Το ψέμα της οικοδόμησης του έθνους

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Craig Whitlock, The Afghanistan Papers: A Secret History of the War, Simon and Schuster, 346 pp. Carter Malkasian, The American War in Afghanistan: A History, Oxford University Press, 561 pp. Το μεγάλο ερώτημα του εικοσαετούς πολέμου της Αμερικής στο Αφγανιστάν δεν ήταν αν οι Αφγανοί ήταν ικανοί για δημοκρατία. Ήταν αν οι δημοκρατικές αξίες στις ΗΠΑ ήταν αρκετά ισχυρές για να μεταλαμπαδευτούν σε μια τραυματισμένη κοινωνία επτά χιλιάδες μίλια μακριά. Αυτές οι αξίες περιλαμβάνουν τη λογοδοσία των ανθρώπων στην εξουσία, τη συνεπή και καθολική εφαρμογή των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την πλήρη κατανόηση του τι προσπαθούν να επιτύχουν οι πολιτικές, την πρόληψη της διεφθαρμένης οικονομικής επιρροής στις πολιτικές αποφάσεις και τη θεμελιώδη ειλικρίνεια του δημόσιου λόγου. Κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες του εικοστού πρώτου αιώνα, η Αμερικανική Δημοκρατία έδινε, και συχνά έχανε, μια εσωτερική μάχη για να διατηρήσει αυτές τις αξίες για τους δικούς της πολίτες. Δυστυχώς δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι ΗΠΑ δεν μπόρεσαν να τις εμφυσήσουν σε μια πολύ ξένη χώρα. Ενώ το πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ αντιμετώπιζε την κρίση που κορυφώθηκε με την προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ και τα έκτροπα στο Καπιτώλιο, η πιο διαρκής περιπέτεια στο εξωτερικό αναπόφευκτα κινούνταν παράλληλα προς τη ζοφερή απόδραση από την Καμπούλ. Το Αφγανιστάν έγινε ένας σκοτεινός καθρέφτης των βασάνων της Αμερικανικής Δημοκρατίας. Αντανακλά, μερικές φορές με υπερβολικό τρόπο, τις αδυναμίες του πολιτικού πολιτισμού της πατρίδας. Οι επικριτές του πολέμου υποστήριξαν ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούσαν να δημιουργήσουν μια πολιτική κατ’ εικόνα τους στην άλλη άκρη του κόσμου. Η τραγική αλήθεια είναι ότι από πολλές απόψεις έκαναν ακριβώς αυτό. Ο πιο ανώδυνος τρόπος να αντιμετωπίσουμε την αλήθεια, ότι ο μεγαλύτερης διάρκειας πόλεμος στην ιστορία των ΗΠΑ (μεγαλύτερης από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και το Βιετνάμ μαζί) τελείωσε με ήττα και μια επαίσχυντη και φονική εκκένωση, είναι να υιοθετήσουμε την πεποίθηση ότι οι Αφγανοί δεν ήταν ποτέ ικανοί να δημιουργήσουν ή να διατηρήσουν ένα σύγχρονο έθνος-κράτος. Οι ΗΠΑ, άλλωστε, ξόδεψαν 143 δισεκατομμύρια δολάρια για την «οικοδόμηση του έθνους» στο Αφγανιστάν. Προσαρμοσμένο με τον πληθωρισμό, αυτό το ποσό είναι περισσότερο από ό,τι ξόδεψαν για το Σχέδιο Μάρσαλ για την ανοικοδόμηση της Δυτικής Ευρώπης μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Γιατί δεν πέτυχαν παρόμοια αποτελέσματα; Το πρόβλημα, είναι παρήγορο να συμπεράνει κανείς, πρέπει να έγκειται στους ίδιους τους Αφγανούς: πολύ καθυστερημένοι, πολύ φτωχοί, πολύ άρρηκτα συνδεδεμένοι με τον μεσαιωνικό φυλετισμό και τη σκοταδιστική θρησκεία. Αλλά ακόμη και πέντε χρόνια μετά την εισβολή υπό την ηγεσία των ΗΠΑ που ανέτρεψε το καθεστώς των Ταλιμπάν το 2001, ήταν σαφές στους Αμερικανούς που παρακολουθούσαν στενά την κατάσταση ότι ο διαχωρισμός μεταξύ ενός οπισθοδρομικού και απείθαρχου λαού από τη μία πλευρά και ενός προοδευτικού δυτικού σχεδίου απελευθέρωσης και ανάπτυξης από την άλλη ήταν εντελώς ψευδής. Η Σάρα Τσέιζ, η οποία πήγε στο Αφγανιστάν ως ανταποκρίτρια του NPR καλύπτοντας την εισβολή και στη συνέχεια παρέμεινε ζώντας ανάμεσα στους Αφγανούς στην Κανταχάρ, έγραψε το 2006 στο υπέροχο βιβλίο της The Punishment of Virtue: Με έχουν ρωτήσει συχνά αν εμείς στη Δύση έχουμε το δικαίωμα να «επιβάλλουμε τη δημοκρατία» σε ανθρώπους που «απλώς μπορεί να μην τη θέλουν» ή μπορεί να μην είναι «έτοιμοι για αυτήν». Νομίζω ότι, τουλάχιστον όσον αφορά το Αφγανιστάν, αυτό το ερώτημα είναι εντελώς οπισθοδρομικό. … Διαπίστωσα ότι οι Αφγανοί γνωρίζουν ακριβώς τι είναι δημοκρατία – ακόμα κι αν πιθανόν να μην είναι σε θέση να ορίσουν την έννοια. Και την επιζητούν. Θέλουν από την κυβέρνησή τους αυτό που θέλουν οι περισσότεροι Αμερικανοί και Ευρωπαίοι από τη δική τους: δρόμους στους οποίους να μπορούν να οδηγούν, σχολεία για τα παιδιά τους, γιατρούς με πιστοποιημένα προσόντα…, ένα ελάχιστο επίπεδο δημόσιας λογοδοσίας και ασφάλεια. … Και θέλουν να συμμετάσχουν με κάποιο ουσιαστικό τρόπο στη διαμόρφωση της μοίρας του έθνους τους. … Αλλά οι Αφγανοί δεν απολάμβαναν τίποτα από όλα αυτά. … Η αμερικανική πολιτική στο Αφγανιστάν δεν επέβαλε ούτε καν ενθάρρυνε τη δημοκρατία, όπως η αμερικανική κυβέρνηση ισχυριζόταν. Αντίθετα, παρεμπόδιζε τη δημοκρατία. Θεσμοθετούσε τη βία. Από την αρχή, το πρόβλημα με την εμπλοκή των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν αφορούσε τα ελλείμματα της Αμερικανικής Δημοκρατίας. Μια δημοκρατία που λειτουργεί καλά λαμβάνει αποφάσεις –ειδικά τις τόσο σοβαρές όσο η έναρξη ενός