Καπιταλισμός χωρίς όρια

Branko Milanović, Capitalism, Alone. The Future of the System That Rules the World [Καπιταλισμός χωρίς όρια. Το μέλλον του συστήματος που κυβερνά τον κόσμο], Harvard University Press, Καίμπριτζ Μασ. - Λονδίνο 2019 [γερμανική μετάφραση: Kapitalismus global. Über die Zukunft des Systems, das die Welt beherrscht, Suhrkamp, Βερολίνο 2020]. Το ζήτημα της δικαιοσύνης έχει κεντρική σημασία για την ολοκλήρωση των κοινωνιών. Η συνοχή τους αποδυναμώνεται όταν διαδίδεται η άποψη ότι μερικές ομάδες είναι σε πλεονεκτική, ενώ άλλες σε μειονεκτική θέση. Με την δημοσιονομική κρίση του 2008 ενισχύθηκαν τέτοιες γνώμες λόγω των κρατικών προγραμμάτων διάσωσης για χρεωκοπημένες τράπεζες ή με την καταβολή μπόνους σε αποτυχημένους μάνατζερ. Λαϊκιστικά κινήματα τροφοδοτούνται σε μεγάλο βαθμό από το αίσθημα ότι ανήκουν στην πλευρά των ηττημένων. Η δικαιοσύνη συνδέεται αδιαχώριστα με την ισότητα. Με ποια ισότητα όμως; Με εκείνην ως προς τις συνέπειες ή εκείνη μόνον ως προς τις αφετηριακές συνθήκες; Αυτοί που συνηγορούν υπέρ της δεύτερης προβάλλουν το επιχείρημα ότι στην αξιοκρατική κοινωνία (meritocracy) όλοι οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα της κοινωνικής ανέλιξης. Εξαρτάται μόνον κατά πόσον έχουν δημιουργηθεί ίσες αφετηριακές ευκαιρίες. Η άνιση κατανομή εισοδήματος είναι τότε με κάποιον τρόπο αποτέλεσμα των διαφορετικών ικανοτήτων. Επομένως η αξιοκρατική κοινωνία δεν θέλει πρωτίστως δικαιοσύνη, αλλά κινητικότητα. Η ηθική διάσταση τέτοιων ζητημάτων δεν βλέπει συχνά τα φώτα της δημοσιότητας και περιορίζεται σε ένα πρόβλημα της οικονομικής αποτελεσματικότητας. Σχετικά με τις διάφορες πτυχές του σύνθετου θέματος δημοσιεύθηκαν τα τελευταία χρόνια μια σειρά από μελέτες. Όσον αφορά τις πιο φιλοσοφικές αρκεί μόνον να αναφερθεί το βιβλίο του Αμερικανού κοινοτιστή Μάικλ Σαντέλ με τίτλο Η τυραννία της αξιοκρατίας. Μια σημαντική συμβολή από οικονομική προοπτική αποτελεί το βιβλίο που παρουσιάζεται εδώ Καπιταλισμός χωρίς όρια. Το μέλλον του συστήματος που κυβερνά τον κόσμο του Μπράνκο Μιλάνοβιτς. Ο συγγραφέας, που σε διάφορες πηγές αναφέρεται ως «Σερβοαμερικανός οικονομολόγος», γεννήθηκε το 1953 στο Βελιγράδι όπου και σπούδασε οικονομικές επιστήμες και πήρε διδακτορικό το 1987 με θέμα την κοινωνική ανισότητα στην κομμουνιστική Γιουγκοσλαβία. Στη συνέχεια εργάσθηκε επί 20 χρόνια στο ερευνητικό τμήμα της Παγκόσμιας Τράπεζας και ήταν επισκέπτης καθηγητής σε πολλά πανεπιστήμια. Από το 2013 ο Μιλάνοβιτς διδάσκει στο Κέντρο Μεταπτυχιακών Σπουδών του City University της Νέας Υόρκης. Έχει δημοσιεύσει πολυάριθμες μελέτες σε ζητήματα ανισότητας και φτώχειας. Θεωρείται σε παγκόσμιο επίπεδο ως ένας από τους πιο φημισμένους ερευνητές στον τομέα της κατανομής εισοδήματος. Ήδη πριν από το εν λόγω το βιβλίο ο συγγραφέας πραγματεύτηκε αυτήν τη θεματική, μεταξύ άλλων, στο βιβλίο του Παγκόσμια ανισότητα. Μια νέα προσέγγιση για την εποχή της παγκοσμιοποίησης. Στο επίκεντρο αυτής της μελέτης βρίσκεται το διάστημα από το 1988 έως το 2008, δηλαδή από την διαγραφόμενη κατάρρευση των κομμουνιστικών συστημάτων μέχρι την δημοσιονομική κρίση. Αυτήν την εποχή ο Μιλάνοβιτς την χαρακτηρίζει ως την περίοδο της