Μαγεία διαρκείας

Πρωτογνώρισα τον Πήτερ Μάκριτζ το 1988, όταν έγινα δεκτή ως διδακτορική του φοιτήτρια. Μόλις του παρουσίασα τα κείμενα με τα οποία σχεδίαζα να ασχοληθώ, μου είπε: «Σκέψου πρώτα αν σου αρέσουν». Ανακαλώ αυτήν την προτροπή κάθε φορά που προστρέχω στις μελέτες που συγκεντρώνονται στον τόμο Εκμαγεία της ποίησης. Πέρα από όσα μαθαίνουμε για την ποίηση του Σολωμού, του Καβάφη και του Σεφέρη, πέρα από τα ερμηνευτικά κλειδιά που μας προσφέρονται, αποκομίζουμε και μια αίσθηση ευφορίας. Είναι σαφές ότι ο συγγραφέας, ως αναγνώστης πρώτα ο ίδιος, απολαμβάνει τα κείμενα που μελετά. Αυτήν την απόλαυση μεταγγίζει μαζί με τη γνώση. Ο συνδυασμός θα θυμίσει άλλωστε σε όσους και όσες είχαν την τύχη να μαθητεύσουν κοντά στον Πήτερ Μάκριτζ, την διά ζώσης διδασκαλία του. Προσεγγίζοντας το έργο του Σολωμού, του Καβάφη και του Σεφέρη, ο μελετητής δοκιμάζει διάφορα μεθοδολογικά εργαλεία. Αναλύει τα ποιήματα από την άποψη της αφηγηματικής, της ρυθμικής, της γλωσσικής τους δομής, ενώ παράλληλα τα βλέπει ως εκφράσεις ανθρώπων που ζουν σε συγκεκριμένες κοινωνικοϊστορικές συνθήκες, είναι φορείς πεποιθήσεων και ιδεολογιών, διέπονται από επιθυμίες και αναστολές, βιώνουν ο καθένας τις δικές του προσωπικές περιπέτειες. Αλλά και ως προϊόντα τεχνιτών, που περνούν ώρες και χρόνια στο εργαστήριό τους δουλεύοντας, ελέγχοντας, ξαναπιάνοντας και μεταπλάθοντας το υλικό τους. Και, συγχρόνως, ως κείμενα που έχουν δεχτεί τις φροντίδες εκδοτών, έχουν μελετηθεί από άλλους, έχουν, επομένως, σημασιοδοτηθεί κατ’ επανάληψη μετά τη δημιουργία τους. Στην πολυπρισματικότητα που χαρακτηρίζει τις μελέτες του βιβλίου, διακρίνεται, πάντως, ένα σταθερό σημείο – ή, αλλιώς, ένας κεντρικός μεθοδολογικός άξονας: η εκ του σύνεγγυς ανάγνωση. Η αγγλική παράδοση τού close reading διαπνέει τις νεοελληνικές μελέτες τού Πήτερ Μάκριτζ και, συνδεδεμένη καθώς είναι με την ακρίβεια του στοχασμού και της γραφής, τους προσδίδει διαύγεια και αμεσότητα, καθιστώντας τες πεδίο όπου ο συγγραφέας τους συναντιέται τόσο με τα κείμενα όσο και με τους αναγνώστες. Η πρώτη ομάδα μελετών αφορά την ποίηση του Σολωμού και εισάγεται με τη διερεύνηση των ρητών ή υπόρρητων προβληματισμών του γύρω από το ζήτημα της γλωσσικής έκφρασης. Ο μελετητής παρακολουθεί τον Σολωμό όχι μόνο ως ποιητή αλλά και ως διανοητή και ως αναγνώστη μεταφρασμένων κειμένων· και ανιχνεύει στη συνολική του στάση την αντίληψη ότι η σκέψη «μπορεί να υπάρξει και ανεξάρτητα από οποιαδήποτε συγκεκριμένη γλωσσική διατύπωση, ωσάν η γλωσσική μορφή να είναι ένα κρύσταλλο κάτω από το οποίο διαφαίνεται η σκέψη στην καθαρή της ουσία». Σε αυτήν τη θεώρηση ανάγεται, προτείνει ο Πήτερ Μάκριτζ, η αδυναμία του Σολωμού «να