πολέμου– με μια ανοιχτή διαδικασία ορθολογικής συζήτησης. Θέτει τα προφανή ερωτήματα: Τι κάνουμε; Γιατί το κάνουμε; Ποιο είναι το ανθρώπινο και οικονομικό κόστος; Ποια είναι τα οφέλη; Πώς και πότε τελειώνει; Το αρχικό αμάρτημα του πολέμου στο Αφγανιστάν –αυτό που δεν θα εξιλεωνόταν ποτέ– ήταν η αδυναμία των αμερικανικών πολιτικών θεσμών να ικανοποιούν αυτά τα βασικά κριτήρια δημοκρατικού ελέγχου. Η εντολή για πόλεμο από το Κογκρέσο ήταν μια «εξουσιοδότηση για χρήση στρατιωτικής δύναμης» η οποία επέτρεπε στον Πρόεδρο να επιτεθεί σε οποιαδήποτε οντότητα που αυτός «αποφασίζει» ότι έχει κάποια σχέση με τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις ΗΠΑ. Μόνο ένα μέλος του Κογκρέσου, η Μπάρμπαρα Λι, την καταψήφισε. Η έκκλησή της –«Κάποιοι από εμάς πρέπει να πουν, “Ας το δούμε πιο ψύχραιμα για μια στιγμή… και ας σκεφτούμε τις συνέπειες των πράξεών μας σήμερα, έτσι ώστε να μην βγει αυτή η κατάσταση εκτός ελέγχου”»– απορρίφθηκε ως προδοτική. Ο στόχος της επέμβασης των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν ήταν, όπως το έθεσε ο Πρόεδρος Τζορτζ Μπους τον Οκτώβριο του 2001, «να φέρει την Αλ Κάιντα ενώπιον της δικαιοσύνης». Εάν αυτό προϋπέθετε την ανατροπή και την εκδίωξη του καθεστώτος των Ταλιμπάν, που είχε επιτρέψει στο δίκτυο του Οσάμα Μπιν Λάντεν να σχεδιάσει τις επιθέσεις σε αφγανικό έδαφος, και ποια κυβέρνηση θα μπορούσε να το αντικαταστήσει, ήταν ερωτήματα που δεν τέθηκαν ποτέ. Πώς θα μπορούσε να θεμελιωθεί το σχέδιο για τη δημιουργία μιας Αφγανικής Δημοκρατίας σε μια τέτοια προφανή αποτυχία της δημοκρατικής διαδικασίας; Χωρίς έλεγχο, δεν θα μπορούσε να υπάρχει σαφήνεια ως προς τους στόχους της επέμβασης. Όπως εξηγεί ο Κρεγκ Γουίτλοκ στο The Afghanistan Papers –ένα συναρπαστικό χρονικό για την Washington Post το οποίο βασίζεται στη δική του επίμονη συγκέντρωση στοιχείων, εκατοντάδων μαρτυριών που δόθηκαν ιδιωτικά από Αμερικανούς συμμετέχοντες στο Γραφείο του Ειδικού Γενικού Επιθεωρητή για την Ανασυγκρότηση του Αφγανιστάν (SIGAR) και σε άλλους αξιωματούχους, καθώς και σε άλλες μαρτυρίες– μετά την αρχική φάση ο πόλεμος «διεξήχθη εναντίον ανθρώπων που δεν είχαν καμία σχέση με την 11η Σεπτεμβρίου». Τα αμερικανικά στρατεύματα εισήλθαν στο Αφγανιστάν στις 19 Οκτωβρίου 2001, συνάπτοντας συμμαχία με τους ιθαγενείς πολέμαρχους των οποίων η χαοτική κακοδιοίκηση τερματίστηκε με τον θρίαμβο των Ταλιμπάν στα τέλη της δεκαετίας του 1990. Όταν ανατράπηκαν οι Ταλιμπάν τον Δεκέμβριο του 2001, μόνο 2.500 Αμερικανοί υπηρετούσαν σε όλο το Αφγανιστάν. Όταν οι τελευταίοι Αμερικανοί στρατιώτες έφυγαν από την Καμπούλ στις 30 Αυγούστου 2021, είχαν υπηρετήσει στο Αφγανιστάν 775.000 και είχαν σκοτωθεί 2.300. Σε όλο αυτό το διάστημα, το Κογκρέσο επέτρεψε στην αποστολή να απομακρυνθεί από τον δηλωμένο στόχο της να ξεριζώσει την Αλ Κάιντα του Οσάμα Μπιν Λάντεν και να παρασυρθεί σε ύδατα που ούτε οι κυβερνήσεις του Τζορτζ Μπους ή του Μπαράκ Ομπάμα κατάφεραν να χαρτογραφήσουν. Κανείς σχεδόν δεν συνειδητοποίησε ότι οι ΗΠΑ εγκαινίαζαν το δεύτερο μισό, όπως στην συνέχεια αποδείχθηκε, ενός εμφυλίου πολέμου που έχει πλέον διαρκέσει περισσότερα από σαράντα χρόνια. Στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, ο Ρίτσαρντ Άρμιτατζ, τότε αναπληρωτής υπουργός Εξωτερικών, διέκοψε τον στρατηγό Μαχμούντ Αχμέντ, επικεφαλής της Διακλαδικής Υπηρεσίας Πληροφοριών του πακιστανικού στρατού που προσπαθούσε να του εξηγήσει ποιοι ήταν οι Ταλιμπάν: «Είπα, “Όχι, η ιστορία ξεκινάει σήμερα”». Αυτή ήταν η αμερικανική εκδοχή του Year Zero. Υπήρχαν δύο άγραφοι πίνακες: το Αφγανιστάν και το επίσημο αμερικανικό μυαλό. Οι μαρτυρίες του SIGAR είναι εξαιρετικά ειλικρινείς όσον αφορά την παραδοχή της σχεδόν απόλυτης άγνοιάς τους. «Δεν ξέραμε τι κάναμε», λέει ο Ρίτσαρντ Μπάουτσερ, ο επικεφαλής διπλωμάτης για την περιοχή της κυβέρνησης Μπους, βοηθός υπουργός Εξωτερικών για τη Νότια και Κεντρική Ασία με ευθύνη για την πολιτική στο Αφγανιστάν μεταξύ 2006 και 2009. «Δεν είχαμε ιδέα γι’ αυτό που αναλαμβάναμε», λέει ο αντιστράτηγος Ντάγκλας Λουτ, ο «τσάρος του πολέμου» του Λευκού Οίκου των κυβερνήσεων Μπους και Ομπάμα. Για να αντιληφθούμε το βάθος της θεσμικής άγνοιας από την οποία ξεπήδησε αυτό το εγχείρημα, αρκεί απλώς να υπενθυμίσουμε ότι όχι περισσότερο από ένα χρόνο μετά την εισβολή υπό την ηγεσία των ΗΠΑ το 2001, ο Πρόεδρος Μπιλ Κλίντον αποφάσισε ότι θα ήταν καλή ιδέα να προτρέψει την Ρωσία, η κατοχή της οποίας από το 1979 έως το 1989 είχε μετατρέψει το Αφγανιστάν σε ένα αποτυχημένο κράτος όπου κυριαρχούσαν οι εμφύλιοι και το αίμα, να ξεκινήσει μια εκστρατεία βομβαρδισμών κατά των Ταλιμπάν. Όπως έγραψε ο Ρόι Γκάτμαν στο How We Missed the Story (2008), μια μελέτη της αμερικανικής πολιτικής στο Αφγανιστάν τα χρόνια πριν από την εισβολή, «ήταν αδιανόητο ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστήριζαν μια άλλη ένοπλη