Ο μεταφραστής στο προσκήνιο

Μαρία Παπαδήμα (επιμ.), Πολίτες της Βαβυλωνίας. Οι μεταφραστές και ο λόγος τους, Νήσος, Αθήνα 2021, σελ. 419 Από τη στιγμή που η γλώσσα αποτελεί το κατεξοχήν εργαλείο της γραφής αλλά και της μεταφραστικής πράξης, προτού θέσουμε το ερώτημα «Τι είναι η μετάφραση;», οφείλουμε πρωτίστως να θέσουμε το ερώτημα «Τι είναι η γλώσσα;». «Η γλώσσα είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο. Είναι ένα μέσο έκφρασης σκέψεων και συναισθημάτων, το πιο σημαντικό και το πιο χαρακτηριστικό μέσον επικοινωνίας του ανθρώπινου είδους, ένα δομημένο σύστημα σημείων, ένα εσωτερικευμένο σύστημα κανόνων και ορίζεται ως ένα σύνολο εκφράσεων μιας γλωσσικής κοινότητας ή ως ένα εργαλείο σκέψης», διαβάζουμε στο γερμανικό εγκυκλοπαιδικό λεξικό Brockhaus. Αρκεί όμως αυτός ο ορισμός για εκείνο το τεράστιο συνεχές, την κατηγοριοποίηση και την κατανομή του, το οποίο συμβάλλει στην ταξινόμηση των εμπειριών μας; Ο παραπάνω είναι απλώς ένα παράδειγμα ελλιπούς ορισμού, μεταξύ πολλών άλλων που, από καταβολής του ανθρώπινου πολιτισμού, δεν κατάφεραν να συμπυκνώσουν σε μια πρόταση το αυτονόητο πλην όμως δύσκολα προσεγγίσιμο επιστημονικά γλωσσικό φαινόμενο. Μόνον εκτενώς και περιφραστικά μπορεί να απαντηθεί το ερώτημα «τι είναι η γλώσσα». Κατά συνέπεια, είναι δύσκολο να οριστεί και η λογοτεχνία που έχει άμεση σχέση με την γλώσσα διά της οποίας και μόνον δι’ αυτής αποκαλύπτεται το ιστορικό και πολιτισμικό τοπίο ενός λαού. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, τότε, κατά μείζονα λόγο, είναι αδύνατον να δώσουμε και έναν περιεκτικό ορισμό της μετάφρασης. Εξ ου και οι πολλές μεταφραστικές θεωρίες απέναντι στις οποίες νιώθει πελαγωμένος ο μεταφραστής που επείγεται να βρει λύσεις στα προβλήματα τα οποία συναντά κατά τη μεταφραστική πράξη. Ο Ζωρζ Μουνέν[1] θεωρεί ότι η γλωσσολογία και η μεταφρασεολογία από μόνες τους δεν είναι επαρκείς για να προσεγγίσουν και να επιλύσουν τα μεταφραστικά προβλήματα που προκύπτουν από κείμενα ενός άλλου πολιτισμού και ενός άλλου ιστορικού πλαισίου. Η μετάφραση, ως γλωσσικό φαινόμενο κι αυτή, έχει βεβαίως ανάγκη τη γλωσσολογική ανάλυση, άρα και τη γλωσσολογία, αλλά επ’ ουδενί δεν πρέπει να επαφίεται μόνο σ’ αυτήν. Η μετάφραση είναι μια πιο περίπλοκη διαδικασία, η οποία απαιτεί επιπλέον και τη μελέτη όλων των εξωγλωσσικών παραγόντων ενός κειμένου, τη μελέτη ενός πολιτισμού και της ιστορίας του. Ρηξικέλευθος στις απόψεις του, ο Μουνέν λύει τον σφιχτό εναγκαλισμό γλωσσολογίας και μετάφρασης και επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στον ίδιο τον μεταφραστή και στον αλγόριθμο που χρησιμοποιεί, προκειμένου να επιλύσει μια σειρά προβλημάτων τα οποία προκύπτουν κατά τη μεταφραστική πράξη. Κατά τον Τσέχο θεωρητικό της λογοτεχνίας, γλωσσολόγο και μεταφρασεολόγο Jiří Levy στο The Art of Translation,[2] από τελεολογική