πιο εκτεταμένης παγκοσμιοποίησης στην ιστορία της ανθρωπότητας. Κατά την άποψή του, αλλαγές της παγκόσμιας ανισότητας παρέχουν πληροφορίες για την οικονομική ιστορία γενικά, για την άνοδο και πτώση των εθνών, αλλά και για το μέλλον της δημοκρατίας. Ερευνάται η ανισότητα τόσο στις επιμέρους χώρες όσο και μεταξύ τους. Μπορούν να συγκριθούν τα εισοδήματα σε διάφορα μέρη του κόσμου, γιατί για πρώτη φορά υπάρχουν αρκετά δεδομένα. Η τάση που προκύπτει είναι ότι ο Νότος παγκοσμίως ανακάμπτει, οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και στους χαμένους ανήκουν τα μεσαία στρώματα του δυτικού κόσμου. Το 2010 το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού κατείχε σχεδόν πάνω από το μισό του παγκόσμιου πλούτου, ενώ το μισό από αυτό το 1% ζούσε στις ΗΠΑ. Η ανισότητα μπορεί να συμβάλει στην αποσύνδεση του καπιταλισμού από τη δημοκρατία με το να παρέχει μεγαλύτερη πολιτική επιρροή στους πλούσιους. Αντίθετα υποχωρεί η σημασία των μεσαίων στρωμάτων που από την εποχή των Αριστοτέλη και Τοκβίλ και έκτοτε θεωρείται στήριγμα μιας σταθερής, μετριοπαθούς κυβερνητικής μορφής. Τα μεσαία στρώματα αποτελούσαν μέχρι τώρα τους ευνοημένους του κράτους πρόνοιας. Εάν αυτό συρρικνωθεί, τότε τα μεσαία στρώματα θα στραφούν σε λαϊκιστικά ρεύματα απέναντι στα οποία τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα δεν προσφέρουν καμία εναλλακτική λύση. Ενώ το πιο παλιό βιβλίο πραγματευόταν λεπτομερειακά ζητήματα της κατανομής εισοδήματος, το νέο βιβλίο συνεχίζει μεν να ασχολείται με αυτά, όμως στο πιο ευρύ πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης και του μέλλοντος του καπιταλισμού. Στον πρόλογο της γερμανικής έκδοσης ο συγγραφέας αναφέρεται σύντομα στις συνέπειες της πανδημίας του κορωνοϊού που δεν είχε ακόμη εμφανισθεί όταν γραφόταν το βιβλίο. Εντοπίζει κυρίως τρεις: την αύξηση του ανταγωνισμού μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας, τις σοβαρές επιπτώσεις που έχει στην παγκοσμιοποίηση και που έκαναν εμφανή τα ασθενή της σημεία και, τέλος, την διεύρυνση της επίδρασης του κράτους στην οικονομία. Αυτά συμβαίνουν σε σχέση με δύο καθοριστικής σημασίας αλλαγές: ο καπιταλισμός μεταβάλλεται στο μοναδικό κοινωνικο-οικονομικό σύστημα του κόσμου, γεγονός που ιστορικά δεν έχει το όμοιό του, ενώ μετατοπίζεται η ισορροπία ανάμεσα στη Δύση και την Ασία προς όφελος της τελευταίας. Για τον Μιλάνοβιτς η κυριαρχία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής προέρχεται από την πρωτοκαθεδρία του χρήματος και της αύξησης του κέρδους στις κοινωνικές σχέσεις. Επιτεύχθηκε μια εναρμόνιση συστημικών και ατομικών οικονομικών στόχων. Ο καπιταλισμός κατορθώνει καλύτερα από ό,τι ανταγωνιστικά συστήματα να δημιουργεί εκείνες τις συνθήκες που ο Τζων Ρωλς χαρακτήρισε ως αναγκαίες για τη σταθερότητα κάθε κοινωνικής τάξης: τα άτομα πρέπει να εκφράσουν στην καθημερινή τους δράση τις αξίες στις οποίες βασίζονται οι μορφές της κοινωνικής συμβίωσης. Θεμελιώδης είναι για τον συγγραφέα η διάκριση ανάμεσα στον «φιλελεύθερο καπιταλισμό» (κύριο παράδειγμα οι ΗΠΑ) και στον «πολιτικά αυταρχικό καπιταλισμό» (κύριο παράδειγμα η Κίνα). Ο πρώτος χαρακτηρίζεται ως «αξιοκρατικός», διότι απαιτεί την