κραταιὴ καὶ μακραίωνη παράδοση τοῦ λογικοῦ στοχασμοῦ ποὺ διαλύει μύθους καὶ παντοῖα θεολογικὰ νεφελώματα. Ὅσο γιὰ τὸν Μπένγιαμιν, αὐτὸς δὲν εἶναι σαφὲς ἂν μπορεῖ κὰν νὰ χαρακτηρισθεῖ «φιλόσοφος» μὲ τὴν στενὴ ἔννοια ποὺ ἀποδίδεται στοὺς ἄλλους τρεῖς. Θεωροῦσε τὸν ἑαυτό του «κριτικό». Ἦταν ἕνας μονήρης περιπατητὴς (flâneur) μέσα στοὺς λαβυρίνθους τοῦ σύγχρονου ἀστικοῦ πολιτισμοῦ, ζύγιζε τὰ θετικὰ καὶ τὰ ἀρνητικὰ τῆς σύγχρονης «μηχανικῆς ἀναπαραγωγῆς» τῶν ποιητικῶν μορφῶν, καὶ προσπαθοῦσε νὰ ἀφουγκρασθεῖ τὰ φτερουγίσματα τοῦ Angelus Novus τῆς Ἱστορίας, ἀντλώντας εἴτε ἀπὸ τὸν βιβλικὸ προφητισμὸ εἴτε ἀπὸ τὴν μαρξιστικὴ τελολογία. Ἤθελε νὰ νοήσει τὸ παρόν μας. Γιὰ ὅλα αὐτὰ ἔγραφε δοκίμια, δηλαδὴ ἀνοιχτές, διφορούμενες, αἰνικτικὲς σειρὲς στοχασμῶν ποὺ δὲν συνιστοῦν «πρόγραμμα», ἀλλὰ ἕνα ἀδιάκοπο χτύπημα τοῦ κεφαλιοῦ του ἀκριβῶς πάνω στὸν τοῖχο τοῦ παρόντος. Ὁ μόνος ποὺ εἶχε βάλει σκοπὸ νὰ κατεδαφίσει τὴν φιλοσοφία (καὶ τὸν πολιτισμὸ ποὺ τὴν εἶχε στηρίξει) ἦταν ὁ Χάιντεγκερ. Ἀλλὰ ὅσο λιγότερα ποῦμε γι’ αὐτὸ τὸ «πρόγραμμα» τόσο τὸ καλύτερο. Στὴν φιλοσοφία δὲν χρειαζόμαστε ἥρωες, καὶ πολὺ λιγότερο «μάγους». Μονάχα ἀνθρώπινα καὶ κοινωνικὰ ὑπεύθυνους ὑπηρέτες τοῦ ὀρθοῦ λόγου, ποὺ δὲν διστάζουν νὰ ἀναγνωρίσουν καὶ τὰ ὅριά του. Ὁ Χέγκελ στὴν Φαινομενολογία τοῦ πνεύματος ὅρισε τὴν ἀλήθεια ὡς ἕνα «βακχικὸ χορὸ ὅπου ὅλα τὰ μέλη του εἶναι μεθυσμένα». Θὰ ἔπρεπε νὰ καταριόμαστε τὴ μοίρα μας ἂν ἦταν κάτι τέτοιο. Τὸ βιβλίο τοῦ Ἄϊλενμπέργκερ εἶναι ἕνα συναρπαστικὸ ἀφήγημα. Διαβάζεται μὲ ὄφελος ἂν περάσει κανεὶς πίσω ἀπὸ τὴν κινηματογραφικὴ φαντασμαγορία ποὺ ὑψώνει ἐνώπιόν μας. [1] Μιὰ ἀναγκαία παρατήρηση: ἡ πλημμύρα τῶν μεταφράσεων κυρίως ἀπὸ τὴν γαλλικὴ καὶ γερμανικὴ μεταμοντέρνα καὶ χαϊντεγκεριανὴ φιλολογία, καθὼς καὶ μιὰ κακῶς νοούμενη «λαϊκότητα» στὴν ἔκφραση ἔχει ἀναπόφευκτα στρεβλώσει καὶ τὴν ἑλληνικὴ φιλοσοφικὴ γλώσσα. Κάποια δείγματα, εὐτυχῶς λίγα, ἀνιχνεύονται καὶ στὶς ἀνὰ χείρας ἐκδόσεις. Μένω στὸν Γκρέυλινγκ, γιατὶ αὐτὸς προορίζεται γιὰ εὐρεία, καὶ δὴ διδακτική, χρήση: ἡ ἔκφραση «ἀντιγεγονικὴ ὑποθετικὴ πρόταση» κακοποιεῖ ἀφόρητα τὴ γλώσσα, καὶ μάλιστα ἀχρείαστα, ἀφοῦ στὰ ἑλληνικὰ ὑπάρχει τὸ σωστὸ «ὑποθετικὸς λόγος ἀντίθετος τοῦ πραγματικοῦ». Ὁμοίως καὶ τὰ ἀνύπαρκτα «ψευδότητα» (σωστό: τὸ ψεῦδος), «λασπερότητα» (σωστό: τὸ λασπῶδες), «ἐπιθυμητότητα», «πρασινότητα», «γαλαζότητα»: ὅ,τι δὲν μπορεῖς νὰ ἀποδώσεις μονολεκτικὰ δοκίμασε περιφραστικὰ (ἡ ἰδιότητα τοῦ πράσινου, τοῦ γαλάζιου κτλ.). Ἐπίσης ἐκφράσεις ὅπως «μεσοβέζικες λύσεις», «γλύτωσε παρατρίχα», «παρατσούκλι» δὲν ἁρμόζουν σὲ φιλοσοφικὲς πραγματεύσεις. Ἡ «μετάφραση» τοῦ fallibilism δὲν εἶναι «φαλιμπιλισμός» (!), τὸ Understanding στὸν Σπινόζα εἶναι «νοῦς» (καὶ ὄχι «κατανόηση») καὶ τὸ substance οὐσία (καὶ ὄχι «ὑπόσταση»), στὸν Χιοὺμ τὰ virtues εἶναι ἀρετὲς (καὶ ὄχι «προτερήματα»), τὸ reference στὸν Ράσσελ εἶναι ἀναφορὰ (καὶ ὄχι δήλωση), τὸ Sinn στὸν Φρέγκε εἶναι νόημα (καὶ ὄχι σημασία), τὸ das Mystische στὸν Βίττγκενσταϊν εἶναι τὸ Μυστικὸ (καὶ ὄχι τὸ «ἀπόκρυφο», μὲ τὶς παραπλανητικές του συνδηλώσεις), οἱ «φυσικαλιστικὲς» θεωρίες εἶναι φυσιοκρατικὲς θεωρίες. [2] Le bon David ἦταν τὸ προσωνύμιο μὲ τὸ ὁποῖο ἦταν γνωστὸς ὁ Χιοὺμ στὴ Γαλλία ἐξαιτίας τοῦ πράου καὶ ἀγαθοῦ του χαρακτήρα, τὸν ὁποῖο εἰρήσθω ἐν παρόδῳ ἐκμεταλλεύθηκε ἀναίσχυντα ὁ Ρουσσώ. [3] Ἐννοῶ φυσικὰ τὴν Ντὲ Μπωβουὰρ καὶ τὴν Βέιλ. [4] G.S. Kirk, J.E. Raven and M. Schofield, eds., The Presocratic Philosophers, Cambridge University Press, Cambridge et al., 1983. [5] Ὁ Ἀχιλλέας ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ νικήσει τὴν χελώνα σὲ ἀγώνα δρόμου, ὁ δρομέας ποὺ δὲν εἶναι ποτὲ δυνατὸν νὰ φθάσει στὸ τέρμα τοῦ σταδίου, τὸ βέλος ποὺ ἐνῶ ἵπταται στὸν οὐρανὸ εἶναι ταυτόχρονα ἀκίνητο. [6] Τίποτε δὲν ὑπάρχει ἐντὸς τοῦ νοῦ, πρὶν ὑπάρξει πρῶτα στὶς αἰσθήσεις. [7] Grayling, σ. 252. [8] Ὑπάρχουν μέσα μας τὰ σπέρματα τῆς ἀληθινῆς γνώσης. [9] «Γεωμετρικῷ τῷ τρόπῳ»: ἡ ἀπόδειξη τῶν ἀρχῶν τῆς ἠθικῆς μέσω