άποψη, η μετάφραση είναι μια διαδικασία επικοινωνίας: Σκοπός της μεταφραστικής διαδικασίας είναι να μεταφέρει τη γνώση του πρωτοτύπου στον αναγνώστη της γλώσσας-στόχου. Από την άποψη της μεταφραστικής πρακτικής, η μετάφραση είναι πάντα μια διαδικασία λήψης αποφάσεων: είναι μια σειρά διαδοχικών καταστάσεων ή κινήσεων που αναγκάζουν τον μεταφραστή να επιλέξει από έναν ορισμένο, καθορισμένο επακριβώς, αριθμό εναλλακτικών λύσεων που του προσφέρονται, τη λύση εκείνη που θα επιτύχει τον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό ισοδυναμίας με το πρωτότυπο. Ο Ουμπέρτο Έκο από την άλλη, στην εισαγωγή του βιβλίου του Εμπειρίες μετάφρασης,[3] θεωρεί ότι «για να αναπτύξουμε μια μεταφραστική θεωρία, είναι εξίσου αναγκαίο όχι μόνο να εξετάσουμε πολλά παραδείγματα μεταφράσεων, αλλά και να αποκτήσουμε μια τουλάχιστον από τις τρεις εμπειρίες: να έχουμε ελέγξει μεταφράσεις άλλων, να έχουμε μεταφράσει και να έχουμε μεταφραστεί, ή ακόμα καλύτερα, να έχουμε μεταφραστεί σε συνεργασία με τον μεταφραστή μας». Στην εισαγωγή του ίδιου βιβλίου, εκφράζει την δυσπιστία του απέναντι σε ορισμένα κείμενα μεταφρασεολογίας, «ακριβώς επειδή η πληθώρα θεωρητικών επιχειρημάτων δεν συνοδεύεται από μια ανάλογη “πανοπλία” επιχειρημάτων» και εξαιρεί το Μετά την Βαβέλ[4] του Τζωρτζ Στάινερ ακριβώς επειδή, για να υποστηρίξει τα όσα λέει ο τελευταίος, παραθέτει ένα πλήθος από μεταφραστικά παραδείγματα. Περαιτέρω, ο Έκο θεωρεί ότι η ιδανική μετάφραση αποτελεί προϊόν συνεργασίας μεταξύ συγγραφέα και μεταφραστή, καθώς επίσης αγαστής συνεργασίας μεταξύ μεταφραστή και εκδότη. Επειδή όμως κάτι τέτοιο για διάφορους και πολλούς προφανείς λόγους δεν είναι πάντα εφικτό, συμβουλεύει τον μεταφραστή να επιδιώκει να διαβάζει και να συζητά επί μακρόν με συναδέλφους του ή να ανατρέχει στους μελετητές του έργου του συγγραφέα οι οποίοι έχουν κατανοήσει το πνεύμα του. Αποτελεί πλέον κοινό τόπο ότι το έργο του μεταφραστή δεν περιορίζεται μόνο στα στενά όρια μετασχηματισμού των σημαινόντων μιας φυσικής γλώσσας σε μια άλλη φυσική γλώσσα, αλλά αποτελεί ένα άκρως περίπλοκο φαινόμενο της λογοτεχνικής γλώσσας που μεταφέρει μέσα από τη διαφορετικότητα των γλωσσών τη συναισθηματική πλημμυρίδα της ανθρώπινης ευαισθησίας και καθιστά κατανοητή τη γεωγραφική, πολιτισμική και ιστορική ιδιαιτερότητα ενός λαού. Ο μεταφραστής περπατά σε δύσβατα και επικίνδυνα μονοπάτια, που για να τα διασχίσει έχει ανάγκη από μια πιο επιστημονική προσέγγιση με εργαλεία τα οποία του παρέχουν συγκεκριμένα γνωστικά πεδία, όπως είναι η γλωσσολογία, η γλωσσοφιλοσοφία, η αναλυτική γλωσσολογία, η φιλοσοφία, η ψυχολογία, η ιστορία της τέχνης και της λογοτεχνίας, για να αναφέρω τα σημαντικότερα από αυτά. Κατά τον Αντουάν Μπερμάν, «μιλώντας για μετάφραση, μιλάμε για έργα, για τη ζωή, για τη μοίρα και τη φύση των έργων. Μιλάμε για τον τρόπο με τον οποίο τα