κατανομή των αγαθών ανάλογα με την απόδοση. Καταρχήν ο Μιλάνοβιτς συζητά τις διαφορές στη βάση του κεντρικού γι’ αυτόν ζητήματος της κατανομής του εισοδήματος. Όσο πιο πλούσιο είναι ένα άτομο, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα να πετύχει ένα μεγάλο ποσοστό του εισοδήματός του από κεφαλαιουχικά κέρδη. Αυτά περιορίζονται σε μια μικρή μειοψηφία του πληθυσμού. Το αυξανόμενο ποσοστό των κεφαλαιουχικών εσόδων θεωρεί ο συγγραφέας ως «συστημικό στοιχείο» του φιλελεύθερου καπιταλισμού. Παραπέμπει ταυτόχρονα στην εξασθενημένη θέση των εργαζομένων ως συνέπεια της μετατόπισης της παραγωγής και της αποκέντρωσης, καθώς και της αύξησης του «home office», της κατ’ οίκον εργασίας. Κυρίως στον ιδιωτικό τομέα τα συνδικάτα υφίστανται μια οπισθοχώρηση του αριθμού των μελών τους. Κιόσι Τσουζούκι, Ευτυχισμένα θύματα: Vivienne Tam, 2001. © Mudam – The Contemporary Art Museum of Luxembourg Σήμερα άτομα με μεγάλη «κεφαλαιουχική επιφάνεια» συχνά αποκτούν μεγάλα εισοδήματα από τη δραστηριότητά τους. Επιπλέον έχουν πολλές φορές να επιδείξουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Η σημασία του ενισχύει την μεγάλη ζήτηση για τους ανάλογους θεσμούς. Στις ΗΠΑ κυρίως η πρόσβαση σε ένα από τα πανεπιστήμια της ελίτ θεωρείται όλο και περισσότερο εγγύηση για μια επιτυχημένη σταδιοδρομία. Η ανέλιξη μερικών μελών των κατώτερων στρωμάτων νομιμοποιεί τον υποτιθέμενο αξιοκρατικό χαρακτήρα του συστήματος. Τα νέα καπιταλιστικά ανώτερα στρώματα διακρίνονται από τα παλιά με την μόρφωση και την εργασία. Γάμοι ανάμεσα σε μέλη του ίδιου ανώτερου κοινωνικού στρώματος ενισχύουν τη συγκέντρωση περιουσιακού πλούτου. Αντίθετα η περιουσία της μεσαίας τάξης επενδύεται σε μεγάλο βαθμό στην αγορά κατοικίας και υπόκειται σε μεγαλύτερες διακυμάνσεις. Δεν αποφέρει τόσο μεγάλα κέρδη όπως η κεφαλαιουχική περιουσία των πραγματικά πλούσιων. Από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’80 είχε σημειωθεί μείωση της ανισότητας. Ο Μιλάνοβιτς βλέπει τέσσερις βασικούς λόγους γι’ αυτό: ισχυρά συνδικάτα, επέκταση της παιδείας, υψηλούς φόρους και υψηλές κρατικές κοινωνικές παροχές. Στη συνέχεια αυξήθηκε ξανά η ανισότητα στο πλαίσιο του νεοφιλελευθερισμού, της παγκοσμιοποίησης και της δημοσιονομικής κρίσης. Ο συγγραφέας βλέπει τρία μέσα για να αντιμετωπισθεί η αύξηση της κεφαλαιουχικής συγκέντρωσης: πρώτον, ευνοϊκές φορολογικές ρυθμίσεις για μικρούς και μεγάλους μετόχους και λιγότερο ελκυστικές για μεγαλομετόχους· δεύτερον, μετοχές εργαζομένων μιας επιχείρησης· τρίτον, φόρος κληρονομιάς και περιουσίας για να μειωθεί η κληροδότηση της ανισότητας μέσα από την εναλλαγή των γενεών. Εδώ τίθεται το ερώτημα κατά πόσο ο Μιλάνοβιτς ανατρέχει σε «εργαλεία του 20ού αιώνα» τα οποία ο ίδιος θεωρεί ακατάλληλα για να αντιμετωπίσουν την εισοδηματική ανισότητα τον 21ο αιώνα. Στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης μπορεί να λειτουργήσει το κράτος πρόνοιας μόνο στον βαθμό που συμπεριλαμβάνει σχεδόν όλους τους πολίτες. Ιστορικά συνδέεται με το εθνικό κράτος, την ιθαγένεια και την εθνική ομοιογένεια. Ωστόσο αυτές οι προϋποθέσεις έχουν γίνει πολύ εύθραυστες. Η αυξανόμενη κοινωνική πόλωση υπονομεύει τα θεμέλια του κοινωνικού