ἀξιωμάτων, θεωρημάτων καὶ λογικῶς ἀποδεδειγμένων συμπερασμάτων (QED: quo erat demonstrandum ἢ ὅπερ ἔδει δεῖξαι ἑλληνιστί). [10] Οἱ πρῶτες ἀφοροῦν τὰ ποσοτικὰ χαρακτηριστικὰ τοῦ πράγματος, ποὺ ὑποτίθεται φανερώνουν τὸ πράγμα καθαυτό, ὅπως εἶναι δηλαδὴ ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὴν αἰσθητηριακὴ πρόσληψή του. Οἱ δεύτερες ἀναφέρονται στὶς ἰδιότητες τοῦ πράγματος ποὺ ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὰ αἰσθητήρια ὄργανά μας (χρῶμα, γεύση, ἦχος κτλ.). Ἡ διάκριση ἀνάγεται στοὺς ἀτομικούς: «νόμῳ γλυκύ, νόμῳ πικρόν, νόμῳ θερμόν, νόμῳ ψυχρόν, ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενὸν» (Δημόκριτος). [11] Esse est percipi: ἡ ἀντικειμενικὴ ὕπαρξη ἑνὸς πράγματος ταυτίζεται μὲ τὸ ὅτι γἰνεται ἀντιληπτὸ ἀπὸ τὶς αἰσθήσεις. [12] Ἡ ἰδέα ὅτι τὸ σύμπαν εἶναι μιὰ ὀργανικὴ ὁλότητα (τὸ Ἁπόλυτο), ὅπου ὅλα τὰ ἐπιμέρους συστατικά της συνδέονται κατὰ οὐσιώδη τρόπο μὲ ὅλα τὰ ἄλλα: τὸ κάθε τι ποὺ ὑπάρχει εἶναι ἐσωτερικὸ ζωτικὸ συστατικὸ σὲ ὅλα τὰ ὑπόλοιπα, εἶναι ἀναγκαία συνθήκη γιὰ τὴν ὕπαρξή τους. Ἔτσι, γιὰ γνωρίσεις τὸ ἐπιμέρους πρέπει πρῶτα νὰ γνωρίζεις τὸ ἄπειρο ὅλον τοῦ ὁποίου εἶναι μέρος, πράγμα ἀδύνατον. Αὐτὸς ὁ μεθοδολογικὸς (καὶ παρεπόμενος μεταφυσικὸς) ὁλισμὸς βραχυκυκλώνει γιὰ τὸν Ράσσελ τὴν διαδικασία τῆς γνώσης πρὶν κὰν ἀρχίσει ( Grayling, σσ. 374-377, 398-400). [13] Ἡ ἰδέα ὅτι στὴν ὑποκείμενη λογική της δομὴ ἡ γλώσσα ἀποτελεῖται ἀπὸ ἀτομικὲς προτάσεις ποὺ ἀναφέρονται σὲ ἁπλὲς καὶ ἑνιαῖες «καταστάσεις πραγμάτων» καὶ συνδέονται ἀναμεταξύ τους μὲ τὶς τέσσερις θεμελιώδεις λογικὲς σχέσεις: τὴν κατάφαση, τὴν ἄρνηση, τὴν σύζευξη καὶ τὴν διάζευξη. Ἔτσι σχηματίζουν τὶς σύνθετες προτάσεις ποὺ χρησιμοποιοῦμε γιὰ τὴν περιγραφὴ τοῦ κόσμου (π.χ. «σήμερα εἶναι Τρίτη καὶ βρέχει»). Ἡ συνολικὴ ἀλήθεια (ἡ «ἀληθοτιμὴ») τῶν σύνθετων προτάσεων ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὶς ἀληθοτιμὲς τῶν ἐπιμέρους ἀτομικῶν συστατικῶν τους. Ἂν σήμερα εἶναι Τρίτη καὶ δὲν βρέχει, τότε ἡ ἀνωτέρω σύνθετη εἶναι ψευδὴς (Grayling, σσ. 408-411). [14] Ἡ ἰδέα ὅτι ἐννοοῦμε τὸ ἀγαθὸ μέσα ἀπὸ μιὰ ἄμεση κατάληψη, ὅπως βλέπουμε π.