καταλήξει σε κάποια οριστική διατύπωση της σκέψης του σε μια μοναδική ποιητική μορφή». Η δυσπιστία προς τη γλώσσα, σημεία της οποίας εντοπίζονται σε διάφορα ποιήματα του Σολωμού, εξετάζεται, στη συνέχεια της μελέτης, σε σχέση με αντιλήψεις στοχαστών του Ρομαντισμού αναφορικά με τον θεϊκό λόγο, τον λόγο της φύσης, τον λόγο των ανθρώπων. Με αυτήν τη δυσπιστία, την απόσχιση των λέξεων από τη σκέψη, τη «συνείδηση της σχετικότητας των γλωσσών», συναρτάται η επιθυμία της δημιουργίας μιας απόλυτης γλώσσας: μια τέτοιου τύπου γλώσσα διακρίνει ο Πήτερ Μάκριτζ στα ελληνικά ποιήματα του Σολωμού, καταλήγοντας στο συμπέρασμα πως «η γλώσσα του Σολωμού όχι μόνο εγκαινιάζει μια ολόκληρη εθνική παράδοση, αλλά και μοιάζει με την πρωταρχική γλώσσα του κόσμου». Όπως οι λεκτικές-φραστικές δοκιμές εξετάζονται ως εκφάνσεις μιας βαθιά εδραιωμένης αντίληψης που αφορά τη φιλοσοφία της γλώσσας, έτσι και οι θεματικές συνάφειες μεταξύ δύο σολωμικών ποιημάτων, της «Φαρμακωμένης στον Άδη» και του Κρητικού, οι «ποικίλες σχέσεις ομοιότητας και αντίθεσης», τις οποίες επισημαίνει ο μελετητής, συζητούνται υπό το πρίσμα της κοσμοθεωρίας του ποιητή· διατυπώνεται η πρόταση ότι το πρώτο ποίημα μπορεί να θεωρηθεί ως «δοκιμή» για το δεύτερο. Αν στο πρώτο παρουσιάζεται ένα «οικιακό δράμα», στο δεύτερο, «εξιστορούνται τα πάθη ενός ώριμου ήρωα μέσα στο πλαίσιο της εθνικής ιστορίας και γεωγραφίας»· και τις λαϊκές δοξασίες που υπόκεινται στο πρώτο ποίημα, τις διαδέχεται στο δεύτερο το μήνυμα της χριστιανικής συνύφανσης της εγκαρτέρησης με την προσδοκία μιας μετά θάνατον ευτυχίας. Από το εργαστήριο του Σολωμού σε εκείνο του Καβάφη: ο Πήτερ Μάκριτζ παρουσιάζει και τον αλεξανδρινό ποιητή να δοκιμάζει διαφορετικές μορφοποιήσεις παρόμοιων θεμάτων. Εξετάζοντας οκτώ ζεύγη ποιημάτων, παρακολουθεί τον Καβάφη να «ξαναγράφει τα ποιήματά του», όπως δηλώνεται στον τίτλο του οικείου κεφαλαίου. Να επανέρχεται, δηλαδή, σε θέματα που έχει ήδη επεξεργαστεί, όπως το θέμα της μοίρας, της υποταγής σε κοινωνικές συμβατικότητες, της στάσης του ατόμου απέναντι σε ιστορικά περιστατικά, και να ανασυντάσσει τις απόψεις του, προχωρώντας από τον διδακτισμό στον ρεαλισμό, από τους απόλυτους διαχωρισμούς στην αναγνώριση της αμφισημίας που συχνά διέπει τα ανθρώπινα· και, παράλληλα, να προϋποθέτει, καθώς περνούν τα χρόνια, ενεργότερους αναγνώστες από ό,τι στον πρώτο καιρό. Χαρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο προσεγγίζει την ποίηση ο Πήτερ Μάκριτζ είναι ότι βλέπει τις θεματικές συνάφειες να στερεώνονται από λεκτικές ομοιότητες· και, αντιστρόφως, τις λέξεις να ανοίγονται σε νέες σημασίες καθώς διευρύνεται το πεδίο προβληματισμών του ποιητή. Αντίστοιχη συλλογιστική