έργα φωτίζουν τη ζωή μας. Μιλάμε για επικοινωνία, μετάδοση, παράδοση. Μιλάμε για τη σχέση του Προσίδιου και του Ξένου. Μιλάμε για τη μητρική, τη γενέθλια γλώσσα και για τις άλλες γλώσσες. Μιλάμε για το είναι-εν-γλώσσαις του ανθρώπου. Μιλάμε για τη γραφή και την προφορικότητα. Μιλάμε για το ψεύδος και την αλήθεια, για την προδοσία και την πιστότητα, όταν μιλάμε για μετάφραση στροβιλιζόμαστε σε μια μεθυστική αναστοχαστική δίνη, όπου η ίδια η λέξη μετάφραση δεν παύει να μεταφοροποιείται».[5] Οι τριάντα έμπειροι και καταξιωμένοι μεταφραστές (ανάμεσά τους αναφέρω ενδεικτικά τους Οντέτ Βαρών-Βασάρ, Αθηνά Δημητριάδου, Κατερίνα Σχινά, Μίλτο Φραγκόπουλο, Θανάση Χατζόπουλο, Αχιλλέα Κυριακίδη, Γιάννη Η. Χάρη, Μελίνα Παναγιωτίδου, Σεσίλ Ιγγλέση Μαργέλλου, Ντέιβιντ Κόνολι, Αλεξάνδρα Ιωαννίδου, Γιάννη Καλιφατίδη, Δημήτρη Δημητριάδη) που μιλούν στο βιβλίο Πολίτες της Βαβυλωνίας το οποίο επιμελήθηκε η Μαρία Παπαδήμα, ακάματη μεταφράστρια και μεταφρασεολόγος που διακονεί την μεταφραστική θεωρία και πράξη εδώ και πολλά χρόνια, ανήκουν ως επί το πλείστον στην κατηγορία του μεταφραστή-συγγραφέα που μας αποκαλύπτει τα μυστικά της τεχνικής και της στρατηγικής που χρησιμοποιεί, ώστε να επιλύσει τα εκ πρώτης όψεως άλυτα μεταφραστικά προβλήματα και μας φανερώνει τις περίπλοκες διαδρομές που ακολουθεί, με όλες τις παρακάμψεις τους, προκειμένου το μετάφρασμα να λειτουργήσει ως το κατά Στάινερ «αντηχείο» του πρωτοτύπου. Σε αντίθεση με τους μεταφραστές, οι οποίοι εξομολογούνται και καταθέτουν το credo τους που εξεικονίζει με μεγάλη ενάργεια το βάθος της εξαιρετικά επίμοχθης μεταφραστικής διαδικασίας, οι θεωρητικοί της μετάφρασης, και κυρίως οι γλωσσολόγοι θεωρητικοί, χρησιμοποιούν εξαιρετικά περίπλοκους όρους, μαθηματικά σύμβολα και διαγράμματα, τα οποία προκαλούν μάλλον σύγχυση παρά βοηθούν τον μεταφραστή. Οι μεταφραστές στους Πολίτες της Βαβυλωνίας καταθέτουν την προσωπική τους εμπειρία περί του «τι και πώς» της μετάφρασης αλλά, και σε μια de profundis εξομολόγηση, μας μιλούν και για το «γιατί» και το «πώς» έφτασαν να μεταφράζουν. Το βιβλίο δεν απευθύνεται μόνο σε εν ενεργεία ή μελλοντικούς μεταφραστές, αλλά σε κριτικούς και αναγνώστες, σε ποιητές και συγγραφείς, σε όλους εκείνους που ενδιαφέρονται ενδεχομένως να μάθουν τι κουβαλά ένας μεταφραστής στον βαρύ σάκο του για να ολοκληρώσει τη μετάφραση ενός αριστουργήματος της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ίσως είναι η πρώτη φορά που εκδίδεται στην Ελλάδα ένας συγκεντρωτικός τόμος τετρακοσίων σελίδων για την μετάφραση, χωρισμένος σε τέσσερις ενότητες με τους τίτλους «Θεωρητικές προσεγγίσεις - Μεταφρασεολογικά», «Από τη θεωρία στην πράξη», «Μεταφραστές επί το έργον», «Μεταφραστικές διαδρομές - De profundis», στο οποίο πρωταγωνιστές είναι οι μεταφραστές. Στην προσωπική του ιδιόλεκτο ο καθένας, μας αποκαλύπτει τα μυστικά της