Ο Γιόζεφ Ροτ και οι Εβραίοι της Γαλικίας: Έθνη, ταυτότητες και εξορία

1. «Ποτέ στα μέρη μας δεν ένιωσα τόσο έντονα ότι είμαι Ευρωπαίος, άνθρωπος της Μεσογείου αν θέλετε, Ρωμαίος και Καθολικός, ανθρωπιστής και άνθρωπος της Αναγέννησης», έγραφε ο Ροτ τον Σεπτέμβριο του 1926 από την Οδησσό στον Μπέρναρντ φον Μπρεντάνο (Bernard von Brentano), φίλο του και συνάδελφο στην εφημερίδα Frankurter Zeitung.[1] Δεν γράφει ότι αισθάνεται Εβραίος, αν και βρισκόταν σε δημοσιογραφικό ταξίδι στην Ρωσία ειδικά για να γνωρίσει από κοντά την κατάσταση των Εβραίων της και να γράψει γι’ αυτούς. Θα ήταν το τελευταίο κεφάλαιο ενός βιβλίου για τους Εβραίους της Ανατολικής Ευρώπης το οποίο εξέδωσε το 1927 με τον τίτλο Οι περιπλανώμενοι Εβραίοι.[2] Στο γράμμα αυτό, όπως και σε άλλα της ίδιας περιόδου, ο Ροτ, Εβραίος γεννημένος στο Μπρόντι της Γαλικίας, δεν αναφέρει την εβραϊκή καταγωγή του. Όταν πια θα έχει εκδοθεί το βιβλίο, θα γράψει στον Στέφαν Τσβάιχ: «Συνειδητοποιώ ότι σας είμαι υπόχρεος εδώ και καιρό. Μου στείλατε καλά λόγια για το εβραϊκό μου βιβλίο. Σας ευχαριστώ για αυτά. […] Σκέφτομαι να βγάλω μια πληρέστερη έκδοση του βιβλίου μέσα στα επόμενα χρόνια. Ίσως μπορώ να συνδυάσω μέρος της έρευνας με το ρεπορτάζ μου για την FZ (Frankfurter Zeitung)».[3] Το «εβραϊκό» βιβλίο του είχε αρχίσει να παίρνει μορφή από τις αρχές της δεκαετίας του 1920, όταν, δημοσιογράφος στη Βιέννη και στο Βερολίνο, έγραψε πολλά άρθρα και ανταποκρίσεις για την φοβερή κατάσταση των προσφύγων και των εκτοπισμένων από την ανατολική Ευρώπη –Εβραίων και μη– μετά την ήττα και τη διάλυση της Αυστροουγγαρίας το 1918. Ειδικά για τους Εβραίους έγραφε μετά από έρευνα σε γειτονιές, καταυλισμούς και γκέτο σε διάφορες πόλεις στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Ευρώπη. Τους τελευταίους μήνες του 1926 ταξίδεψε για τον ίδιο λόγο στη Σοβιετική Ένωση. Το βιβλίο του Ροτ, δείγμα υψηλής δημοσιογραφίας, έγινε γνωστό με μεγάλη καθυστέρηση σε άλλες χώρες, αντίθετα με τα έργα μυθοπλασίας του. Ήταν από εκείνα που είχαν απαγορευτεί από το καθεστώς των ναζί. Η επανέκδοση στα γερμανικά έγινε το 1985 και έκτοτε ακολούθησαν πολλές εκδόσεις – το 2016 βγήκε σε ψηφιοποιημένη μορφή.[4] Ένα χαρακτηριστικό του, εκτός από τις λεπτομερείς περιγραφές και την πλούσια τεκμηρίωση σε στατιστικά στοιχεία, είναι ότι δεν αναφέρει πουθενά ότι είναι Εβραίος. Δεν γράφει από τη σκοπιά τού «εμείς», αλλά από εκείνην του οξυδερκούς παρατηρητή. Σε ολόκληρο το βιβλίο γίνεται μια σύγκριση της κατάστασης των Εβραίων της Δυτικής Ευρώπης με εκείνους της Ανατολικής. Η διάκριση ανάμεσα σε Δύση και Ανατολή, ειδικά σε σχέση με τους Εβραίους, ήταν ένα θέμα που απασχολούσε τότε την κοινή γνώμη και τον Τύπο. Στη Γερμανία και Αυστρία η συζήτηση, όπως παρατηρούν σύγχρονοι μελετητές ακολουθώντας τον Έντουαρντ Σαΐντ (Edward W. Said), είχε μάλιστα μια απόχρωση «οριενταλισμού». Το θέμα του Εβραίου από τα ανατολικά ήταν δημοφιλές στα μυθιστορήματα του Καρλ Έμιλ Φράντσος (1848-1914), αυστριακού συγγραφέα εβραϊκής καταγωγής.[5] Σ’ αυτά οι εικόνες των Εβραίων της «Ανατολής» –δηλαδή της ανατολικής Ευρώπης– ακολουθούσαν την τάση του εξωτισμού που κυριάρχησε στη λογοτεχνία του 19ου αιώνα. Στη δεκαετία του ’30 έγινε της μόδας στην Αυστρία η λογοτεχνία του γκέτο, με κακόβουλες και ταπεινωτικές εικόνες του εβραϊκού στετλ (shtetl), των ραβίνων και των Εβραίων γυναικών, που φαίνεται ότι βοηθούσαν τους συγγραφείς να αναδείξουν την ανωτερότητα της δικής τους άριας ταυτότητας.