υπόκειται, άλλωστε, στο επόμενο κεφάλαιο του βιβλίου, όπου η στιχουργία του Καβάφη αντιμετωπίζεται ως άρρηκτα συνδεδεμένη με το νόημα των ποιημάτων. Αλλά και στο μεθεπόμενο, το οποίο εστιάζεται σε «κρυφά λογοπαίγνια στην ποίηση του Καβάφη». Ενδεικτικό παράδειγμα, ο εντοπισμός ενός σημαίνοντος αναγραμματισμού στο ποίημα «Καισαρίων», στους στίχους: Α, νά, ήρθες συ με την αόριστη/ γοητεία σου. Στην ιστορία λίγες/ γραμμές μονάχα βρίσκονται για σένα,/ κι έτσι πιο ελεύθερα σ’ έπλασα μες στον νου μου. «Οι λέξεις αόριστη και ιστορία αποτελούν αναγραμματισμούς η μία της άλλης», γράφει ο Πήτερ Μάκριτζ, διαβάζοντας την ηχητική τους συνάφεια ως μορφοποίηση της δήλωσης που πραγματοποιείται στο σημασιολογικό επίπεδο: της ελευθερίας την οποία παρέχει στη φαντασία η αοριστία, η απουσία ιστορίας. Ο Καβάφης προβάλλεται, λοιπόν, ως δημιουργός μιας «λεπτής ενορχήστρωσης ήχων», η οποία, ακόμη και χωρίς να γίνεται αντιληπτή από τον αναγνώστη, υποβάλλει σημασίες. Μέσω της εστίασης στη λεπτομέρεια, ο μελετητής επιτελεί δύο αλληλένδετες πράξεις: προσφέρει μια εξήγηση της γοητείας την οποία ασκεί στους αναγνώστες η καβαφική ποίηση· και, παράλληλα, χωρίς να αφαιρεί τίποτε από τη μαγεία των ποιημάτων (παγίδα που ελλοχεύει συχνά στη φορμαλιστική ανάλυση), δημιουργεί αναγνώστες ειδοποιημένους. Μέρος αυτής της ειδοποίησης αποτελεί η ανάδειξη ορισμένων σχετικά άδηλων πτυχών ποιητικής: η σχέση της τέχνης και του έρωτα με την οικονομία και την αγορά στο έργο του Καβάφη, για παράδειγμα, ή «ο ηδονικός Σεφέρης». Παρακολουθώντας στη χρονική της εξέλιξη την ποίηση του Σεφέρη, ο Πήτερ Μάκριτζ βλέπει την αρχική αποστροφή τού ποιητή προς τον αισθησιασμό να μετατρέπεται σε αποδοχή και σε κατάφαση, τόσο στο σημασιολογικό όσο και στο μορφικό επίπεδο των ποιημάτων. Το νήμα αυτής της προσέγγισης διατρέχει και τα δύο επόμενα κεφάλαια («Ο Στράτης Θαλασσινός συναντά τον Θαλασσινό Γέρο» και «Ο Καβαφικός Σεφέρης»). Παρ’ όλο που το καθένα από τα τρία διατηρεί την αυτονομία του, μπορούν να διαβαστούν και ως ενιαία μελέτη. Τα δύο κεφάλαια που ακολουθούν (και τα οποία κλείνουν το βιβλίο) διερευνούν άλλες όψεις της ποιητικής του Σεφέρη. Το ένα εστιάζεται στον ρόλο και τη λειτουργία των προφητικών φωνών σε ποιήματα όπως τα «Τελευταίος σταθμός» και «Σαλαμίνα της Κύπρος», και το άλλο σε ζητήματα ρυθμικής οργάνωσης των ποιημάτων. Όπως και στην περίπτωση του Σολωμού και του Καβάφη, ο Πήτερ Μάκριτζ δεν περιορίζεται στην εξέταση επιμέρους στοιχείων θεματικής, κοσμοθεωρίας, στιχουργίας, αλλά δοκιμάζει να κατανοήσει και να μας μεταφέρει τους τρόπους με τους οποίους ένα ποίημα καθίσταται ενεργή και εναργής παρουσία. Υπό διαφορετικά πρίσματα, οι σεφερικές μελέτες