χ. τὸ κίτρινο (Grayling, σσ. 420-422). [15] Δηλαδὴ ἡ διάκριση ἀνάμεσα στὸν ἄϋλο νοῦ καὶ τὸ ὑλικὸ σῶμα ποὺ εἶχε εἰσαγάγει ὁ Καρτέσιος (Grayling, σσ. 467-469). [16] Ἕνα νοητικὸ πείραμα ποὺ δείχνει ὅτι ἡ χρήση μιᾶς γλώσσας δὲν εἶναι θέμα αὐτόματης μηχανικῆς ἐφαρμογῆς κάποιων αντικειμενικῶν κανόνων, ἀλλὰ μιὰ διαδικασία ποὺ προϋποθέτει τὸν προθετικὸ (ἢ ἀποβλεπτικὸ) ἀναστοχασμό, δηλαδὴ τὴν λειτουργία μιᾶς αὐτόνομης ὑποκειμενικότητας (Grayling, σσ. 500-501). [17] Πρόκειται γιὰ τὴν προβληματικὴ τῶν qualia, τῶν ἀναφαίρετων δηλαδὴ ὑποκειμενικῶν χαρακτηριστικῶν ποὺ συνοδεύουν τὴν πρόσληψη τοῦ φυσικοῦ κόσμου ἀπὸ κάθε αἰσθανόμενο ὄν. Ὁ ἀνθρώπινος ἐπιστήμων γνωρίζει στὴν ἐντέλεια τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖο ἡ ὅραση μιᾶς νυχτερίδας συλλαμβάνει τὸ φυσικὸ περιβάλλον (πράγμα ποὺ ἀγνοεῖ ἡ ἴδια ἡ νυχτερίδα), ἀλλὰ τὸ πῶς βλέπει μιὰ νυχτερίδα βλέπει τὸ περιβάλλον, τὸ φυσικὸ βίωμα γενικότερα τοῦ νὰ εἶσαι νυχτερίδα, δὲν θὰ τὸ γνωρίσει ποτέ: αὐτὸ τὸ γνωρίζει μόνο ἡ νυχτερίδα (Grayling, σσ. 506-507). [18] Ἡ ἰδέα ὅτι οἱ διεργασίες τοῦ νοῦ (ἐλπίζω, ἐπιθυμῶ, φοβᾶμαι) ἔχουν πάντα σωματικὰ ἀποτελέσματα, ἀλλὰ δὲν ὑπάρχουν νόμοι ποὺ νὰ συνδέουν μὲ ἀναγκαῖο καὶ μονοσήμαντο τρόπο τὰ χ νοητικὰ φαινόμενα μὲ τὶς ψ σωματικὲς συμπεριφορὲς (Grayling, σ. 484). [19] Ἡ συζήτηση τοῦ παραδόξου στὸν Grayling, σ. 403. Ἡ παράδοξη ἀπάντηση στὸ ἐρώτημα εἶναι: τὸ σύνολο τῶν συνόλων ποὺ εἶναι δὲν εἶναι μέλος τοῦ ἑαυτοῦ τους εἶναι μέλος τοῦ ἑαυτοῦ του, ἐἀν καὶ μόνον ἐὰν δὲν εἶναι μέλος τοῦ ἑαυτοῦ του. [20] Ἕνα παράδειγμα: «1919. Ὁ δόκτωρ Μπένγιαμιν δραπετεύει ἀπὸ τὸν πατέρα του, ὁ ὑπολοχαγὸς Βίττγκενσταϊν προβαίνει σὲ οἰκονομικὴ αὐτοκτονία, ὁ Χάιντεγκερ χάνει τὴν πίστη του καὶ ὁ monsieur Κασσίρερ δουλεύει στὸν Ἠλεκτρικὸ γιὰ νὰ βρεῖ τὸ φῶς του» (κεφ. 2).

Η φιλοσοφία και οι ιστορίες της

Σύνδεση