[6] Οι περιπλανώμενοι Εβραίοι ήταν η απάντηση του Ροτ σ’ αυτό το είδος φιλολογίας. Χαρακτηριστικός είναι ο πρόλογος: Ο Γιόζεφ Ροτ και ο Μπέρναντ φον Μπρεντάνο στον Κήπο του Λουξεμβούργου στο Παρίσι, περίπου 1925. © Leo Baeck Institute «Αυτό το βιβλίο αποκηρύσσει το χειροκρότημα και την επιδοκιμασία, αλλά και την αντίθεση, ακόμη και την κριτική εκείνων που παραβλέπουν, περιφρονούν, μισούν και διώκουν τους Ανατολικοεβραίους. Δεν απευθύνεται σε εκείνους τους Δυτικοευρωπαίους που, από το γεγονός ότι μεγάλωσαν με ανελκυστήρες και μπανιέρες, αντλούν το δικαίωμα να διηγούνται άσχημα αστεία για τις ρουμάνικες ψείρες, τα ζωύφια της Γαλικίας και τους ρώσικους ψύλλους.[7] Αυτό το βιβλίο αδιαφορεί για τους «αντικειμενικούς» αναγνώστες που κοιτάζουν αφ’ υψηλού και με μίζερη και πικρόχολη συγκατάβαση τη Μέση Ανατολή και τους κατοίκους της, από τους ετοιμόρροπους πύργους του δυτικού πολιτισμού. Από καθαρή ανθρωπιά στενοχωριούνται για το ανεπαρκές αποχετευτικό σύστημα και, από τον φόβο της μόλυνσης, κλείνουν τους φτωχούς μετανάστες σε καταυλισμούς· εκεί, μεταθέτουν τη λύση ενός κοινωνικού προβλήματος στον μαζικό θάνατο. Αυτό το βιβλίο δεν θέλει να διαβαστεί από όσους αρνούνται τους ίδιους τους πατέρες ή τους προγόνους τους που κατά σύμπτωση δραπέτευσαν από τα παραπήγματα. Αυτό το βιβλίο δεν είναι γραμμένο για αναγνώστες που κακίζουν τον συγγραφέα επειδή αντιμετώπισε το θέμα του με αγάπη αντί για “επιστημονική αντικειμενικότητα”, που αλλιώς λέγεται πλήξη». Ο Ροτ θεωρούσε τον εαυτό του Γερμανό συγγραφέα. Αν και σχεδόν σε όλα τα βιβλία του εμφανίζονται πρόσωπα Εβραίων κυρίως από τη Γαλικία, και πολλοί ήρωές του είχαν εβραϊκή καταγωγή, τα μυθιστορήματα ή τα διηγήματα με Εβραίους πρωταγωνιστές και καθαρά εβραϊκά θέματα είναι λιγοστά: Ιώβ. Η ιστορία ενός απλού ανθρώπου (1930), «Η προτομή του Αυτοκράτορα» (1934), ο Λεβιάθαν (1938), το ημιτελές αυτοβιογραφικό του κείμενο Φράουλες που εξέδωσε σε μεταθανάτια έκδοση ο Ντέηβιντ Μπρόνσεν το 1970. Ο Ροτ δεν απευθυνόταν ειδικά στο εβραϊκό κοινό, όπως ο σπουδαίος Πολωνοεβραίος συγγραφέας Ισαάκ Μπάσεβις Σίνγκερ (Isaac Bashevis Singer) που έγραψε στα γίντις. Σε ένα γράμμα του στον Τσβάιχ το Μάρτιο του 1933 από το Παρίσι γράφει: «Όσον αφορά την εβραϊκότητά μας, συμφωνώ ότι δεν πρέπει να δίνει κανείς την εντύπωση ότι ενδιαφέρεται μόνο για τους Εβραίους και για κανέναν άλλον. Αλλά πρέπει να θυμόμαστε ότι το να είσαι Εβραίος δεν απαλλάσσει κανέναν από το καθήκον να πάει στην πρώτη γραμμή, μαζί με οποιονδήποτε ευσυνείδητο μη Εβραίο. […] Ως στρατιώτης και αξιωματικός δεν ήμουν Εβραίος. Αλλά και ως Γερμανός συγγραφέας δεν είμαι Εβραίος».[8] Ταυτόχρονα όμως δεν λησμονούσε τις εβραϊκές ρίζες του. Γράφει στο ίδιο γράμμα: «Όπως είπα ήδη, χρωστάμε τόσο στον Βολταίρο, τον Χέρντερ, τον Γκαίτε και τον Νίτσε, όσο και στον Μωυσή και τους Εβραίους πατέρες του».[9] Αυτές τις οφειλές, ειδικά στους Γερμανούς κλασικούς, τις επαναλάμβανε συχνά. Όμως το «εβραϊκό» βιβλίο του, που άλλωστε μπορεί να θεωρηθεί δεξαμενή υλικού για τις περιγραφές Εβραίων στη μυθοπλασία του, δηλώνει κάτι σημαντικό που οραματίζεται και καλλιεργεί στη φαντασία του: την κατάργηση της φυλετικής διαφοράς, την ανοιχτή και υπερεθνική ταυτότητα. 