Λουί-Φερντινάν Σελίν: Ένας παρ’ ολίγον κομμουνιστής

Χανς-Έριχ Καμίνσκι, Ο Σελίν φαιοχίτωνας, μτφρ. Χαράλαμπος Μαγουλάς, επίμετρο Νίκος Ν. Μάλλιαρης, Μάγμα, Αθήνα 2021, σελ. 148 Η γιαγιά μου είχε πάψει να συγκαταλέγει τη μουσική στις καλές τέχνες, λόγω του ότι τόσο πολλοί Εβραίοι διέπρεπαν σε αυτήν. Γκρέγκορ φον Ρετσόρι, Αναμνήσεις ενός αντισημίτη[1] Όπως φαίνεται, οι ταραγμένοι καιροί είναι δημιουργικότεροι από τους ειρηνικούς. Δίνουν την ευκαιρία να αναδειχθούν πλήθη ανθρώπων προικισμένων με πολλαπλά ταλέντα, ευαισθησίες και ικανότητες, όσο, βέβαια, και την ευκαιρία να αναδειχθούν πλήθη καθαρμάτων. Συνήθως, επικρατούν τα καθάρματα. Κι αν, έτσι, χαμένη βγαίνει η πολιτική, η κουλτούρα βγαίνει κερδισμένη. Περιστασιακά, προκύπτουν κάποιες προβληματικές μορφές, που μοιάζουν να ανήκουν στην πρώτη κατηγορία, των προικισμένων, επειδή δεν μπορεί κανείς να τις κατατάξει αμέσως στη δεύτερη, των καθαρμάτων. Μια τέτοια αμφισημία διέπει τη ζωή και το έργο του Λουί-Φερντινάν Σελίν. Σχεδόν 90 χρόνια από την πρώτη έκδοση του περίφημου Ταξιδιού στην άκρη της νύχτας (Voyage au bout de la nuit, 1932), ακόμα συζητιέται αν πρέπει ή όχι να επανεκδοθεί το σύνολο του έργου του, συμπεριλαμβανομένων και όλων των εμετικά αντισημιτικών «φυλλαδίων» του. Χαρακτηριστικό είναι τι έγραφε ο Αντρέ Ζιντ το 1938, για το δεύτερο από αυτά τα φυλλάδια, που είχε κυκλοφορήσει ένα χρόνο πριν, τις Μπαγκατέλες για μια σφαγή: «Αν πρέπει να δούμε στις Bagatelles pour un massacre κάτι περισσότερο από ένα παιχνίδι, τότε ο Σελίν, παρ’ όλη τη μεγαλοφυΐα του, θα ήταν ασυγχώρητος με το να ανακινεί τα πιο χυδαία πάθη, δείχνοντας τέτοιον κυνισμό και τέτοια ανεμελιά». Ο Ζιντ είχε ταξιδέψει στην ΕΣΣΔ την ίδια χρονιά με τον Σελίν, το 1936. Παρέστη στην κηδεία του Μαξίμ Γκόρκι, εκφώνησε επικήδειο και γνώρισε επιφανείς σοβιετικούς σαν τον Νικολάι Οστρόφσκι, συγγραφέα του λογοτεχνικού ευαγγελίου του κομμουνισμού, του Πώς δενότανε το ατσάλι (συμπτωματικά δημοσιευμένου την ίδια χρονιά με το Ταξίδι στην άκρη της νύχτας). Ο Σελίν μετέβη εκεί μερικούς μήνες αργότερα, για πολύ πιο πεζούς λόγους: για να ξοδέψει τα ρούβλια των πνευματικών του δικαιωμάτων από το μεταφρασμένο στα ρωσικά Ταξίδι. (Τα ρούβλια δεν ήταν τότε μετατρέψιμα σε άλλο νόμισμα, άρα μόνο επιτόπου μπορούσε κανείς να χαρεί τα κέρδη του.) Σημασία έχει ότι πρώτος ο Ζιντ γεύθηκε τη μεγάλη απογοήτευση από τη χώρα εκπλήρωσης της μαρξιστικής προφητείας –τον παράδεισο του προλεταριάτου–, κάτι που ίσχυσε σύντομα και για τον Σελίν. Ωστόσο, χάνοντας τον ενθουσιασμό που, όπως η πλειονότητα των γάλλων διανοουμένων, ένιωθε για τη ρωσική επανάσταση, ο Ζιντ ξαναγύρισε στον αστικό φιλελευθερισμό, δημοσιεύοντας μάλιστα και το Επιστροφή από τη Σοβιετική Ένωση (Retour