κράτους. Οι πλούσιοι βασίζονται σε ιδιωτικά συστήματα παροχών, υποχωρεί η προθυμία της καταβολής φόρων. Μπορούμε στη συνέχεια να συγκρίνουμε τις τάσεις του «φιλελεύθερου καπιταλισμού» με την ανάπτυξη του «πολιτικού καπιταλισμού». Ο τελευταίος είναι σε πολλές περιπτώσεις προϊόν κομμουνιστικών επαναστάσεων σε αποικιοκρατικές κοινωνίες. Η Κίνα αποτελεί το πιο σημαντικό παράδειγμα. Η αλληλοδιαδοχή των κοινωνικών σχηματισμών στον Μαρξ υφίσταται μια αντιστροφή: ο κομμουνισμός δεν είναι πια η αταξική κοινωνία μετά τον καπιταλισμό, αλλά ένα μεταβατικό σύστημα μεταξύ φεουδαλισμού και καπιταλισμού. Οι κομμουνιστικές επαναστάσεις έχουν την ίδια λειτουργία όπως η άνοδος της αστικής τάξης στη Δύση. Αποτελούν ένα συνδυασμό κοινωνικών και εθνικών στοιχείων. Με την αγροτική μεταρρύθμιση, την επέκταση της παιδείας και την οικογενειακή πολιτική (ισότιμη θέση της γυναίκας) ήρθαν τα πάνω κάτω στις παραδοσιακές κοινωνικές σχέσεις. Ο Μιλάνοβιτς βλέπει τα βασικά χαρακτηριστικά του πολιτικού καπιταλισμού στην καθοδήγηση μέσω μιας αποτελεσματικής γραφειοκρατίας, στην έλλειψη δικαιοκρατικών αρχών και στην ικανότητα του κράτους να διατηρήσει τον έλεγχο στον ιδιωτικό τομέα προς όφελος του εθνικού συμφέροντος. Από την άλλη πλευρά, στην Κίνα έχει μειωθεί το κρατικό ποσοστό στην βιομηχανική παραγωγή από το 100% που ήταν το 1978 στο 20% σήμερα. Πριν από τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις οι τιμές των αγροτικών και των βιομηχανικών προϊόντων καθώς και των εμπορευμάτων του λιανεμπορίου καθορίζονταν σχεδόν αποκλειστικά από το κράτος. Από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 αυτό γίνεται μέσω της αγοράς. Δημιουργήθηκε ένα ευρύ μεσοαστικό στρώμα που αποτελείται μεταξύ άλλων από επιχειρηματίες, μάνατζερ και ειδικούς. Είναι δύσκολο να ερευνήσει κανείς την ανισότητα στην Κίνα. Σημαντικά δεδομένα είτε δεν συλλέγονται είτε δεν δημοσιεύονται. Ωστόσο έχει ενισχυθεί από το γεγονός ότι στον ιδιωτικό τομέα επιτυγχάνονται μεγαλύτερα εισοδήματα από ό,τι στον δημόσιο. Εδώ προστίθενται και οι περιφερειακές διαφορές (πόλη - ύπαιθρος, παράλια - ενδοχώρα). Ένας επιπλέον παράγοντας είναι η πανταχού παρούσα διαφθορά στον πολιτικό καπιταλισμό. Διευκολύνεται από τις ασαφείς ιδιοκτησιακές σχέσεις που κινούνται συχνά μεταξύ κρατικού και ιδιωτικού, αλλά και από την παγκοσμιοποίηση που καθιστά εύκολη την απόκρυψη των κλεμμένων. Συχνές εκστρατείες έχουν στόχο να περιορίσουν τη διαφθορά, όμως η καταπολέμηση της διαφθοράς των δημοσίων υπαλλήλων γίνεται με αυθαίρετα μέτρα του κράτους και όχι με δικαιοκρατικούς κανόνες. Το γεγονός ότι στην Κίνα του Μάο η διαφθορά ήταν λιγότερο αισθητή από ό,τι στη σημερινή ο Μιλάνοβιτς το αποδίδει σε τρεις λόγους: στην ικανότητα του πληθυσμού να παρακολουθεί τις δαπάνες των τοπικών αξιωματούχων, την έλλειψη ελκυστικών καταναλωτικών αγαθών που θα μπορούσαν να αγοράσουν και, τέλος, την διεθνή απομόνωση της Κίνας, και ως εκ τούτου την έλλειψη της δυνατότητας να μεταφέρει κανείς χρήματα στο εξωτερικό. Αυτό έχει ριζικά αλλάξει. Το εγχώριο κεφάλαιο έχει μεταφερθεί στο εξωτερικό και επιστρέφει στη συνέχεια ως υποτιθέμενη επένδυση. Στις δυτικές χώρες έχει δημιουργηθεί ένα δίκτυο τραπεζών, δικηγόρων κ.