επέμβαση της Ρωσίας μόλις μια δεκαετία μετά τo φιάσκο που έφερε τόση καταστροφή». Αλλά για μια νοοτροπία όπου «η ιστορία ξεκινά σήμερα», ακόμη και το πολύ πρόσφατο αφγανικό παρελθόν θα μπορούσε να εξαλειφθεί από την επίσημη αμερικανική συνείδηση. Όταν οι ΗΠΑ ανέλαβαν τον έλεγχο της χώρας, οι κυριολεκτικοί όροι εμπλοκής –η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε για τον ορισμό ολόκληρου του εγχειρήματος– ήταν ασαφής και μεταβαλλόμενη. Ήταν πόλεμος; Η απάντηση φαινόταν προφανής, αλλά η ίδια η λέξη ήταν επικίνδυνη. Κάποια στρατεύματα του ΝΑΤΟ που συμμετείχαν στην αποστολή είχαν μόνο εξουσιοδότηση να λάβουν μέρος σε ειρηνευτικές επιχειρήσεις, γι’ αυτό επιθυμούσαν να αποφύγουν την ιδέα του πολέμου. (Μόνο το 2010 η Γερμανίδα καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ παραδέχθηκε ότι τα στρατεύματα της χώρας της βρίσκονταν όντως σε πόλεμο στο Αφγανιστάν). Ο Γουίτλοκ αναφέρει έναν ανώτερο διοικητή του ΝΑΤΟ: «Συμβουλευτήκαμε τη νομική ομάδα και συμφωνούν ότι δεν είναι πόλεμος». Για να γεφυρώσει το σημασιολογικό χάσμα, ο Αμερικανός διοικητής των επιχειρήσεων στο Αφγανιστάν Στάνλεϊ ΜακΚρίσταλ πρόσθεσε μια γραμμή σε επίσημη έκθεση για να περιγράψει τη σύγκρουση ως «όχι πόλεμο με τη συμβατική έννοια». Ένας άνδρας προσεύχεται δίπλα από μία πινακίδα που γράφει «Κήπος μαρτύρων» σε ένα νεκροταφείο της σιιτικής κοινότητας της φυλής Χαζάρα, σε λόφο στα περίχωρα της Καμπούλ, 20 Οκτωβρίου 2021. © Jorge Silva/ Reuters via Ideal Image Ήταν τότε «οικοδόμηση έθνους»; Και ναι και όχι. Ο Ράιαν Κρόκερ, ο οποίος υπηρέτησε για μικρό διάστημα ως πρεσβευτής των ΗΠΑ στην Καμπούλ μετά την ήττα των Ταλιμπάν, εξήγησε στο SIGAR ότι η νοοτροπία του Ντόναλντ Ράμσφελντ και των άλλων νεοσυντηρητικών στην κυβέρνηση Μπους ήταν ότι «η δουλειά μας είναι να σκοτώνουμε κακούς, οπότε… δεν πρόκειται να ανακατευτούμε στην οικοδόμηση του έθνους». Ήδη από τον Ιούνιο του 2002, ο τότε πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων της Γερουσίας Τζο Μπάιντεν (ο οποίος πρόσφατα ισχυρίστηκε ότι η οικοδόμηση του έθνους «δεν είχε κανένα νόημα ποτέ για μένα» παρ’ όλο που την υποστήριζε σταθερά) ανέφερε ότι ένας βοηθός του Μπους μετά από μια συνάντηση με τον Πρόεδρο τον είχε ρωτήσει: «Δεν θα αναφέρετε την οικοδόμηση του έθνους, σωστά;». Ο Μπάιντεν επέμενε τότε ότι η απροθυμία της κυβέρνησης να χρησιμοποιήσει τη φράση ήταν «μια απίστευτη εμμονή». Ωστόσο, το 2009 ο Μπαράκ Ομπάμα, τον οποίο ο Μπάιντεν υπηρετούσε τότε ως αντιπρόεδρος, τόνισε ότι ήταν αντίθετος σε ένα παρατεταμένο σχέδιο οικοδόμησης έθνους, ενώ ανακοίνωνε την αύξηση του αριθμού των αμερικανικών στρατευμάτων σε 100.000. Και έξι μήνες μετά, όταν ο τότε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Εθνικής Άμυνας των ΗΠΑ Ντέιβιντ Πετρέους ρωτήθηκε από την Επιτροπή Ενόπλων Δυνάμεων της Βουλής εάν οι ΗΠΑ ασχολούνται με την οικοδόμηση του έθνους, απάντησε: «Ναι. Πράγματι». Πρόσθεσε ότι «απλά δεν πρόκειται να αποφύγω [την ερώτηση] και να παίξω ρητορικά παιχνίδια». Αυτό ήταν μια σιωπηρή παραδοχή ότι τα ρητορικά παιχνίδια είχαν γίνει σχεδόν υποχρεωτικά στην επίσημη γλώσσα. Οι ΗΠΑ ξόδευαν εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια σε ένα ανομολόγητο εγχείρημα. Αυτή η γλωσσική εμμονή έφτασε στο απόγειο του ύπουλου παραλογισμού το 2015, όταν ο Ομπάμα άλλαξε το όνομα της αποστολής στο Αφγανιστάν από Επιχείρηση Διαρκής Ελευθερία (όρος της κυβέρνησης Μπους) σε Επιχείρηση Φρουρός της Ελευθερίας. Πίσω από αυτή τη μετατόπιση κρυβόταν αυτό που ο Γουίτλοκ αποκαλεί «από τις πιο κραυγαλέες απάτες και ψέματα που διέδιδαν οι ηγέτες των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια δύο δεκαετιών πολέμου» – η ψευδαίσθηση ότι οι αμερικανικές πολεμικές επιχειρήσεις τελείωναν ενώ στην πραγματικότητα συνεχίζονταν σχεδόν όπως πριν. Η υποβάθμιση της γλώσσας κατέστησε σαθρή μια από τις πιο σημαντικές λέξεις στο λεξικό της Δυτικής αποστολής στο Αφγανιστάν: την πρόοδο. Το έργο της οικοδόμησης του έθνους θεωρούνταν πάνω απ’ όλα προοδευτικό, και σε ορισμένα σημεία ήταν όντως – τα δικαιώματα των γυναικών και των κοριτσιών, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, τα βελτιωμένα επίπεδα εκπαίδευσης, η άνθηση ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης και η αστική κοινωνία των πολιτών. Αλλά η «πρόοδος» ήταν επίσης η λέξη που, μετά το πρώτα πυροτεχνήματα του θριάμβου, αντικατέστησε την ιδέα της στρατιωτικής νίκης. Ο συνεχιζόμενος πόλεμος εναντίον των Ταλιμπάν, οι οποίοι ανασυγκροτήθηκαν γρήγορα στο Πακιστάν προτού διεισδύσουν ξανά στο αγροτικό Αφγανιστάν, δεν κερδήθηκε ποτέ· πάντα «σημείωνε ικανοποιητική πρόοδο». Το 2003 ο Ράμσφελντ διαφήμισε το γεγονός ότι «υπάρχουν σημάδια προόδου παντού». Τρία χρόνια αργότερα, ο υποστράτηγος Ρόμπερτ Ντάρμπιν, ο διοικητής υπεύθυνος για την εκπαίδευση των αφγανικών δυνάμεων ασφαλείας, είπε στους δημοσιογράφους ότι «συνεχίζουν να σημειώνουν μεγάλη πρόοδο κάθε μέρα». Το 2007 ο Μπους διαβεβαίωσε τους Αμερικανούς ότι «τα τελευταία πέντε χρόνια, έχουμε σημειώσει πραγματική πρόοδο». Ο Τζον Γουόλτερς, διευθυντής του Γραφείου Εθνικής Πολιτικής Ελέγχου Ναρκωτικών υπό τον Μπους, καυχήθηκε για την «τεράστια πρόοδο» που σημειώθηκε στην εξάλειψη της καλλιέργειας οπίου. «Έχουμε σημειώσει μεγάλη πρόοδο», είπε ο ναύαρχος Μάικ Μάλλεν, επικεφαλής του Μικτού Επιτελείου των Αμερικανικών Ενόπλων Δυνάμεων, το 2011. Και έτσι πάντα εμπρός σε μια πρόοδο που δεν πήγαινε πουθενά παρά μόνο έκανε κύκλους. Υπήρχε μία μεταδοτική ασυναρτησία σε όλο αυτό: όταν η ίδια λέξη χρησιμοποιούνταν αποκρύπτοντας τη στρατιωτική αποτυχία για να προβάλλει ουσιαστικές και απτές βελτιώσεις στη ζωή πολλών Αφγανών, ακόμη και οι εύλογοι ισχυρισμοί ως προς αυτές μπορούσαν να αμφισβητούνται. Αλλά η πρόοδος ήταν γραμμή του κόμματος στην Αμερική και τηρήθηκε με αυστηρότητα. Μόνο ένας από τους δεκαπέντε στρατηγούς των ΗΠΑ που διοικούσαν στο Αφγανιστάν (αυτός ο αριθμός είναι από μόνος του ένδειξη ασυνέπειας στην ηγεσία) έσπασε αυτή τη γραμμή. Τον Μάιο του 2009, σε μια συνέντευξη Τύπου στην Καμπούλ, ο στρατηγός Ντέιβιντ ΜακΚίρναν δήλωσε, με ειλικρίνεια, ότι ο πόλεμος ήταν «αδιέξοδος» στα νότια και ένας «πολύ σκληρός αγώνας» στα ανατολικά. Ώρες αργότερα, ο υπουργός Άμυνας Ρόμπερτ Γκέιτς του ανακοίνωσε την απόλυσή του. Ο ΜακΚίρναν είχε νωρίτερα σχολιάσει ψυχρά σε κάποιον από τους περιφερειακούς διοικητές του ότι «μάλλον καταφέραμε να εξηγήσουμε πολύ καλά πόσο άσχημη είναι η κατάσταση εδώ». Σύμφωνα με τον Γουίτλοκ, το λάθος του ήταν ότι, «σε αντίθεση με άλλους διοικητές, δεν εξαπάτησε το κοινό με παραπειστική γλώσσα». Η απόλυσή του κατέστησε σαφές στους υπόλοιπους Αμερικανούς αξιωματούχους, στρατιωτικούς και πολιτικούς, ότι η παραπλανητική δεξιοτεχνία ήταν μέρος της περιγραφής των καθηκόντων τους. Η κινητοποίηση «εναλλακτικών γεγονότων» που συνδέθηκαν με την εποχή του Τραμπ ήταν ήδη σε εξέλιξη στην αμερικανική πολιτική τέχνη και είχε αναπτυχθεί σε μεγάλο βαθμό στο Αφγανιστάν. Το δυστύχημα στο Αφγανιστάν μπορεί να ξεκίνησε με άγνοια, αλλά μετατράπηκε σε κάτι πιο περίπλοκο – μια εκούσια αγνωσία. Ο χαρακτηρισμός της πολιτικής των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν ως αυταπάτη είναι κοινός τόπος. Αλλά δεν είχαν καμία αυταπάτη όσοι διαχειρίζονταν τον πόλεμο. Το The Afghanistan Papers δείχνει ότι, σίγουρα μετά τα δύο πρώτα χρόνια, ελάχιστοι απ’ όσους βρίσκονταν στην κορυφή των στρατιωτικών και διπλωματικών θεσμών είχαν αυταπάτες. Γνώριζαν καλά ότι οι Ταλιμπάν δεν είχαν ηττηθεί· ότι οι αφγανικές εθνικές και τοπικές κυβερνήσεις, η αστυνομία και ο στρατός ήταν βαθιά διεφθαρμένοι· ότι τα στρατιωτικά πλεονεκτήματα ήταν εύθραυστα και συχνά προσωρινά· και ότι κατασπαταλούνταν και υπεξαιρούνταν τεράστια ποσά αμερικανικών χρημάτων. Γνώριζαν ότι το αφγανικό κράτος που υποστήριζαν ποτέ δεν βρισκόταν πιο κοντά στην δυνατότητα να διατηρηθεί αυτόνομα. Αλλά επί δυο δεκαετίες όλοι συνέχιζαν ακάθεκτοι. Στη συνέντευξή του στο SIGAR, ο Κρόκερ, ο οποίος επέστρεψε στην Καμπούλ ως πρεσβευτής των ΗΠΑ το 2011, είπε για ένα εξαιρετικά δαπανηρό έργο κατασκευής φράγματος έξω από την Κανταχάρ, ότι «αποφάσισα να προχωρήσω με αυτό, αλλά ήμουν σίγουρος πως δεν θα λειτουργούσε ποτέ». Η δήλωση θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει ολόκληρο το σχέδιο των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν. Η γνωστική παραφωνία δεν ήταν παθολογία – ήταν πολιτική. Το Αφγανιστάν, φυσικά, δεν ήταν λευκός καμβάς. Ούτε ήταν όμως ένας διαχρονικός κόσμος αρχαίων και αμετάβλητων φυλετικών δεσμών. Στην πραγματικότητα, η κοινωνία είχε υποστεί ριζικές και τραυματικές αλλαγές από το κομμουνιστικό πραξικόπημα του 1978, την σοβιετική εισβολή και τον φρικτό εμφύλιο μεταξύ των μουτζαχεντίν που τους νίκησαν. Κάτω από όλη αυτή την πίεση, οι παραδοσιακές δομές εξουσίας είχαν σε μεγάλο βαθμό αντικατασταθεί από τον νόμο των όπλων. Στο θλιβερό και μελαγχολικό The American War in Afghanistan: A History, ο Κάρτερ Μαλκέζιαν, ο οποίος συνεργάστηκε στενά με τον στρατηγό Τζόζεφ Ντάνφορντ όταν ήταν διοικητής των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν και στη συνέχεια, από το 2015 έως το 2019, αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Ενόπλων Δυνάμεων, επισημαίνει ότι ο νέος φυλετισμός δεν ήταν καθόλου ίδιος με την παλιά του εκδοχή. Οι φυλετικοί και θρησκευτικοί ηγέτες που ήρθαν στην εξουσία κατά τη διάρκεια του πολέμου ενάντια στους Σοβιετικούς και μετά δεν ήταν «η παλιά τάξη των ευγενών ή σεβάσμιοι λόγιοι», αλλά περισσότερο διοικητές που είχαν κερδίσει τη θέση τους με στρατιωτική ικανότητα, όπλα και χρήματα. … Στην τάξη των θρησκευτικών ηγετών, την θέση των παλαιότερων που είχαν διαφύγει ή πεθάνει κατέλαβαν νεότεροι σπουδαστές που εκπαιδεύτηκαν σε ισλαμικά κολέγια