2. Γαλικία: μύθος και τραύμα Παλιά και φανατική αναγνώστρια του Ροτ, όταν ξεκίνησα να ασχολούμαι με το «εβραϊκό» βιβλίο του, αμετάφραστο στην Ελλάδα, με αφορμή το αφιέρωμα της Athens Review of Books στον συγγραφέα, είχα στον νου μου απλά να το παρουσιάσω με μια μικρή εισαγωγή και χαρακτηριστικά αποσπάσματα. Σιγά-σιγά, όσο βυθιζόμουν στην ανάγνωση των βιογραφιών του, της αλληλογραφίας του, των μαρτυριών που έγραψαν φίλοι του, των μελετών από σύγχρονους ιστορικούς και κριτικούς οδηγήθηκα σε άλλες σκέψεις. Οι Περιπλανώμενοι Εβραίοι δεν είναι μόνο ένα αξεπέραστο τεκμήριο της εποχής του μεσοπολέμου, γραμμένο με την συνείδηση του μαχόμενου δημοσιογράφου, με την οξυδέρκεια του παρατηρητή και ταυτόχρονα με την γλαφυρή γλώσσα του ταλαντούχου συγγραφέα· είναι και μια μοναδική μαρτυρία για το «Εβραϊκό Ζήτημα» που τόσο απασχολούσε τη Δυτική Ευρώπη στον Μεσοπόλεμο. Καθώς τα διαβάσματα αυτά μου άνοιγαν άλλους ορίζοντες, σκέφτηκα πόσο καινοτόμα και προπάντων τολμηρή για την εποχή του ήταν η θεωρία του Ροτ για τις υπερεθνικές ταυτότητες – μια εποχή που ο εθνικισμός και ο φυλετισμός βρίσκονται στην κορυφή των συζητήσεων. Άλλωστε σ’ αυτή τη θεωρία στηριζόταν και ο τρόπος που αντιμετώπιζε την δική του ταυτότητα. Σε παλιότερα βιογραφικά σημειώματα βασισμένα σε πληροφορίες που έδινε ο ίδιος, μπορούσε κανείς να διαβάσει ότι ο Ροτ, γεννήθηκε στο χωριό Σβάμπι (Schwaby ή Szaby), λίγα χιλιόμετρα από την πόλη όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε, το Μπρόντι. Έδινε διάφορες εκδοχές για την καταγωγή του. Έλεγε ότι ήταν ο γιος αυστριακού κόμη που παντρεύτηκε μια Εβραία· ότι ήταν υπάλληλος των σιδηροδρόμων· ότι ήταν ζωγράφος. Ο ίδιος ήθελε να εκλαμβάνεται ως γιος αυστριακού καθολικού και για τον λόγο αυτό, ενώ το πλήρες όνομά του ήταν Μωυσής-Ιωσήφ Ροτ, αφαίρεσε το σαφώς εβραϊκό Μωυσής και κράτησε το Ιωσήφ, ενώ το Μωυσής το χρησιμοποιούσε μόνο όταν έγραφε στους δικούς του. Από τα φοιτητικά του χρόνια στη Βιέννη εμφανιζόταν ως προσήλυτος στον καθολικισμό και πιστός στον Αυτοκράτορα Φραγκίσκο Ιωσήφ. Ο φίλος του Ροτ Γκέζα φον Τσίφφρα περιγράφει μια συνομιλία που είχαν το 1925 στα απομνημονεύματά του: «Μια μέρα ο Ροτ μου είπε: – Ο πατέρας μου ήταν Αυστριακός αξιωματούχος. Ένας απερίσκεπτος κακοποιός που εγκατέλειψε την έγκυο μητέρα μου. Ήταν Εβραία. Αλλά αυτό ας μείνει μεταξύ μας. – Εννοείς αυτό που έκανε ο πατέρας σου; – Όχι, αλλά ότι η μητέρα μου ήταν Εβραία». Ο Ροτ, με τους τρόπους και το στυλ συμπεριφοράς του προσπαθούσε να τονίσει ότι ανήκει στην αυστριακή παλιομοδίτικη αριστοκρατία και όχι στους Εβραίους της Γαλικίας. Το μεγαλύτερο κομπλιμέντο γι’ αυτόν ήταν αν κάποιος σερβιτόρος ή αχθοφόρος τον περνούσε για κόμη.[10] Στο πανεπιστήμιο προσπαθούσε να παραμείνει ουδέτερος στις διαμάχες που συνεχώς ξεσπούσαν και κατέληγαν σε ξυλοδαρμό μεταξύ φοιτητών διαφορετικών εθνοτήτων. Ο στενός φίλος και συμφοιτητής του Ροτ, ο Σόμα Μόργκενστερν, θυμάται ότι όταν αυτός και μια ομάδα Εβραίων φοιτητών ετοιμάζονταν για τη συνηθισμένη σύγκρουση, είδε τον Ροτ ντυμένο σαν κόμη, με μπαστούνι και μονόκλ, να παρακολουθεί ατάραχος τις εκδηλώσεις.