λπ. για ξέπλυμα χρήματος. Σημαντικό ρόλο στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης παίζει και η «επιδειξιομανία». Στον «υπερεμπορευματοποιημένο» καπιταλισμό η επιτυχία μετριέται μόνον σύμφωνα με οικονομικά μεγέθη. Οι γραφειοκράτες φτωχών χωρών έχουν την πεποίθηση ότι θα άξιζαν την ίδια κατανάλωση όπως οι αντίστοιχοι στις πλούσιες. Και για να επιστρέψουμε στον «φιλελεύθερο καπιταλισμό», ο συγγραφέας περιγράφει το μέλλον του με μάλλον σκοτεινά χρώματα. Η εμπορευματοποίηση διαπερνά όλους τους τομείς της καθημερινής ζωής, όπως για παράδειγμα την οικογένεια. Στις πλούσιες κοινωνίες οι δουλειές του σπιτιού μεταφέρονται εκτός οικογένειας, χρησιμοποιείται ο ελεύθερος χρόνος για να κερδίσει κανείς χρήματα. Οι δικαιικές παρεμβάσεις αντικαθιστούν τους εσωτερικούς ηθικούς κανόνες. Η αγορά εργασίας έχει γίνει ευέλικτη, πράγμα που έχει επίδραση στις οικογενειακές δομές. Ωστόσο η «εμπορευματοποίηση», ο μετασχηματισμός σε χρηματικά μεγέθη, δεν μας επιβάλλεται σύμφωνα με τον Μιλάνοβιτς, αντίθετα συμμετέχουμε με απληστία σ’ αυτόν, γιατί έχουμε μεταβληθεί σε αριθμομηχανές μέσα από την μακρόχρονη καπιταλιστική κοινωνικοποίηση. Η «εμπορευματοποίηση της ιδιωτικής σφαίρας» είναι η ύψιστη έκφραση του υπερεμπορευματοποιημένου καπιταλισμού. Δεν υπάρχουν πια εσωτερικευμένοι κανόνες συμπεριφοράς όπως παλιά τους προσέφερε η θρησκεία. Η οικονομική επιτυχία έκανε σαφώς εμφανή την ανακολουθία ανάμεσα στην ικανότητα της διασφάλισης μιας καλύτερης διαβίωσης και στην έλλειψη μιας ανάλογης αύξησης της ευτυχίας. Εδώ ο συγγραφέας εγκαταλείπει προσωρινά το κατά τα άλλα νηφάλιο βλέμμα του και επιχειρηματολογεί από τη σκοπιά μιας συντηρητικής κριτικής του πολιτισμού. Ο Μιλάνοβιτς ερευνά την αλληλεπίδραση καπιταλισμού και εκσυγχρονισμού με βάση το παράδειγμα της μετανάστευσης. Χρησιμοποιεί γι’ αυτόν τον σκοπό τις έννοιες «τοπικό μπόνους» και «τοπική τιμωρία». Η πρώτη υποδηλώνει τα πλεονεκτήματα που προκύπτουν από την καταγωγή από μια πλούσια χώρα, ενώ η δεύτερη τα μειονεκτήματα από μια φτωχή χώρα προέλευσης. Η μετανάστευση ορίζεται ως κίνηση ενός παράγοντα της παραγωγής, δηλαδή της εργασίας, σε συνθήκες άνισων μεσαίων εισοδημάτων σε διάφορες χώρες. Ο ντόπιος πληθυσμός αποδέχεται τους μετανάστες στον βαθμό που δεν θα μείνουν μόνιμα στη χώρα και δεν θα πάρουν την υπηκοότητα. Διότι η τελευταία είναι μια σημαντική προϋπόθεση για να μπορεί κανείς να εκμεταλλευτεί πλήρως το τοπικό μπόνους. Τζέραμι Τέρνι, Meating (αντί Meeting), 2014. Ηνωμένα Έθνη, Νέα Υόρκη. Ο συγγραφέας προτείνει μια «κυκλική μετανάστευση»: ύστερα από μερικά χρόνια οι μετανάστες θα ανταλλαγούν κατά κάποιο τρόπο με νέους. Στη διάρκεια της παραμονής τους στην χώρα υποδοχής απολαμβάνουν μόνον περιορισμένα δικαιώματα διαβαθμισμένα ανά ομάδες. Όμως θα αποδεχθούν αυτή την άνιση μεταχείριση; Προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι ο Μιλάνοβιτς πραγματεύεται τη μετανάστευση ως ένα καθαρά οικονομικό και όχι ως ένα επίσης κοινωνικό και ηθικό πρόβλημα. Η άποψή του θα ταίριαζε ίσως στους «γκάσταρμπάιτερ» στη Δυτική Γερμανία τη δεκαετία του εξήντα. Τα πολύπλοκα αίτια των σημερινών μαζικών προσφυγικών ροών δεν τα λαμβάνει καθόλου υπόψη του. Η