στο Πακιστάν ή στρατιωτικοποιήθηκαν στον πόλεμο. Γράφοντας το 2006, ο Τσέιζ αναφέρθηκε με εύγλωττο τρόπο στα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας: Όλοι οι αόρατοι δεσμοί που υφαίνουν μια χώρα μαζί σε μία ενιαία πολιτεία είχαν διαλυθεί. Όλες οι αποποιήσεις της προσωπικής κυριαρχίας με αντάλλαγμα τις ανέσεις και τις προστασίες μιας κοινής μοίρας είχαν ανακληθεί. Όποιος είχε στις προσταγές του μερικούς ένοπλους ένιωθε ότι έχει δικαίωμα να επιτεθεί για τον εαυτό του. Δεκάδες μικρο-διοικητές καταπίεζαν τους συμπατριώτες τους. Αυτή η εκδοχή του [Αφγανιστάν] ήταν ένας μεταστατικός καρκίνος· είχε εξαπλωθεί πέρα από την ικανότητα των παραδοσιακών φυλετικών δομών να τον περιορίσουν. Επομένως, η ανασυγκρότηση ενός λειτουργικού κράτους μέσα από αυτή την διάλυση της εθνότητας δεν ήταν, πρωτίστως, θέμα εκρίζωσης αρχαίων και καθυστερημένων παραδόσεων. Αυτό που περισσότερο απαιτούσε ήταν μια αντιμετώπιση αυτού του νέου συστήματος γκανγκστερικών φέουδων. Οι Ταλιμπάν, κατά ειρωνικό τρόπο, έκαναν πολύ καλά αυτή τη δουλειά. Δημιούργησαν ένα κράτος –αν και άγρια καταπιεστικό και μισογυνικό– που μπορούσε να πάρει πίσω την εξουσία από τους ληστρικούς πολέμαρχους. Καθιέρωσε μια ισχυρή ιδέα ενός «κοινού πεπρωμένου» που βασιζόταν στην αντίσταση στους ξένους εισβολείς, τη βίαιη καταστολή των εσωτερικών εθνοτικών μειονοτήτων (ειδικά του πληθυσμού των Χαζάρα, που υποτίθεται ότι κατάγονται από τους Μογγόλους) και μια εξτρεμιστική εκδοχή του Ισλάμ. Προκειμένου να πετύχουν να δημιουργήσουν για τους Αφγανούς μια παρόμοια ισχυρή ιδέα κοινού εθνικού εγχειρήματος, οι ΗΠΑ θα έπρεπε να είχαν κάνει ό,τι έκαναν οι Ταλιμπάν, μόνο με δημοκρατικές αξίες ως δεσμευτική ισχύ. Θα έπρεπε να είχαν δείξει ότι ήταν τουλάχιστον εξίσου ικανοί όσο οι Ταλιμπάν στο να αποκρούουν τους εχθρούς. Σε αυτό απέτυχαν εντελώς. Κατά μία έννοια, αυτή ήταν μια αποτυχία πίστης. Οι Ταλιμπάν πιστεύουν με πάθος στην κοσμοθεωρία τους. Οι ΗΠΑ δεν πίστευαν πραγματικά τις δημοκρατικές αρετές που υποστήριζαν. Δεν έλεγαν την αλήθεια. Δεν ήταν αποφασισμένες να αποτρέψουν την διαφθορά. Αντί να ανατρέψουν την εξουσία των πολέμαρχων, τους επανάφεραν στην εξουσία. Όπως τόνισε ο Τσέιζ, μόλις πέντε χρόνια μετά την εισβολή υπό την ηγεσία των ΗΠΑ υπήρχε ήδη μια αντίθεση στο μυαλό των απλών Αφγανών μεταξύ της ζωής υπό τους Ταλιμπάν και όπως ήταν τότε υπό το νέο καθεστώς. Οι Ταλιμπάν θεωρούνταν, αναμφίβολα, πιο καταπιεστικοί, αλλά και πιο προβλέψιμοι. Οι νόμοι τους ήταν εξουθενωτικοί και ταπεινωτικοί –τα πάντα απαγορεύονταν, από το σκάκι, οι πανηγυρισμοί σε αθλητικές εκδηλώσεις, έως το πέταγμα χαρταετών– αλλά όλοι τους γνώριζαν τους κανόνες. Αντίθετα, κατά την θητεία της υποστηριζόμενης από τους Αμερικανούς κυβέρνησης, όλα φαίνονταν αυθαίρετα. Ένας κυβερνήτης μπορούσε να είναι ένας αξιοπρεπής δημόσιος υπάλληλος ή ένας κλέφτης και κακοποιός. Ένα σημείο ελέγχου του στρατού μπορούσε να είναι μια αληθινή επιχείρηση ασφαλείας ή μπορούσε να είναι απλώς μια στημένη απάτη όπου όποιος ήθελε να περάσει έπρεπε να δωροδοκήσει. Το 2010 τα Ηνωμένα Έθνη υπολόγισαν ότι οι Αφγανοί πλήρωναν 2,5 δισεκατομμύρια δολάρια κάθε χρόνο σε δωροδοκίες –σχεδόν το ένα τέταρτο του επίσημου ΑΕΠ της χώρας– σε στρατιώτες και πολιτοφύλακες, σε δικαστές και κυβερνητικούς αξιωματούχους, ακόμη και σε γιατρούς, νοσηλευτές και δασκάλους. Για τους Αφγανούς, η κυβερνητική αυθαιρεσία –εξ ορισμού το αντίθετο της δημοκρατίας– δεν ήταν ένα θεωρητικό κακό. Ήταν μια καθημερινή εμπειρία άναρχης λεηλασίας. Οι ΗΠΑ επέτρεψαν αυτή την αίσθηση του απρόβλεπτου της εξουσίας δίνοντας εξωφρενικά διαφορετικές απαντήσεις στο κεντρικό ερώτημα όλου του έργου του εκσυγχρονισμού. Αυτό το ερώτημα περιβαλλόταν από μια άλλη ολισθηρή λέξη: κουλτούρα. Ήταν ή δεν ήταν αποδεκτό να κατέχουν οι ισχυροί Αφγανοί άνδρες τα σώματα των άλλων αφού αυτή ήταν η «κουλτούρα τους»; Σε σχέση με τα δικαιώματα των γυναικών, οι δυτικές δυνάμεις αποφάσισαν ότι δεν ήταν. To ηθικό επιχείρημα υπέρ της κατοχής βασιζόταν σε μεγάλο βαθμό στην αξίωση ότι ο οργανωμένος μισογυνισμός δεν μπορούσε να είναι ανεκτός μόνο και μόνο επειδή ήταν βαθιά ριζωμένος στην ιθαγενή πολιτισμική πρακτική. Η επίθεση που δέχθηκε η αυτονομία των γυναικών από τους Ταλιμπάν ήταν ένας ολοκληρωτικός πόλεμος. Η Κριστίνα Λαμ στα απομνημονεύματά της The Sewing Circles of Herat, το 2002, παραθέτει έναν μακροσκελή κατάλογο με τους νόμους που διέγραφαν τις γυναίκες ως δημόσια όντα, όπως για παράδειγμα: όποια γυναίκα δείχνει τους αστραγάλους της πρέπει να μαστιγώνεται· καμία γυναίκα δεν επιτρέπεται έξω από το σπίτι εάν δεν συνοδεύεται από στενό συγγενή άνδρα· οι γυναίκες πρέπει να καλύπτονται πλήρως με την μπούρκα· τα παράθυρα πρέπει να είναι βαμμένα έτσι ώστε οι γυναίκες να μην φαίνονται από έξω· όποια γυναίκα έχει βαμμένα νύχια πρέπει να κόβονται τα δάχτυλά της. Το γέλιο απαγορευόταν στον