μεταφραστικής του πρακτικής και τεκμηριώνει με παραδείγματα την επίλυση των μεταφραστικών προβλημάτων που συναντά επί το έργον. Έμπειροι εργάτες του λόγου, παράγουν επίσης ταυτοχρόνως και εμμέσως και μεταφραστική θεωρία. Οι μεταφράσεις που μας παρέδωσαν και εμπλούτισαν τη γλώσσα μας και τον εγχώριο πολιτισμό, αποτελούν «συμβάντα» κατά την έννοια του Μπερμάν και απαράκαμπτα προηγούμενα για τη μεταφραστική δραστηριότητα, επομένως η μεθοδολογία τους, οι σκέψεις και οι προβληματισμοί τους μπορούν να γίνουν σηματωροί και σημεία αναφοράς για τους μελλοντικούς μεταφραστές. Πέρα από το θέμα της μετάφρασης και της μεταφραστικής θεωρίας, στο βιβλίο θίγεται από τη Μαρία Παπαδήμα και το θέμα του επιμελητή και των σχέσεών του με τον μεταφραστή, για το μη αναγκαίο πολλές φορές «ρετουσάρισμα» του κειμένου από τον επιμελητή, δίχως την απαραίτητη a priori διαπραγμάτευσή του με τον μεταφραστή. Παραθέτοντας τον Πιέρ Ασουλίν, η Μαρία Παπαδήμα διερωτάται μαζί του: «Διορθώνω μια μετάφραση ή δίνω εντολή για τη διόρθωσή της, αλλά μέχρι πού, από ποιον, με ποια αρμοδιότητα και με ποια κριτήρια;». Από υπερβάλλοντα ζήλο, όσοι αυτοαποκαλούνται ή έχουν χριστεί από τον εκδότη «επιμελητές» (σ. 158) δίχως να διαθέτουν τα αναγκαία προσόντα, παρεμβαίνουν στο περιεχόμενο και στο ύφος του κειμένου, διαγράφοντας λέξεις και αντικαθιστώντας τες με συνώνυμα, πολλές φορές ακόμα και ολόκληρες φράσεις, καθιστώντας έτσι ασαφή όσα θέλει να μεταδώσει στους αναγνώστες του ο συγγραφέας. Η επιμέλεια είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να την αναθέτει ο εκδότης, τις περισσότερες φορές εν αγνοία του μεταφραστή, σε έναν ερασιτέχνη που έτυχε να παρακολουθήσει κάποια σεμινάρια διόρθωσης γλωσσικών και τυπογραφικών λαθών, δεν έχει μεταφράσει ποτέ του και, το κυριότερο, πριν αρχίσει να διορθώνει και να παρεμβαίνει στο κείμενο, απαξιοί να έρθει σε επαφή με τον μεταφραστή και να συνεργαστεί μαζί του. Με το βιβλίο αυτό, η Μαρία Παπαδήμα προσδίδει πρόσωπο στον μεταφραστή και τον τοποθετεί στη θέση που του αρμόζει, τον ανασύρει από την αφάνεια και τον καθιστά ορατό, βασικό συντελεστή του πολιτισμού. [1] Georges Mounin, Τα θεωρητικά προβλήματα της μετάφρασης, μτφρ. Ιωάννα Παπασπυρίδου, επιμ. Νάσος Κυριαζόπουλος, Π. Τραυλός, Αθήνα 2002. Τίτλος πρωτοτύπου Les problèmes théoriques de la traduction (Éditions Gallimard, Παρίσι 1963). [2] Jiří Levý, The Art of Translation, ed. Zuzana Jettmarová, Charles University editions, 2011. [3] Umberto Eco, Εμπειρίες μετάφρασης. Λέγοντας σχεδόν το ίδιο, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003. [4] Georges Steiner, Μετά τη Βαβέλ, μτφρ. Γρηγόρης Ν. Κονδύλης, επιμ. Άρης Μπερλής, Scripta, Αθήνα 2004. [5] Antoine Berman, Η μετάφραση και το γράμμα ή το πανδοχείο του απόμακρου, μτφρ. Σεσίλ Ιγγλέση-Μαργέλλου, Μεταίχμιο, Αθήνα 2005.

Ο μεταφραστής στο προσκήνιο

Σύνδεση