[11] Το 1916 ο Ροτ διέκοψε τις σπουδές του για να καταταγεί στο στρατό. Αν και έλεγε ότι υπηρέτησε στο μέτωπο, και μάλιστα παρασημοφορήθηκε, και κυκλοφορούσε με τη στολή του αυστριακού αξιωματικού, στην πραγματικότητα τοποθετήθηκε στα μετόπισθεν ως πολεμικός ανταποκριτής. Από τα παραπάνω διαπιστώνουμε ότι ο Ροτ καλλιέργησε διαφορετικές εικόνες του εαυτού που κλήθηκαν να ξεδιαλύνουν οι μεταγενέστεροι. Έζησε σκηνοθετώντας την ταυτότητά του, κατασκευάζοντας και διαδίδοντας διαφορετικές ιστορίες για την καταγωγή του. «Μυθομανή» τον χαρακτήρισε ο πρώτος συστηματικός και μέχρι σήμερα αξεπέραστος βιογράφος του, ο Ντέηβιντ Μπρόνσεν, ο οποίος με σχολαστική έρευνα στα αρχεία και με συνεντεύξεις από τους φίλους του, έλυσε πολλά από αινιγματικά σημεία της ζωής του.[12] Η ζωή του Ροτ, όπως έδειξε ο Μπρόνσεν και οι νεότεροι μελετητές του, απείχε αρκετά από αυτήν που έπλαθε και διέδιδε, πριν ακόμη γίνει διάσημος δημοσιογράφος και συγγραφέας. Χαρακτηριστικό στοιχείο της μυθιστορηματικής ζωής του ήταν η κηδεία του. Ο Γιόζεφ Ροτ πέθανε από ανακοπή καρδιάς στις 27 Μαΐου του 1939 σε ένα νοσοκομείο στο Παρίσι, σχεδόν ένα χρόνο πριν μπουν τα γερμανικά στρατεύματα. Τον οδήγησαν εκεί, μετά από μια σοβαρή κρίση λόγω μεγάλης κατανάλωσης αλκοόλ, η Φρειδερίκα, τέως σύζυγος του Τσβάιχ, και η ιδιοκτήτρια του ξενοδοχείου του – ήταν και οι δυο τους αφοσιωμένες φίλες του. Η κηδεία οργανώθηκε στο νεκροταφείο Thiais, λίγο έξω από το Παρίσι. Τον συνόδευσε ένα μεγάλο πλήθος από φίλους όλων των χωρών και θρησκευμάτων, διάσημοι συγγραφείς, απλοί άνθρωποι, αυστριακοί μοναρχικοί. Όμως ετέθη το πρόβλημα εάν η ταφή θα γινόταν με το καθολικό ή το εβραϊκό τυπικό. Αν και δεν υπάρχει μέχρι σήμερα κανένα τεκμήριο ότι ο Ροτ είχε ασπαστεί επίσημα τον καθολικισμό, εκκλησιαζόταν συχνά στην καθολική εκκλησία και είχε συχνές συναντήσεις με τον εβραϊκής καταγωγής ιερέα Γιοχάνες Εστεράιχερ (Johannes Oesterreicher) που θεωρούσε πνευματικό καθοδηγητή του.[13] Τελικά ακολουθήθηκε το καθολικό τυπικό, αλλά με κάποιες παραλείψεις, και στον τάφο του απήγγειλε το καντίς ο Εβραίος ραβίνος Γιόζεφ Γκότφαρστάιν (Joseph Gottfarstein) από τη Λιθουανία, με τον οποίο είχαν γίνει φίλοι στο Παρίσι και οι συζητήσεις μαζί του τον ανακούφιζαν. Όσο προχωρεί κανείς στην ανάγνωση της βιογραφίας του Ροτ, τόσο διαπιστώνει ότι ο συγγραφέας προσπαθούσε, πλάθοντας αυτούς τους φανταστικούς εαυτούς, να βρει ανακούφιση από τα μεγάλα τραύματα της ζωής του. Το πρώτο ήταν αναμφίβολα η τρέλα και ο θάνατος του πατέρα του. Το δεύτερο ήταν η τεράστια ανασφάλεια μετά την διάλυση της Αυστροουγγαρίας λόγω της εβραϊκής καταγωγής του. Ο Ροτ, πιο διορατικός από τους άλλους, και ιδίως τον Τσβάιχ, προέβλεπε ότι το μέλλον θα ήταν τραγικό για τους Εβραίους. Όταν οι περισσότεροι εφησύχαζαν, εκείνος, τον Ιούνιο του 1932, είπε στον ξάδελφό του σε ένα καφέ του Βερολίνου: «Είναι ώρα να φύγουμε. Θα κάψουν τα βιβλία μας και μαζί με αυτά και εμάς. Όταν το όνομά σας είναι Βάσερμαν ή Ντέμπλιν ή Ροτ (Wassermann ή Döblin ή Roth), δεν πρέπει να περιμένετε άλλο. Πρέπει να είμαστε γρήγοροι, όσο ρίχνουν μόνο τα βιβλία στην πυρά».[14] 3. Οι Εβραίοι της Γαλικίας και η «τριμερής» ταυτότητα Η ζωή του Ροτ συνέπεσε με τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, την διάλυση της Αυστροουγγαρίας και την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. Ωστόσο, πριν από το 1918 είχε γνωρίσει το αίσθημα της ασφάλειας. Ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος-Ιωσήφ είχε δώσει στους Εβραίους προνόμια που τους αρνούνταν άλλες χώρες, γι’ αυτό και τον θεωρούσαν προστάτη και «πατέρα» τους. Η μοναρχία όχι μόνο τους προστάτευε από τον αντισημιτισμό, αλλά, όπως υποστηρίζει η Μάρσα Ρόζενμπλιτ, τους επέτρεψε να αναπτύξουν αυτό που αποκαλεί «τριμερή ταυτότητα», δηλαδή μια ταυτότητα που συνδύαζε την πολιτική πίστη στο κράτος, τη σύνδεση με την ιδιαίτερη κουλτούρα της περιοχής, όχι αποκλειστικά της γερμανικής, και μια έντονη αίσθηση χωριστής εβραϊκής εθνότητας.[15] Οι Εβραίοι της αυστροουγγρικής μοναρχίας ήταν Αυστριακοί από πολιτική πίστη, Γερμανοί, Τσέχοι ή Πολωνοί από πολιτισμική πεποίθηση και Εβραίοι με την εθνική έννοια. Αυτό σημαίνει ότι ο Γιόζεφ Ροτ, όπως και πολλοί άλλοι εκπρόσωποι της μεσαίας τάξης των πόλεων του εβραϊκού πληθυσμού της αυτοκρατορίας, ένιωθε άνετα ως Αυστριακός, Εβραίος και Γερμανός ταυτόχρονα. Το Μπρόντι, η πόλη στην οποία γεννήθηκε ο Ροτ, ήταν σημαντική πόλη της Γαλικίας, με πληθυσμό περίπου 20.000. Οι Εβραίοι αποτελούσαν πλειοψηφία. Ο Μπέρις Κούζμανι υποστηρίζει ότι το Μπρόντι ήταν στην πραγματικότητα η πιο εβραϊκή πόλη της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, με τον αριθμό των Εβραίων να κυμαίνεται μεταξύ των δύο τρίτων και των τριών τετάρτων του συνολικού πληθυσμού.[16] Αν και σώζονται φωτογραφίες στις οποίες οι Εβραίοι κάτοικοι εμφανίζονται με παραδοσιακές φορεσιές, το Μπρόντι ήταν ένα από τα κέντρα της Ασκαλά (Haskalah) –του εβραϊκού διαφωτισμού– στη Γαλικία μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Στην πόλη ζούσαν πολλοί εξέχοντες Εβραίοι διαφωτιστές που τους υποστήριζε οικονομικά η εβραϊκή κοινότητα. Οι εκπρόσωποι των αστικών εβραϊκών πνευματικών κύκλων έχαιραν αναγνώρισης σε ολόκληρη την αυτοκρατορία ως ταλαντούχοι συγγραφείς, δημοσιογράφοι και επιστήμονες. Η εμπορική ελίτ της πόλης ασχολούνταν όχι μόνο με το τοπικό ή περιφερειακό, αλλά και με το διεθνές εμπόριο. Ο Γιόζεφ Ροτ μπροστά από κτίρια που καταστράφηκαν κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο στη Γαλλία, 1926. © Leo Baeck Institute Ο Ροτ μεγάλωσε με τη μητέρα του στο σπίτι του παππού του, διαφωτισμένου ανθρώπου που φρόντισε να τον στείλει στο γερμανικό γυμνάσιο που είχε πρόσφατα ιδρυθεί στην πόλη. Δάσκαλός του στη γερμανική λογοτεχνία ήταν ο Μαξ Λαντάου, αναγνωρισμένος γερμανιστής, γνώστης της ιταλικής λογοτεχνίας και κριτικός με πλούσιο έργο, που μετά από χρόνια διαμονής στην Ευρώπη επέστρεψε στο Μπρόντι. Τα γερμανικά ήταν η γλώσσα του και ελάχιστα γνώριζε τα γίντις. Την γερμανική παιδεία του την χρωστούσε στις συνθήκες που είχαν επικρατήσει στις Ανατολικές κτήσεις των Αψβούργων και στη Γαλικία, η οποία από το 1867 ανήκε στη δυαδική μοναρχία της Αυστροουγγαρίας. Το Μπρόντι, λόγω της πλειοψηφίας των Εβραίων, της ένταξης πολλών από αυτούς στη γερμανική κουλτούρα και χάρη στα ευνοϊκά μέτρα του αυστριακού πολιτικού συστήματος, ήταν το τελευταίο ευνοϊκό περιβάλλον στη Γαλικία για τη διαμόρφωση της τριμερούς ταυτότητας. H Ντομίνικα Ρανκ αποδίδει στο γεγονός αυτό ότι οι Εβραίοι πολέμησαν με γενναιότητα και θεωρούσαν τον πόλεμο του αυτοκράτορα δικό τους πόλεμο, ιδιαίτερα εναντίον της Ρωσίας, χώρας των μεγάλων πογκρόμ και της εξευτελιστικής θέσης των Εβραίων στην πλειονότητά τους.