έγνοια για το μέλλον του κοινωνικού κράτους ανέδειξε μια σειρά από σχέδια. Ανάμεσα σε αυτά εντάσσεται και το «βασικό άνευ όρων εισόδημα» που επιδεικνύει τέσσερα χαρακτηριστικά: είναι οικουμενικό, δηλαδή θα διασφαλίζει ένα εισόδημα σε κάθε πολίτη· είναι άνευ όρων, που σημαίνει ότι δεν συνδέεται με καμία προϋπόθεση· αποτελεί μια χρηματική παροχή και, τέταρτον, θα είναι μια σταθερή πηγή εισοδήματος και όχι ένα άπαξ χορηγούμενο επίδομα. Αυτό το σχέδιο μοιάζει να λύνει το πρόβλημα της φτώχειας από τα κάτω προς τα πάνω. Τα πιο χαμηλά εισοδήματα θα αυξηθούν με την είσπραξη υψηλότερων φόρων από τους πλούσιους που η περιουσία τους κατά τα άλλα μπορεί να αυξάνεται απεριόριστα. Ο Μιλάνοβιτς ασκεί δικαιολογημένα κριτική στο «βασικό άνευ όρων εισόδημα»: καταρχήν υπάρχουν μέχρι τώρα πολύ περιορισμένες εμπειρίες με αυτό. Στην Μογγολία π.χ. έπαιρναν όλοι οι κάτοικοι για δύο χρόνια 16,50 δολάρια το μήνα και μετά τα χρηματικά μέσα εξαντλήθηκαν. Για τη χρηματοδότηση τίθεται το ερώτημα, ποια ισχύοντα κοινωνικά προγράμματα έπρεπε να εγκαταλειφθούν. Διότι το βασικό άνευ όρων εισόδημα θα σήμαινε την κατάργηση του κράτους πρόνοιας όπως το γνωρίζουμε. Δεν διασφαλίζει απέναντι σε κινδύνους, αλλά μοιράζει ισότιμα χρήμα. Και τέλος: τι γίνεται με την προθυμία των ατόμων να δουλέψουν; Ελλοχεύει η απειλή της πόλωσης ανάμεσα σε αυτούς που δουλεύουν και σε αυτούς που δεν ενδιαφέρονται. Ίσως όχι μόνον διότι τους αρκεί το βασικό άνευ όρων εισόδημα, αλλά και γιατί διαθέτουν για παράδειγμα μια κληρονομιά. Οι αντιρρήσεις του Μιλάνοβιτς είναι αξιοπρόσεκτες – άλλωστε με παρόμοιο τρόπο εκφράζονται και τα συνδικάτα. Στο τέλος ο συγγραφέας θέτει το ερώτημα «φιλελεύθερος ή πολιτικός καπιταλισμός»; Το πιο σημαντικό πλεονέκτημα του πρώτου είναι το δημοκρατικό πολιτικό σύστημα. Η δημοκρατία μπορεί να λειτουργήσει ως διορθωτικό μέσο για οικονομικές και κοινωνικές ανεπιθύμητες εξελίξεις. Ο δεύτερος υπόσχεται μια αποτελεσματική καθοδήγηση της οικονομίας και υψηλότερα ποσοστά ανάπτυξης. Ανάμεσα στο 1990 και το 2016 η Κίνα σημείωσε ετήσια ανάπτυξη ύψους 8% (ΗΠΑ: 2%). Το κατά κεφαλήν μέσο ακαθάριστο εγχώριο προϊόν στην Κίνα το 2017 ήταν κατά 10% μικρότερο από το αντίστοιχο του πιο φτωχού μέλους της ΕΕ, της Βουλγαρίας. Σε 25 χρόνια το πολύ θα έχει επιτευχθεί προφανώς ο ευρωπαϊκός μέσος όρος. Για τις ελίτ στον φιλελεύθερο καπιταλισμό θα μπορούσε ο πολιτικός καπιταλισμός να κερδίσει σε ελκυστικότητα. Βέβαια ο τελευταίος πρέπει να αποδεικνύει συνεχώς την υπεροχή του, ενώ η δημοκρατία αποτελεί μία αξία αυτή καθαυτή. Και εδώ έρχεται να προστεθεί η αυξανόμενη δυσαρέσκεια του πληθυσμού με την συστημική διαφθορά στον πολιτικό καπιταλισμό. Κατά την παρουσίαση του οικονομικού μπουμ της Κίνας, αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι ο Μιλάνοβιτς δεν λαμβάνει υπόψη του έναν σημαντικό παράγοντα: την διασπορά. Αυτό το θέμα πραγματεύθηκε ο Τζιοβάνι Αρρίγκι στο βιβλίο του Ο Άνταμ Σμιθ στο Πεκίνο. Οι καταβολές του εικοστού πρώτου αιώνα. Οι Κινέζοι του εξωτερικού με τις γνώσεις και τα δίκτυά τους έφεραν κοντά τις εγχώριες εργασιακές δυνάμεις με το ξένο κεφάλαιο, τους κομματικούς αξιωματούχους με τους επιχειρηματίες. Έχουν επιπλέον συχνά την