de l'U.R.S.S.), όπου εξέθετε τη βαθιά του πίκρα για ένα προλεταριακό καθεστώς στο οποίο όποιος προλετάριος δεν έδειχνε ευτυχής με τη μοίρα του στελνόταν στη Σιβηρία. Εντελώς αντίθετα (ή όχι και τόσο αντίθετα, αν το καλοσκεφτεί κανείς), χωρίς να μειώσει την απέχθειά του για την αστική τάξη και την αναξιοκρατία της, ο Σελίν διοχέτευσε την απογοήτευσή του από την ποταπότητα, τη μικροπρέπεια και την ανηθικότητα που συνάντησε στην ΕΣΣΔ, στον χειρότερο των ολοκληρωτισμών. Έσπευσε να βρει στον ναζισμό εκείνη την ηρωική καθαρότητα που δεν βρήκε στον κομμουνισμό. Η παγκόσμια λογοτεχνική κοινότητα εξακολουθεί να μένει περισσότερο ή λιγότερο προβληματισμένη με τον Σελίν. Έχει κατά καιρούς γίνει λόγος για τη «μουσικότητα» του στυλ του, με τις καλοδουλεμένες σύντομες φράσεις∙ για την «επαναστατική ανατροπή» που έφερε στη λογοτεχνία, αναμιγνύοντας λέξεις της αργκό με τη λόγια γλώσσα∙ για αναμίξεις, επίσης, του χρόνου της αφήγησης με τον χρόνο στον οποίο λαμβάνουν χώρα όσα εκθέτει η αφήγηση, δίνοντας στον αναγνώστη την εντύπωση ότι όλα συντελούνται «άμεσα», μπρος στα μάτια του∙ όπως και για τις συχνά μη πλήρως ολοκληρωμένες φράσεις, οι οποίες δένουν τον γραπτό με τον προφορικό λόγο. Κάποιοι είδαν στους ήρωες των έργων του τα alter ego ενός συγγραφέα που αγωνίζεται να ξεφύγει από τον εαυτό του, ενώ άλλοι απέδωσαν το αντισημιτικό του μένος σε «χρόνια κακοδιαθεσία» η οποία, καλώς ή κακώς, ήταν το «καλλιτεχνικό καύσιμο» της αφηγηματικής του τέχνης. Αποκτώντας παθολογική χροιά, ο αντισημιτισμός του μπορούσε και να καταλήξει, έτσι, οριακά συγγνωστός. Υπερμεγέθης αφίσα στην πρόσοψη του Palais Berlitz, στο κέντρο του Παρισιού, από έκθεση που έγινε εκεί μεταξύ Σεπτεμβρίου 1941 και Ιανουαρίου 1942, με τίτλο «Ο Εβραίος και η Γαλλία». Το ποιοι την οργάνωσαν είναι προφανές. Το ενδιαφέρον είναι ότι η έκθεση βασίστηκε στο βιβλίο Πώς να αναγνωρίζετε τον Εβραίο, του γαλλο-ελβετού καθηγητή ανθρωπολογίας Ζωρζ Μονταντόν (εκτελεσμένου από αντιστασιακούς τον Αύγουστο του 1944). Ακόμα και αριστερές διασημότητες, όπως η Σιμόν ντε Μποβουάρ ή ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ, απέφυγαν να καταδικάσουν ρητά τα παραληρήματά του κι έμειναν να σχολιάζουν, τη δεκαετία του 1960 πλέον, «μια ορισμένη περιφρόνηση κι ένα μίσος προς τον απλό άνθρωπο» που έδειχναν τα γραπτά ο Σελίν, κι άρα «μια προδιάθεση στον φασισμό». Κάτι που επέτρεψε σε ιστορικούς να αμβλύνουν κι άλλο αυτή την «προδιάθεση», χαρακτηρίζοντας τον Σελίν, απλώς, «αναρχοδεξιό». Μόνο ο σπουδαίος ιστορικός της τέχνης Ελί Φωρ είχε τολμήσει, μόλις διάβασε το Ταξίδι, να δηλώσει ότι «ο Σελίν τσαλαβουτάει μέσα στα σκατά»! (Ευλόγως, αφού με ιλαρές ή υβριστικές αφορμές γίνεται συχνά λόγος περί κοπράνων στο βιβλίο.) Ωστόσο, η