[17] Η αποσύνθεση της μοναρχίας των Αψβούργων το 1918 ήταν ένα γεγονός ορόσημο στην ιστορία της Ανατολικής Κεντρικής Ευρώπης. Στη θέση ενός πολυεθνικού ή πιο σωστά πολυπολιτισμικού και σχετικά ανεκτικού κράτους, δημιουργήθηκε μια σειρά από αυτοαποκαλούμενα έθνη-κράτη, στα οποία η θέση των Εβραίων γινόταν όλο και πιο δύσκολη. Αν και ήταν πάρα πολλοί αυτοί που υπηρέτησαν στον στρατό κατά τη διάρκεια του πολέμου –υπολογίζονται σε 300.000 ως 350.000, εκ των οποίων το 10% σκοτώθηκαν και το 17% αιχμαλωτίστηκαν σε στρατόπεδα σε όλη τη Ρωσία–, μετά την ήττα κυκλοφόρησε η φήμη ότι ένας από τους λόγους της ήττας ήταν ότι οι Εβραίοι ήταν προδότες γιατί υποστήριζαν τα ξένα συμφέροντα και τους κομμουνιστές. Παρ’ όλο που καταγράφηκαν πολλές ηρωικές πράξεις Εβραίων στρατιωτών και αξιωματικών και παρά τον μεγάλο αριθμό των πεσόντων στις μάχες, η φήμη της προδοσίας έγινε ευρέως πιστευτή και σκόπιμα διαδόθηκε από την ηττημένη γερμανική στρατιωτική ηγεσία, που προσπαθούσε να δικαιολογήσει την ανεπάρκειά της. Σε αντίθεση με την προ του 1918 περίοδο, οι Εβραίοι βίωναν τώρα αυξανόμενη πίεση να ταυτιστούν με τις κυρίαρχες εθνικές ομάδες στα νέα έθνη-κράτη, ενώ ταυτόχρονα οι αντισημίτες τους αρνούνταν μια νόμιμη θέση. Η θρησκευτική και εθνοτική εβραϊκή ταυτότητα, η οποία, σύμφωνα με τις αρχές του φιλελευθερισμού, έπρεπε να ανήκει στην ιδιωτική σφαίρα, γινόταν αντιληπτή ως κεντρικό αρνητικό χαρακτηριστικό ενός ατόμου – ένα στίγμα, όπως το χαρακτηρίζει η Ντομίνικα Ρανκ.[18] 4. Ο Ροτ, «Αυτοκράτορας» της περιπλάνησης Παραλλάσσοντας λίγο τον τίτλο της γνωστής και τόσο ευθύβολης μελέτης του Κουτσύ για τον Ροτ, θέλω να υπογραμμίσω τη σημασία της περιπλάνησης στη ζωή και το έργο του. Όχι μόνο η ψυχοσύνθεσή του και η αρχαία εμπειρία των διωγμών των προγόνων του, αλλά, σε πρακτικό επίπεδο, η απώλεια της τριμερούς ταυτότητας συνέβαλε σε μια ζωή συνεχούς περιπλάνησης στις πόλεις της Ευρώπης. Ο Ροτ κατασκεύασε μια κοσμοθεωρία, σύμφωνα με την οποία η έννοια της εθνικής ταυτότητας, όχι μόνο για τους Εβραίους αλλά για ολόκληρη την ανθρωπότητα, ήταν αιτία καταστροφών και κινδύνων για τον άνθρωπο. Η συνεχής μετακίνηση –ακόμη και μετά το 1933, όταν ζούσε στο Παρίσι, ταξίδευε στις γειτονικές χώρες–, η άρνηση της μόνιμης εστίας, με όλες τις δυσκολίες που παρουσίαζε, δεν ήταν απλά μια ιδιοτροπία του, αλλά μια στάση ζωής: πίστευε ότι με τον τρόπο αυτό μπορεί κάποιος να προστατεύει την ατομική ελευθερία του από τα κυρίαρχα στερεότυπα των «πατρίδων», τις αντιλήψεις και τις μόδες που επιβάλλουν την πολιτισμική ομοιομορφία και την ισοπέδωση της προσωπικότητας. Θεωρούσε ότι η συνεχής αλλαγή τόπου λειτουργούσε σαν δικλείδα ασφαλείας για τον άνθρωπο, και ειδικά τον συγγραφέα, εξασφάλιζε την ελευθερία της συνείδησης και, όπως θα λέγαμε σήμερα, εμπόδιζε την εξοικείωση και την κανονικοποίηση του κακού. Είχε αρχίσει να πιστεύει ότι οι αντιξοότητες –η δυστυχία, όπως την ονόμαζε– ήταν σχεδόν προϋπόθεση για την ουσιαστική επαφή με την πραγματικότητα. Η προσωπική του δυστυχία έφτασε σε κορύφωση μετά τον εγκλεισμό της γυναίκας του Φρηντλ σε ψυχιατρείο. H σχέση τους δεν ήταν πάντα ρόδινη για την ίδια. Ο Ροτ έφευγε για τα δημοσιογραφικά ταξίδια και απουσίαζε για καιρό, η ίδια ήταν εύθραυστη. Όπως προκύπτει από την αλληλογραφία