ευκαιρία να παρακάμπτουν τις δυσμενείς ρυθμίσεις. Σ’ αυτούς πρέπει κυρίως να αποδοθεί το γεγονός ότι οι ξένες επενδύσεις μεταξύ 1980 και 2000 αυξήθηκαν από τα 20 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως στα 200. Η αποφασιστική πολιτική της κυβέρνησης για το άνοιγμα της χώρας ευνόησε ουσιαστικά αυτήν την πορεία. Δημιουργήθηκε ένα επιτυχημένο οικονομικό μοντέλο που συνδέει την αυτο-επικέντρωση στην γεωργία και την τεράστια εσωτερική αγορά με την εκβιομηχάνιση που προσανατολίζεται στις εξαγωγές. Ενισχύεται επίσης από την τεράστια ανάπτυξη του εκπαιδευτικού συστήματος. Η από την εποχή του Μάο καθολική δημοτική εκπαίδευση εξελίχθηκε σε ένα πολύπλευρο ανώτατο εκπαιδευτικό σύστημα. Στους πολυάριθμους φοιτητές του εξωτερικού γίνονται ελκυστικές προσφορές για να επιστρέψουν στην πατρίδα τους μετά το τέλος των σπουδών τους. Η εγγραμματοσύνη όπως επίσης και το προσδόκιμο ζωής είναι μεγαλύτερα από ό,τι σε ανάλογες χώρες. Η ικανοποιητική κάλυψη των βασικών αναγκών –λέει ο Αρρίγκι– αποτελεί τον βασικό λόγο για το ότι μέχρι τώρα έχει γίνει αποδεκτή από τον πληθυσμό η αυξανόμενη εισοδηματική ανισότητα. Αυτό βέβαια δεν αποκλείει τις διαμαρτυρίες είτε κατά της διάθεσης γεωργικών καλλιεργήσιμων εκτάσεων για την δημιουργία βιομηχανικών εγκαταστάσεων ή κατά της καταστροφής του περιβάλλοντος από τις εκπομπές ρύπων των εργοστασίων. Όπως με τους Κινέζους της διασποράς δεν λαμβάνεται υπόψη ένα σημαντικό σημείο από τη σημερινή οπτική, το ίδιο ισχύει και από ιστορική άποψη: η μακροπρόθεσμη ιστορική ανάπτυξη της Κίνας, κυρίως σε αντίθεση με τη Δύση. Ο ιστορικός της οικονομικής σκέψης Πέερ Φρης ερευνά το θέμα στο βιβλίο του Κράτος, οικονομία και η τεράστια διαφορά: Μεγάλη Βρετανία και Κίνα, 1680-1850. Γιατί ξεκίνησαν η εκβιομηχάνιση και ο καπιταλισμός στην Αγγλία και όχι στην Κίνα; Στην τελευταία στάθηκε το κράτος εμπόδιο στο κεφάλαιο – αυτή είναι λακωνικά η απάντηση του συγγραφέα. Ένα παράδειγμα είναι η διαφορετική αντιμετώπιση των εμπορικών οργανώσεων. Η Βρετανική Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών συνδεόταν στενά με το κράτος και είχε επίσης κυριαρχικά δικαιώματα. Διέθετε έναν δικό της καταστατικό χάρτη και μπορούσε να αποκτήσει ξένο κεφάλαιο. Ενώθηκαν πολιτική και οικονομική εξουσία του έθνους στο πλαίσιο του μερκαντιλισμού. Στην Κίνα το κράτος αντιμετώπιζε τους εμπόρους και τις οργανώσεις τους ως ανταγωνιστές της εξουσίας και τους είχε επιβάλει διάφορους περιορισμούς. Εμπόδια είχαν μπει στον σχηματισμό μονοπωλίων, και αυτοκρατορικοί τελωνειακοί υπάλληλοι ασκούσαν αυστηρή εποπτεία. Η οικονομική ανάπτυξη της Κίνας περιορίστηκε στην εσωτερική αγορά με προτίμηση στη γεωργία, γεγονός που ανταποκρίνεται περισσότερο σε μια αμυντική εξωτερική πολιτική. Απουσίαζε η χαρακτηριστική για την Δύση σχέση καπιταλισμού, μιλιταρισμού (προπάντων του ναυτικού) και εδαφικής επέκτασης. Ο ανταγωνισμός με άλλα κράτη ήταν αδύναμος. Δεν διαμορφώθηκε ένα υπερεθνικό οικονομικό σύστημα, με την έννοια του Ιμμάνουελ Βάλλερσταϊν, που να προβλέπει τον καταμερισμό εργασίας ανάμεσα στο κέντρο και την περιφέρεια. Η ελεύθερη μισθωτή εργασία, ένα βασικό χαρακτηριστικό του καπιταλισμού, δεν υπήρχε σε αξιοσημείωτη έκταση. Επιπλέον έλειπε μια αποτελεσματική διοίκηση και φορολόγηση, καθώς και μια εθνική τράπεζα και ομόλογα. Ο ορυκτός πλούτος, όπως π.