δημόσιο χώρο. Κανένας ξένος δεν μπορεί να ακούσει τη φωνή μιας γυναίκας. Τα κορίτσια δεν μπορούσαν να φοιτήσουν ακόμη και στο δημοτικό. Οι γυναίκες απομακρύνθηκαν από όλες τις δουλειές εκτός σπιτιού. Στρατιωτικό ελικόπτερο-λάφυρο στην παρέλαση των Ταλιμπάν στην Καμπούλ, 14 Νοεμβρίου 2021. © Ali Khara/ Reuters via Ideal Image Η απελευθέρωση των γυναικών από αυτό το βάναυσο έμφυλο απαρτχάιντ –και η αποτροπή της επιστροφής στην εξουσία όσων το είχαν επιβάλει– ήταν αναμφίβολα ένας ευγενής στόχος. Πάντα όμως στηριζόταν σε σαθρό έδαφος. Όπως παραδέχεται ο Μαλκέζιαν, ήταν, πρώτον, ένα «ηθικό ιδεώδες για τους Αμερικανούς», αλλά «όχι ένας ρητός στρατηγικός στόχος». Αυτό αφορούσε την καρδιά του προβλήματος: το ηθικό επιχείρημα για μια αμερικανική παρουσία αορίστου χρόνου δεν ήταν ποτέ το ίδιο με τον στρατηγικό σκοπό της αποστολής. Πράγματι, καλό είναι να θυμόμαστε ότι, υπό την προεδρία Κλίντον, οι ΗΠΑ ήταν έτοιμες να αναγνωρίσουν και να συνεργαστούν με τους Ταλιμπάν, με όλο τον στυγνό μισογυνισμό και τα τοιαύτα. Όταν οι Ταλιμπάν κατέλαβαν την Καμπούλ το 1996, οι ΗΠΑ προετοίμασαν δεκαεπτά «θέματα συζήτησης» προς διαπραγμάτευση. Όπως σημείωσε λακωνικά ο Γκάτμαν, «τα θέματα συζήτησης δεν περιλάμβαναν καμία αναφορά στην ξαφνική απώλεια των δικαιωμάτων των γυναικών». Η θέσπιση και η υπεράσπιση αυτών των δικαιωμάτων ήταν παράπλευρες απώλειες μιας αντιτρομοκρατικής δράσης. Ποτέ δεν ορίστηκαν ως ο πρωταρχικός στόχος της μακροπρόθεσμης εμπλοκής των Αμερικανών. Εξίσου σαθρή ήταν η προσήλωση των Αμερικανών στην αρχή που διέπει την επιμονή τους για ίση αξιοπρέπεια των Αφγανών γυναικών. Αυτή η αρχή έπρεπε να θεσπιστεί ενάντια στις παραδόσεις των αγροτικών περιοχών των Παστούν: οι άνδρες δεν θα έπρεπε να μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν στις γυναίκες απλώς και μόνο επειδή αυτό ήταν μέρος ενός καθιερωμένου τρόπου ζωής. Αλλά η οργανωμένη παιδεραστία ήταν επίσης μια παραδοσιακή πρακτική, και οι Αμερικανοί την ανέχονταν και την επέτρεπαν. Είναι εντυπωσιακό ότι στην ιστορία του, ο Μαλκέζιαν αναφέρει αυτό το ζήτημα εν παρόδω ως έναν από τους λόγους για τους οποίους πολλοί Αφγανοί καλωσόρισαν την κυριαρχία των Ταλιμπάν, αλλά επιστρέφει σε αυτό ως πρόβλημα μετά το 2001 μόνο με μία υποσημείωση όπου εξηγεί την τοπική εχθρότητα προς τον Νταντ Μοχάμεντ Χαν, πολέμαρχο που διορίστηκε αρχηγός της αστυνομίας στην πόλη Σανγκίν: «Ο αρχηγός της αστυνομίας και οι άνδρες του φημολογούνταν ότι απήγαγαν μικρά αγόρια από το παζάρι». Στην πραγματικότητα, όπως επιβεβαιώνουν τα The Afghanistan Papers, οι απαγωγές και οι βιασμοί αγοριών από ανώτερους Αφγανούς αξιωματικούς του στρατού και της αστυνομίας δεν ήταν φήμη. Ήταν πολύ γνωστή στους Αμερικανούς αξιωματούχους ως θεσμοθετημένη πρακτική. Ο Γουίτλοκ συνοψίζει τα στοιχεία από τα επίσημα αρχεία: Αφγανοί αξιωματικοί του στρατού, πολέμαρχοι και άλλοι μεσολαβητές επιβεβαίωναν την κοινωνική τους θέση έχοντας αγόρια ή άλλους έφηβους άνδρες υπηρέτες ως σκλάβους του σεξ. Τα αμερικανικά στρατεύματα αναφέρονταν στην πρακτική ως «man-love Thursday» επειδή οι Αφγανοί παιδεραστές ανάγκαζαν τα αγόρια να ντύνονται ή να χορεύουν τις Πέμπτες το βράδυ πριν την έναρξη του Αφγανικού Σαββατοκύριακου. Αν και η κακοποίηση προκαλούσε αποτροπιασμό στους Αμερικανούς, οι διοικητές τους είχαν δώσει εντολή να κάνουν τα στραβά μάτια γιατί δεν ήθελαν να στραφούν εναντίον των συμμάχων τους στον αγώνα κατά των Ταλιμπάν. Το 2015 ο Τζόζεφ Γκόλστιν έγραψε στους New York Times ότι οι αμερικανοί στρατιώτες είχαν λάβει οδηγίες να μην επεμβαίνουν στις περιπτώσεις απαγωγής και βιασμού αγοριών, ακόμη και όταν τα εγκλήματα διαπράττονταν στις δικές τους στρατιωτικές βάσεις. Πήρε συνέντευξη από έναν πρώην αρχηγό των Ειδικών Δυνάμεων, τον Νταν Κουίν, ο οποίος έδειρε έναν διοικητή πολιτοφυλακής που υποστηριζόταν από τις ΗΠΑ, ο οποίος είχε αλυσοδέσει ένα αγόρι στο κρεβάτι του. Ο Κουίν απαλλάχθηκε από τα καθήκοντά του και επέστρεψε στο σπίτι του από το Αφγανιστάν. Απαντώντας στην κατηγορία, ένας εκπρόσωπος του στρατού επιβεβαίωσε ευθαρσώς ότι «δεν υπάρχει ρητή υποχρέωση για το στρατιωτικό προσωπικό των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν να αναφέρουν» τη σεξουαλική κακοποίηση παιδιών από τις συμμαχικές δυνάμεις. Εκτός του ότι ήταν επαίσχυντη ηθικά, η διευκόλυνση αυτών των εγκλημάτων αποκάλυψε βαθιές διαχωριστικές γραμμές. Η μία ήταν η ιδέα ότι ήταν προτιμότερο να μην «αποξενωθούν οι σύμμαχοι στον αγώνα κατά των Ταλιμπάν». Υποδηλώνει ότι οι σύμμαχοι δεν αντιμετωπίζονταν όπως αντιμετωπίζονταν οι απλοί άνθρωποι του Αφγανιστάν, οι οικογένειες με παιδιά που είχαν πέσει θύματα απαγωγής ή οι χωρικοί που ζούσαν κάτω από αυτόν τον τρόμο. Ήδη από το 2002, ο Τζον Λι Άντερσον, στο The Lion's Grave, ίσως το πιο ευρέως διαβασμένο αμερικανικό βιβλίο για την εισβολή υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, έγραψε