του και τις μαρτυρίες φίλων του, το γεγονός του εγκλεισμού της τον συνέτριψε, όχι μόνο διότι θεωρούσε τον εαυτό του υπεύθυνο για την κατάστασή της, όπως έλεγε στους φίλους του, αλλά και γιατί το συνδύαζε με την τρέλα του πατέρα του. Ο Ροτ άρχισε να αισθάνεται ότι τον κυνηγούσε η μοίρα και ταύτιζε τη δυστυχία του με τον κατατρεγμό της φυλής του. Από το 1928 και μετά φάρμακό του θα ήταν το αλκοόλ και η γραφή. Έγραφε μανιωδώς, πάντα στο καφενείο, δίπλα στο ξενοδοχείο του στην rue de Tournon, και πάντα με ένα ποτήρι μπροστά του. Για τον Ροτ ο πόνος, η απώλεια και η δοκιμασία, όπως και για άλλους συγγραφείς, έδινε ουσία και περιεχόμενο στη ζωή του συγγραφέα, και αυτό δεν ήταν κάτι εβραϊκό –η ιστορία του Ιώβ– αλλά και χριστιανικό, ίσως η πιο ισχυρή σχέση ανάμεσα στην εβραϊκή και τη χριστιανική παράδοση. Άλλωστε ο καταστατικός μύθος των παθών είναι εβραιοχριστιανικός όσο και οικουμενικός. Στις 13 Ιουλίου του 1934, ενώ ο Ροτ βρισκόταν στη Νίκαια, έγραψε στον Τσβάιχ: «Είστε έξυπνος. Εγώ δεν είμαι. Αλλά βλέπω αυτό που εσείς δεν μπορείτε να δείτε, γιατί η εξυπνάδα σάς απαλλάσσει από το να δείτε. Έχετε τη χάρη της λογικής, εγώ τη χάρη της δυστυχίας». Θεωρούσε ότι χάρη στη δυστυχία έβλεπε την πραγματικότητα χωρίς παρωπίδες, και πράγματι ήταν από τους λίγους που προέβλεψαν τόσο καθαρά την επερχόμενη καταστροφή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όχι μόνο για τους Εβραίους. Διάβασα στο ενδιαφέρον βιβλίο της ιστορικού και συγγραφέως Ίλζε Γιόζεφα Λάτσαρομς, που εμπνεύστηκε από τη φράση αυτής της επιστολής, «έχω τη χάρη της δυστυχίας»,[19] ότι ο Ροτ δεν ήταν μόνο νοσταλγικός, όπως τον παρουσιάζει η κυρίαρχη παράδοση. Η νοσταλγία του για την χαμένη τριμερή ταυτότητα, σήμαινε και μια στροφή προς το μέλλον. Νά και κάτι που αξίζει να το σκεφτούμε. Όλοι νοσταλγούν το παρελθόν, και μάλιστα δεν υπάρχει μεγαλύτερη δυστυχία από το να θυμάσαι τα ευτυχισμένα χρόνια, όπως έγραψε ο Δάντης. Όμως στα μυθιστορήματα του Ροτ για την δυαδική Μοναρχία δεν κυριαρχεί η ανάμνηση της ευτυχίας, αλλά η κριτική για τους λόγους της κατάρρευσής της. Οι φον Τρόττα, ευνοημένοι από τη Μοναρχία, δεν ήταν οι ευτυχέστεροι και ούτε οι ευφυέστεροι των ανθρώπων. Ήταν άνθρωποι που στηρίχτηκαν σε έναν θρύλο ενώ βούλιαζαν στην παρακμή. Ξαναδιαβάζοντας τον Ροτ, αισθάνομαι σαν να διαβάζω μια κραυγή για το μέλλον του ανθρώπου. Οι σημερινές συνθήκες και εξελίξεις τον κάνουν σύγχρονό μας, συγκλονιστικά επίκαιρο. Οι πρωταγωνιστές του, βετεράνοι, πρόσφυγες, μετανάστες, περιθωριακοί, βασανισμένοι άνθρωποι, σε συνεχή διαμάχη με τη συνείδηση και την πραγματικότητα, είναι οι μόνοι που γλιτώνουν από την κατασκευή της μιας και τρανής «εθνικής ταυτότητας», που ευνοεί τον φανατισμό, τη συνωμοσιολογία, τη διαμάχη, τον πόλεμο. Τα πρόσωπα των μυθιστορημάτων του Ροτ είναι πρόσωπα μέσα από τα οποία μιλά η ιστορία του πολιτισμού μας, οι αφανείς πρωταγωνιστές της, όχι μόνο οι «κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι», αλλά και όλοι εκείνοι οι άνθρωποι που κυριεύονται από τα πάθη τους. Όλα στον Ροτ, αυτόν τον δάσκαλο της μυθοποίησης, είναι μέσα στη ζωή, είναι η πεμπτουσία της ζωής. Γι’ αυτό είναι κλασικός. Ακολουθούν αποσπάσματα από το Οι περιπλανώμενοι Εβραίοι του Γιόζεφ Ροτ. Για τη μετάφραση των αποσπασμάτων την ευθύνη φέρει η