χ. άνθρακες στην Μαντζουρία, δεν είχε συστηματικά αξιοποιηθεί. Το δυνατό σημείο του βιβλίου είναι ότι περιγράφει την ως ένα μεγάλο βαθμό άγνωστη στην Δύση ανάπτυξη της Κίνας τις τελευταίες τρεις με τέσσερις δεκαετίες. Οι συμπληρωματικές αναφορές, που έχουν γίνει, μπορούν να ολοκληρώσουν την εικόνα. Άλλωστε έχει σημειωθεί παραπάνω ότι δεν έχει αποδοθεί από τον συγγραφέα η ιστορική διάσταση κυρίως του κράτους κατά την παρουσίαση του «φιλελεύθερου καπιταλισμού». Δεν προκύπτει με σαφήνεια το γεγονός ότι στην αρχή δεν υπήρχε το «κράτος νυχτοφύλακας», αλλά μια σειρά από βίαιες πράξεις στην υπηρεσία της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Ξεκινούσαν από την πειρατεία με την ανοχή του κράτους στην πρώιμη νεωτερικότητα μέχρι την «διπλωματία των κανονιοφόρων» τον 19ο αιώνα. Ως ένα ακόμη σημείο κριτικής μπορεί να προστεθεί το γεγονός ότι δεν υπάρχει πάντοτε μία επαρκής διασαφήνιση δύο διαστάσεων του βιβλίου: μιας γενικής που να αφορά το μέλλον του καπιταλισμού και μιας ειδικής για το ζήτημα της εισοδηματικής κατανομής. Ακόμη πιο σοβαρό είναι το ότι οικολογικά ζητήματα ως ένα μεγάλο βαθμό μένουν εκτός συζήτησης. Εδώ ο συγγραφέας μοιάζει να υποκύπτει σε μια πίστη στην τεχνολογική εξέλιξη, την οποία εμπιστεύεται όχι μόνον να λύσει τα σημερινά προβλήματα, αλλά και αυτά που θα εμφανιστούν στο μέλλον. Χαρακτηριστικός είναι ο τίτλος ενός κεφαλαίου «Ο αδικαιολόγητος φόβος της τεχνολογικής προόδου». Αυτές οι παρατηρήσεις δεν έχουν στόχο να αποθαρρύνουν τον αναγνώστη του βιβλίου. Οπωσδήποτε αξίζει τον κόπο. Η θέση του Φράνσις Φουκουγιάμα από το βιβλίο του Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος αποκτά ταυτόχρονα την αντίστροφη έκφραση: η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν είναι οπωσδήποτε η τελική μορφή της ανθρωπότητας. Μπορεί να υπάρξουν διάφορα πολιτικά συστήματα, όμως μόνον ένα οικονομικό, κι αυτό είναι ακριβώς ο καπιταλισμός. Το μέλλον δεν πρόκειται να επιφέρει καμία αλλαγή σ’ αυτήν την πραγματικότητα. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Giovanni Arrighi, Adam Smith in Beijing. Lineages of the Twenty-First Century [Ο Άνταμ Σμιθ στο Πεκίνο. Οι καταβολές του εικοστού πρώτου αιώνα], Verso, Λονδίνο - Νέα Υόρκη 2007. Francis Fukuyama, The End of History and the Last Man [Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος], Free Press, Νέα Υόρκη 2006 [1992]. Branko Milanović, Global Inequality. A New Approach for The Age of Globalization [Ανισότητα. Μια νέα προσέγγιση για την εποχή της παγκοσμιοποίησης], The Belknap Press of Harvard University Press, Καίμπριτζ Μασ. - Λονδίνο 2016. Michael J. Sandel, The Tyranny of Merit: What`s Become of the Common Good? [Η τυραννία της αξιοκρατίας: Τι έχει απογίνει το γενικό καλό;], Farrar, Straus, and Giroux, Νέα Υόρκη 2020. Peer Vries, State, Economy, and the Great Divergence. Great Britain and China, 1680s – 1850s. [Κράτος, οικονομία, και η τεράστια διαφορά. Μεγάλη Βρετανία και Κίνα, 1680 - 1850], Bloomsbury Publishing, Λονδίνο - Νέα Υόρκη 2015.

Καπιταλισμός χωρίς όρια

Σύνδεση