ότι «ένα από τα πρώτα πράγματα που έκαναν οι Ταλιμπάν –μια δημοφιλής κίνηση–ήταν να τιμωρήσουν όσους διοικητές μουτζαχεντίν κατηγορήθηκαν για βιασμό ή παιδεραστία». Εφόσον ήταν γνωστό ότι αυτή ήταν μια δημοφιλής κίνηση των Ταλιμπάν, δεν πέρασε από το μυαλό των Αμερικανών πολιτικών υπευθύνων ότι η υιοθέτηση αντίθετης προσέγγισης θα ήταν αντιδημοφιλής και όντως αποξενωτική; Γενικότερα, η αυθαιρεσία στην απόφαση να αγνοήσουν τους βιασμούς παιδιών υπονόμευε την αρχή του καθολικού χαρακτήρα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην οποία βασιζόταν η αμερικανική υποστήριξη της ισότητας των γυναικών. Tο The Afghanistan Papers καταγράφει τα λόγια ενός Αμερικανού αξιωματικού που εξηγεί την αμερικανική ανοχή στην κακοποίηση παιδιών ως εξής: «Πρέπει να αποδεχθούμε αυτό που κάνουν και να μην προβάλλουμε τα προσωπικά μας συναισθήματα στον πολιτισμό τους». Αλλά αν ήταν έτσι, τότε γιατί έχουμε αντίρρηση για τον περιορισμό των γυναικών στα σπίτια τους από τους Ταλιμπάν ή την απαγόρευση της μουσικής ή την καταστροφή αρχαίων εικόνων; Οι ΗΠΑ, οι οποίες δεν κατάφεραν ποτέ να εφαρμόσουν με συνέπεια τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου στους δικούς τους πολίτες, δεν μπορούσαν να το κάνουν ούτε στους Αφγανούς. Η ομοιότητα μεταξύ των αποτυχιών της ίδιας της Δημοκρατίας της Αμερικής και της αποστολής της στο Αφγανιστάν φαίνεται περισσότερο από παντού στη δημιουργία μιας κλεπτοκρατίας. Μία από τις πιο βασικές λειτουργίες ενός δημοκρατικού συστήματος είναι η διασφάλιση της υποχρέωσης της λογοδοσίας όσον αφορά τη χρήση του δημόσιου χρήματος. Όταν μπήκαν στο Αφγανιστάν, οι Αμερικανοί γνώριζαν ότι η διαφθορά ήταν ήδη ευρέως διαδεδομένη. Η κύρια αντίδρασή τους ήταν να την τροφοδοτήσουν με δισεκατομμύρια δολάρια των φορολογουμένων. Αυτό δεν ήταν αφελές ή αθώο. Ήταν κι αυτό πολιτική. Βασίστηκε σε μία αντίληψη που για τους συντηρητικούς Αμερικανούς συνιστά ομολογία πίστης: την διάχυση των οικονομικών οφελών προς τη βάση (trickle-down economics). Εάν, στις ΗΠΑ, πιστεύετε ότι δεν έχει σημασία αν μερικοί άνθρωποι αποκτούν τεράστιο πλούτο με αμφίβολα μέσα επειδή ένα μέρος του πλούτου τους διοχετεύεται στους απλούς ανθρώπους, γιατί να μην εφαρμόσετε το ίδιο και στο Αφγανιστάν; Στη συνέντευξή του στο SIGAR, ο Μπάουτσερ δήλωσε ότι ήταν καλύτερο να διοχετευθούν τα τεράστια ποσά της βοήθειας των ΗΠΑ σε Αφγανούς μεσάζοντες εξουσίας που «θα κρατούσαν πιθανώς το 20 τοις εκατό για προσωπική χρήση» παρά να δοθούν σε «ένα σωρό ακριβούς Αμερικανούς ειδικούς». Είπε: «Προτιμώ να εξαφανιστούν στο Αφγανιστάν, παρά στην Ουάσιγκτον. Πιθανώς στο τέλος θα διασφαλιστεί ότι περισσότερα από τα χρήματα θα φτάσουν σε κάποιον χωρικό, ίσως μετά από πέντε στρώματα διεφθαρμένων αξιωματούχων, αλλά και πάλι σε κάποιον χωρικό». Είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακή εδώ η αβάσιμη διαπίστωση του Μπάουτσερ ότι η εκλεπτυσμένη διαφθορά είναι τόσο ενδημική στην Ουάσιγκτον όσο είναι η πιο κραυγαλέα μορφή της στο Αφγανιστάν. Μια δημοκρατία που δεν μπορεί να εξασφαλίσει την λογοδοσία για τη χρήση του δημόσιου χρήματος στο εσωτερικό δεν θα μπορούσε να το κάνει σε μια μακρινή κοινωνία. Αυτό ήταν ακόμη καταστροφικό για το όλο εγχείρημα της οικοδόμησης μιας Αφγανικής Δημοκρατίας. Ο χωρικός που παίρνει τις τελευταίες σταγόνες βοήθειας αφού το μεγαλύτερο μέρος της έχει πρώτα φιλτραριστεί από πέντε στρώματα διεφθαρμένων αξιωματούχων γνωρίζει πολύ καλά ότι δεν είναι ισότιμος πολίτης. Αυτό που ήταν παρεφθαρμένο σε όλα αυτά ήταν η αίσθηση ενός τέλους. Όπως ο ταγματάρχης Τζόζεφ Κλάμπερν ρώτησε κάπως λυπημένα το 2011: «Με τι μοιάζει όταν έρθει η ώρα να φύγουμε;». Επειδή οι επιδιωκόμενοι στόχοι ήταν τόσο ασαφείς, η ιδέα ενός τέλους ήταν επίσης ακαθόριστη. Δύο φορές –το 2003 και το 2014– οι ΗΠΑ επίσημα έθεσαν «τέρμα στις πολεμικές επιχειρήσεις» στο Αφγανιστάν. Σε καμία από τις δύο περιπτώσεις δεν ήταν αλήθεια ή αληθινό αυτό ούτε αντικατοπτρίστηκε στο έδαφος. Για τις ΗΠΑ, η οριστικότητα, ήταν κάτι που έπρεπε να κηρυχθεί, όχι να επιτευχθεί. Όσοι δεν ξέρουν ποιο είναι το τελευταίο στάδιο της αποστολής τους θα ξεπεραστούν, όπως η Αμερική από τους Ταλιμπάν. Είναι απαράβατος κανόνας πως ό,τι δεν μπορεί να ολοκληρωθεί θα εγκαταλειφθεί. Αυτή ήταν η πικρή μοίρα του Αφγανιστάν. Η μοίρα του Μπάιντεν είναι να είναι αυτός που εγκατέλειψε την προσποίηση της ατέρμονης προόδου. Έλαχε στον θλιβερό άνθρωπο της συμπόνιας και της ενσυναίσθησης να δώσει μια άκαρδη χαριστική βολή. Και ακόμη και αυτός ο αποχωρισμός ήταν παρωδία. Αποτελεί ζοφερή διαπίστωση για ολόκληρο το εικοσαετές επεισόδιο το γεγονός ότι οι ΗΠΑ, κατά την αναχώρησή τους, βρίσκονταν σε τόση άγνοια σχεδόν όσο και κατά την άφιξή τους, και δεν τους απασχολούσε να κρατήσουν τα προσχήματα. Στις 23 Ιουλίου ο Μπάιντεν είπε στον Αφγανό ομόλογό του Ασράφ Γκάνι πως το κρίσιμο ζήτημα ήταν η «αντίληψη» ότι «τα πράγματα δεν πάνε καλά με τον πόλεμο κατά των Ταλιμπάν». Ανέφερε ότι «είναι ανάγκη, είτε είναι αλήθεια είτε όχι, είναι ανάγκη να προβληθεί μια διαφορετική εικόνα». Λιγότερο από ένα μήνα πριν ο Γκάνι εγκαταλείψει την Καμπούλ, οι ΗΠΑ δεν μπορούσαν να κόψουν τη μακροχρόνια συνήθεια να δίνουν περισσότερη αξία σε ένα αισιόδοξο αφήγημα παρά στις πραγματικότητες που αποκάλυπταν οι εκθέσεις των υπηρεσιών πληροφοριών. Αυτή η στάση επεκτάθηκε ακόμη και στο δράμα των Αφγανών των οποίων η ζωή ήταν γνωστό ότι κινδύνευε επειδή είχαν συνεργαστεί με τους Αμερικανούς. Ο Λευκός Οίκος καθυστέρησε για μήνες τη διαδικασία μεταφοράς τους σε ασφαλές σημείο, επειδή ήθελε να συντηρήσει το παραμύθι ότι οι αφγανικές κυβερνητικές δυνάμεις θα αντιστέκονταν στους Ταλιμπάν. Το μεγάλο σύννεφο της αγνωσίας σκέπασε ακόμη και την προφανή αλήθεια, ότι η κυκλική εξέλιξη του πολέμου επρόκειτο να κλείσει στον εαυτό του, σχηματίζοντας ένα μεγάλο κούφιο μηδενικό. Αυτό που είναι επίσης άγνωστο είναι πόσο αυτή η αποτυχία της Αμερικανικής Δημοκρατίας θα χαρακτηρίσει την πολιτική της πατρίδας. Η ήττα στον πόλεμο, για ορισμένα έθνη, αποτέλεσε την αρχή μιας ριζικής πολιτικής αλλαγής. Προτρέπει σε προβληματισμό σχετικά με τη φύση της πολιτικής τάξης που αποτυγχάνει τόσο παταγωδώς. Αλλά το πρόβλημα με την ήττα στο Αφγανιστάν μπορεί να είναι ότι, για την Αμερική, δεν έχει αρκετή σημασία ώστε να καταστήσει επιτακτικό έναν τέτοιο αναστοχασμό. Ο Μαλκέζιαν συμπεραίνει ότι «πιθανώς η μεγαλύτερη είδηση είναι το πόσο λίγο περιλήφθηκε ο πόλεμος στην εθνική ζωή. Αποτυχία ή επιτυχία, το Αφγανιστάν ήταν ασήμαντο. Λιγότερο από 0,3 τοις εκατό του πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων διπλωματών και εργολάβων, υπηρέτησαν εκεί». Αυτό δεν είναι ένα εθνικό τραύμα όπως το Βιετνάμ. Δεν θα υπάρξει κανένα σπουδαίο μνημείο από καμία Μάγια Λιν για τους Αμερικανούς που έχασαν τη ζωή τους, ακόμη λιγότερους από τους περίπου 200.000 Αφγανούς και Πακιστανούς που πέθαναν. (Ο Γουίτλοκ γράφει ότι οι ΗΠΑ άρχισαν να καταμετρούν τους θανάτους Αφγανών αμάχων μόλις το 2005, αλλά στη συνέχεια εγκατέλειψαν τη βάση δεδομένων «για απροσδιόριστους λόγους»). Το όνειδος και ο τρόμος του φιάσκου της αποχώρησης ήδη απλώς τροφοδοτεί τον φυλετικό πόλεμο της αμερικανικής πολιτικής, με τον Ντόναλντ Τραμπ να αναπλάθει τη δική του άθλια συνθηκολόγηση με τους Ταλιμπάν –όταν προσπέρασε την υποτιθέμενη κυρίαρχη αφγανική κυβέρνηση για να διαπραγματευτεί μια ανεμπόδιστη αποχώρηση– ως σφάλμα του Μπάιντεν και επιπλέον ως την «πιο ανόητη κίνηση που έγινε ποτέ στην ιστορία των ΗΠΑ». Όταν θα έχει εξυπηρετήσει τον κομματικό σκοπό του, η συλλογική παρόρμηση θα είναι να διαγραφεί το όλο θέμα ως ατόπημα. Δεδομένου ότι οι ΗΠΑ κατάφεραν να μη δίνουν σημασία όταν διεξαγόταν ο πόλεμος, δύσκολα μπορούμε να είμαστε αισιόδοξοι για την ικανότητά τους να δώσουν σημασία κατά την μακρά, σκοτεινή μεταπολεμική εποχή. Ωστόσο, θα πρέπει να αναλογιστούν, έστω και μόνο για το δικό τους καλό. Ο πόλεμος δεν ήταν μόνο μια προβολή της αμερικανικής ισχύος σε ένα ταραγμένο μέρος της Ασίας. Ήταν τεστ της φύσης αυτής της δύναμης. Έδειξε ότι αν ο πόλεμος είναι η συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα, αυτό που συνεχίστηκε για είκοσι χρόνια στο Αφγανιστάν ήταν μια επικίνδυνη αμερικανική αδιαφορία για τις δυσχέρειες και την ευθραυστότητα της δημοκρατίας. Η κυρίαρχη θεωρία εκείνα τα χρόνια ήταν ότι μπορούσε να δημιουργηθεί και να διατηρηθεί μια σταθερή δημοκρατία χωρίς δέσμευση στην αλήθεια, χωρίς έλεγχο των στρεβλωτικών επιπτώσεων του χρήματος, χωρίς αντίσταση στην απληστία των πλουσίων, χωρίς κατάλληλους μηχανισμούς για ανοιχτό και ορθολογικό έλεγχο των αποφάσεων, χωρίς δέσμευση σε ηθικά πρότυπα που ισχύουν εξίσου για τους συμμάχους μας και για τους εχθρούς μας. Η δημοκρατία χωρίς αυτές τις αξίες και αυτά τα συστήματα δεν έχει ουσία. Θα πέσει – και όχι μόνο στο Αφγανιστάν. Οι Αμερικανοί που διηύθυναν την παράσταση εκεί ποτέ δεν πείστηκαν από το θέαμα. Απλά δεν ήταν σε θέση να κινηθούν για να κάνουν κάτι για αυτό. Παρακολουθούσαν την ιδέα ενός δημοκρατικού πολιτεύματος που είχαν επινοήσει για έναν βασανισμένο λαό να απομακρύνεται σιγά σιγά μέχρι που κατέρρευσε με καταστροφικό τρόπο. Βολεύτηκαν σε ένα περίεργο μοτίβο ζαλισμένης ανικανότητας. Διαδοχικές αμερικανικές κυβερνήσεις, Ρεπουμπλικάνων και Δημοκρατικών, έγιναν θεατές σε ένα δράμα όπου οι ανοησίες και οι κίνδυνοι της ίδιας της εσωτερικής πολιτικής τους παίζονταν με ξένα εξωτικά κοστούμια. Δεν κατάλαβαν ότι αυτό το δράμα αφορούσε και τους ίδιους. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2021 ― Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη Σημ. ARB: Το παραπάνω άρθρο γράφτηκε στις 8 Σεπτεμβρίου 2021 και δημοσιεύθηκε στην New York Review of Books της 7 Οκτωβρίου 2021.

Το ψέμα της οικοδόμησης του έθνους

Σύνδεση