συγγραφέας του παρόντος άρθρου. [1] Joseph Roth, A Life in Letters, μετάφραση και επιμέλεια Michael Hofmann, W. W. Norton, Νέα Υόρκη, 2012, σ. 79. Για την πρώτη έκδοση της αλληλογραφίας του Joseph Roth στα γερμανικά βλ. Joseph Roth Briefe, 1911-1939, επιμέλεια Hermann Kesten, Verlag Kiepenheuer - Witsch Köln, Βερολίνο 1970. [2] Joseph Roth, Juden auf Wanderschaft, ein Essay, Die Schmiede, Βερολίνο 1927. To βιβλίο μεταφράστηκε στα αγγλικά από τον Michael Hofmann, The Wandering Jews, W.W. Norton and Company, Νέα Υόρκη 2001 και στα γαλλικά από τον Michel-François Demet, Juifs en errance - Suivi de l'Antéchrist, Seuil, Παρίσι 2009. Ο τίτλος κατά λέξη είναι Εβραίοι σε περιπλάνηση. [3] Επιστολή του Γιόζεφ Ροτ προς τον Στέφαν Τσβάιχ από το Μοντρέ, 8 Σεπτεμβρίου 1927, στο Joseph Roth, A Life…, ό.π., σ. 89. [4] Joseph Roth, Juden auf Wanderschaft, Wunderkammer Verlag GmbH, Φρανκφούρτη 1985. Σήμερα το βιβλίο κυκλοφορεί και σε ψηφιοποιημένη έκδοση. [5] Ο Karl Emil Franzos έγραψε μυθιστορήματα που διαδραματίζονταν στη Γαλικία και άλλες περιοχές της ανατολικής Ευρώπης και γνώρισαν μεγάλη επιτυχία. Για τον εβραϊκό οριενταλισμό βλ. Orientalism and the Jews, επιμ. Ivan Karl Davidson και Derek J. Penslar, Brandeis University Press· University Press of New England, 2005. [6] Βλ. J. Efron, “Orientalism and the Jewish Historical Gaze”, στο Orientalism and the Jews..., ό.π., σ. 80-93. [7] Υποτιμητικές μεταφορές για τους Εβραίους που συνηθίζονταν σ’ αυτές τις χώρες.. [8] Επιστολή του Ροτ στον Στέφαν Τσβάιχ, 26 Μαρτίου 1933, Joseph Roth, A Life…, ό.π., σ. 198. [9] Στο ίδιο, σ. 199. [10] Géza von Cziffra, Joseph Roth, Le saint buveur, ‎éditions du Rocher, Παρίσι 2003, σ. 11. [11] Soma Morgenstern, Fuite et fin de Joseph Roth, Liana Levi, Παρίσι 1997. [12] David Bronsen, Joseph Roth, Eine Biographie, Verlag Kiepenheuer & Witsch, Βερολίνο 1974· στα γαλλικά David Bronsen, Joseph Roth, Biographie, μτφρ. René Wintzen, Seuil, Παρίσι 1994. [13] Ο Σόμα Μόργκενστερν γράφει ότι στο νοσοκομείο ο Ροτ του παραπονιόταν ότι τον επισκέφθηκε ο Εστεράιχερ και ήθελε να τον βαφτίσει, κάτι που τον εκνεύρισε πολύ. «Αν ήθελα να βαφτιστώ», είπε στον φίλο του, «θα το ζητούσα όχι αυτό από τον Εβραίο από το Brünn, αλλά από τον καρδινάλιο Verdier», βλ. Soma Morgenstern, Fuite et fin..., ό.π., σ. 385. [14] Από συνέντευξη που έδωσε ο Fred Grübel στον David Bronsen, Joseph Roth…, ό.π., σ. 214. [15] Marsha L. Rozenblit, Reconstructing A National Identity: The Jews of Habsburg Austria during World War I, Oxford University Press, Νέα Υόρκη 2001. [16] Börries Kuzmany, «Brody always on my mind: the mental mapping of a Jewish city», East European Jewish Affairs, τ. 43, 2 (2013), 162–189, https://bit.ly/34mvzz1. [17] Dominika Rank, “The Life and Work of Joseph Roth and the Crisis of Tripartite Identity”, στο Scripta Judaica Cracoviensia, τ. 12 (2014), σ. 69–86, https://bit.ly/3EXmM30. [18] Η Ρανκ ακολουθεί τη θεωρία για το στίγμα του Erving E. Goffman, Stigma: Notes on the Management of Spoiled Identity, Penguin, Λονδίνο 1963. [19] Ilse Josepha Lazaroms, The Grace of Misery. Joseph Roth and the Politics of Exile, 1919-1939, Brill, Series in Jewish Studies, τ. 47, Λέιντεν 2013.

Ο Γιόζεφ Ροτ και οι Εβραίοι της Γαλικίας: Έθνη, ταυτότητες και εξορία

Σύνδεση