παρακολουθούν την αγωνία του ποιητή να εκφράσει την εποχή του, να λειτουργήσει ως «ποιητής ιστορικός», ο οποίος βλέπει τα καταλυτικά γεγονότα του καιρού του ως επεισόδια της ανθρώπινης μοίρας, αλλά και τον άνθρωπο να διαμορφώνεται από την Ιστορία εντός της οποίας καλείται να σταθεί, καθώς και από τους τόπους όπου η Ιστορία και η μοίρα τού ορίζουν να βρεθεί. Οι ρυθμοί των στίχων, οι φωνές άλλων προσώπων, ο διάλογος με τον Καβάφη, η αιγυπτιακή εμπειρία των χρόνων του πολέμου, αναδεικνύονται ως όψεις αυτής της αγωνίας, η οποία αφορά τόσο το περιεχόμενο του μηνύματος όσο και τη μορφή του, προκειμένου να αρθρωθεί ως «λόγος δραστικός». Αυτός είναι και ο ορισμός που δίνει στο ποιητικό κείμενο ο Πήτερ Μάκριτζ στην εισαγωγή του βιβλίου, συζητώντας το νήμα το οποίο συνέχει τις προσεγγίσεις του. Από τη στιγμή που θεωρεί το ποιητικό κείμενο όχι μόνο ως «φορέα» νοήματος ή ιδεολογίας, όχι μόνο ως «σύμπτωμα μιας ψυχολογικής κατάστασης ή μιας πολιτικής ή φιλοσοφικής άποψης», αλλά «πρωτίστως» ως «λόγο δραστικό», προκύπτει ως λογική συνέπεια η συνεξέταση της «εκφραστικής» και της «επιτελεστικής» λειτουργίας της γλώσσας, η ισομερής έμφαση σε στοιχεία της μορφής και του περιεχομένου (και η έμπρακτη αμφισβήτηση της διάκρισης μεταξύ των δύο). Αυτή ακριβώς η αντιμετώπιση είναι που επιτρέπει στον αναγνώστη του βιβλίου του Πήτερ Μάκριτζ αφενός να δει τους τρόπους με τους οποίους οι ποιητές ενεργοποιούν το λεκτικό και ιδεολογικό τους υλικό, αφετέρου να συναισθανθεί αυτό που ο συγγραφέας αποκαλεί «σαγηνευτική δύναμη» της ποίησης. Μέσα από τις μελέτες, το ποίημα αποκαλύπτει τους μηχανισμούς του, και, παράλληλα, ανακαταλαμβάνει, στερεότερα τώρα στη συνείδηση του αναγνώστη, την αρχική του θέση· ίδιο και διάφορο από τη ζωή μας, όπως γράφει ο Σεφέρης. Παρότι, λοιπόν, ο ίδιος ο μελετητής αποδίδει τον τίτλο του βιβλίου του στην ευτέλεια του κριτικού λόγου (το άγαλμα δημιουργείται από τον ποιητή, ενώ ο κριτικός μπορεί να κατασκευάσει μονάχα ένα εκμαγείο), οι αναγνώστες και οι αναγνώστριές του δικαιούνται να προσλάβουν τον τίτλο διαφορετικά: τόσο σαν πρόσκληση στα εργαστήρια όπου φιλοτεχνούνται τα προπλάσματα των ποιημάτων πριν από το τελικό «άγαλμα» όσο και σαν ήχο μέσα στον οποίο ακούγεται η λέξη «μαγεία». Μαγική, όπως είναι ο κριτικός του λόγος, ήταν πάντα και η διδασκαλία του Πήτερ Μάκριτζ, η οποία χαρακτηριζόταν από διακριτική όσο και στέρεη καθοδήγηση, γνήσιο ενδιαφέρον για τις απόψεις των άλλων, εγρήγορση απέναντι στα κείμενα, αυστηρή προσήλωση και ανάλαφρη διάθεση. Διδασκαλία συμπληρωμένη από μία ακόμη ανεκτίμητη προσφορά του ίδιου και της συντρόφου του, της Jackie Willcox: της ζεστασιάς και της φιλίας τους. Mαγεία διαρκείας.

Σύνδεση