υποδοχή του Ταξιδιού στους κόλπους της Αριστεράς, χάρη στην ανελέητη κριτική του βιβλίου προς τον μιλιταρισμό, την αποικιοκρατία και τον καπιταλισμό, ήταν εξαρχής ενθουσιώδης. Το ζεύγος Λουί Αραγκόν και Έλσας Τριολέ (της εξαιρετικά πολυτάλαντης συγγραφέως και μουσικού, αφοσιωμένης στα ιδεώδη της ρωσικής επανάστασης αλλά όχι στις κακουχίες της) παρακίνησε αμέσως τον Σελίν να ενταχθεί στο κομμουνιστικό κόμμα. Χάρη στη συνδρομή της Τριολέ μεταφράστηκε το Ταξίδι στα ρωσικά και ο Σελίν βρέθηκε να απολαμβάνει τα συγγραφικά του ποσοστά στη Μόσχα. Επιστρέφοντας, όμως, γράφει το πρώτο από τα φυλλάδιά του, το Mea Culpa, όπου δεν εκφράζει κάτι σαν την πίκρα του Ζιντ για την αποτυχία του σοβιετικού «πειράματος», μα μιαν απέχθεια που, από τον κομμουνισμό επεκτείνεται σε όλη την ανθρώπινη κοινωνία, με έμφαση στη γαλλική κοινωνία, όπως έκανε και στο δεύτερο μυθιστόρημά του, το Mort à crédit – Θάνατος επί πιστώσει (1936). Ίσως με αυτό το κριτήριο οι Σαρτρ και Μποβουάρ διατηρήθηκαν επιφυλακτικοί, καθώς «μια ορισμένη περιφρόνηση κι ένα μίσος προς τον απλό άνθρωπο» μπορεί να τα δικαιούται κι ένας κομμουνιστής, αφού επιδιώκει να αλλάξει τον απλό άνθρωπο, ξεριζώνοντας την αλλοτριωμένη του συνείδηση. Σύντομα πάντως, στις Μπαγκατέλες (1937) η γενική απέχθεια του Σελίν εξειδικεύεται σε αντισημιτικό μίσος, οδηγώντας τον σε λυσσώδη σχετικά κείμενα, δημοσιευόμενα σε έντυπα του γερμανικού στρατού κατοχής στη Γαλλία του 1941. Διορατικότερος και ευστοχότερος όλων ο Χανς-Έριχ Καμίνσκι, διαβάζοντας μόνο ό,τι ο Σελίν είχε γράψει ως το 1937 –το Ταξίδι και το Θάνατος επί πιστώσει, τα δυο πρώτα μυθιστορήματα, καθώς και τα δυο πρώτα φυλλάδια, Mea Culpa και Μπαγκατέλες– γράφει το 1938 αυτό το δοκίμιο έξοχα ειρωνικής πολεμικής ενάντια στον συγγραφέα και στον άνθρωπο Σελίν. Ήξερε στο πετσί του άλλωστε, ο Καμίνσκι, πως όποια κι αν είναι η απογοήτευσή σου από την οικοδόμηση του δήθεν προλεταριακού παραδείσου, γίνεσαι οτιδήποτε άλλο εκτός από φασίστας. Γερμανός ο ίδιος, κινήθηκε πολιτικά μεταξύ γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας και ευρύτερης αριστεράς, εγκατέλειψε τη Γερμανία για το Παρίσι, μετά την άνοδο του Χίτλερ, υποστήριξε τους δημοκρατικούς στον ισπανικό εμφύλιο, έγραψε διάφορα κείμενα για τον ισπανικό και τον ιταλικό φασισμό, το Τρίτο Ράιχ και τον Μπακούνιν. Νεότερος του Σελίν κατά πέντε χρόνια, πέθανε δύο χρόνια μετά από εκείνον, το 1963, στην Αργεντινή, όπου είχε καταφύγει με τη ναζιστική κατάκτηση της Γαλλίας, αφού δεν κατάφερε να πάει στις ΗΠΑ. Νομίζω ότι αυτό το εξαιρετικό δοκίμιό του, Céline en chemise brune, γεμάτο ευφάνταστες παρεμβολές διηγηματικού χαρακτήρα, λέει όλα όσα χρειάζεται να ειπωθούν για τον Σελίν, πριν εμφανιστούν άλλα έργα[2] του μεγάλου «ανανεωτή της γαλλικής λογοτεχνίας» και πολύ πριν σηκωθεί ο ιδεολογικο-αναλυτικός κουρνιαχτός περί την αξία τους. Κάτι σαν τον κουρνιαχτό που σηκώθηκε για τον Χάιντεγκερ, μεταπολεμικά, και την ακόμα συνεχιζόμενη προσπάθεια να σταθμιστεί κατά πόσο ήταν δυνατό ο «μέγιστος των φιλοσόφων» και ο «χείριστος των ανθρώπων» να συμπίπτουν στο ίδιο άτομο. Το δοκίμιο του Καμίνσκι είναι εξαιρετικό γιατί, μεταξύ άλλων, δεν πέφτει σε τέτοιες παγίδες μεγαλοστομίας. Αναγνωρίζει τις λογοτεχνικές ιδιαιτερότητες του Σελίν κι αστειεύεται με ορισμένα στοιχεία, χωρίς να υποτιμά την αξία τους. Χαρακτηρίζει λ.χ. τις Μπαγκατέλες «σύμφυρμα φωνασκιών», αλλά σχεδόν με θαυμασμό εκθέτει την άναρχη λίστα στόχων κατά των οποίων βάλλει ο Σελίν: «Γουόλ Στριτ, Πουανκαρέ, Τρότσκι και Στάλιν, Βουλή των Λόρδων (εξ ολοκλήρου εβραϊκή), Προυστ, Κομεντί Φρανσέζ, Ανατόλ Φρανς, Δούκισσα του Ουίνδσορ, Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Καρλ Μαρξ (ολόιδιος με τον Ρότσιλντ), Νέγροι, λοχαγός Ντρέιφους…» κι αμέτρητα άλλα «βδελύγματα». Στόχων σε τόσο άτακτη παράθεση, ώστε να ασκούν εκείνη τη «γοητεία της λίστας» για την οποία μιλούσε ο Ουμπέρτο Έκο, διευκρινίζοντας ότι: «η φόρμα χαρακτηρίζει τις εξελιγμένες κουλτούρες, που έχουν προσδιορίσει την τάξη του κόσμου∙ αντίθετα η λίστα χαρακτηρίζει τις πρωτόγονες κουλτούρες, που έχουν ακόμα ασαφή εικόνα του σύμπαντος και περιορίζονται να ευθυγραμμίσουν τις ιδιότητες που ξέρουν να ονοματίζουν, χωρίς να προσπαθούν να εδραιώσουν μια σχετική ιεραρχία»[3]. Πράγματι, από τον Ησίοδο, με την ανεξάντλητη λίστα θεϊκών πλασμάτων στη Θεογονία, ή τη Φυσική ιστορία του Πλίνιου, με τα 20.000 φυσικά γεγονότα, μέχρι την καταιγιστική πολυχρωμία επιβατών του ατμόπλοιου «Φιντέλ», όπως τους παρουσιάζει ο Χέρμαν Μέλβιλ στον Μεγάλο απατεώνα, ή το πλήθος μικροαντικειμένων που παρατηρεί σ’ ένα συρτάρι ο ήρωας του Οδυσσέα του Τζόυς, η ιλιγγιώδης παράθεση μπορεί, ως εμπνευσμένη αμηχανία ή ως λογοτεχνικό εύρημα, να προκαλέσει αισθητικό δέος. Αυτή την παραθεματική δεξιοτεχνία δείχνει να εκτιμά ο Καμίνσκι, χωρίς να του ξεφεύγει, βέβαια, ότι από τη λίστα του Σελίν απουσιάζουν πρόσωπα, χώρες ή φυλές (όπως οι Άραβες) που συμμερίζονταν τον ναζιστικό αντισημιτισμό. Γι’ αυτό και, δυο σελίδες νωρίτερα, επεσήμαινε ότι: «σε σύγκριση με τους ναζί, ο Σελίν είναι ένας απλός αντισημίτης της κακιάς ώρας» (σ. 23). Ορισμένοι, προφανώς φανταστικοί, διάλογοι του Σελίν με εκπροσώπους των ναζί (πβ., λόγου χάρη, σ. 18-22 και 48-50) είναι εντελώς σπαρταριστοί, αλλά το πιο άξιο να παρατεθεί ολόκληρο, κατά τη γνώμη μου, είναι το σχόλιο της σ. 77: «Είναι τρελός [ο Σελίν]; Πιθανότατα. Υπάρχουν όμως κι επικίνδυνοι τρελοί, που γίνονται ακόμα πιο επικίνδυνοι όταν ζουν σε εποχή όπου η τρέλα εξαπλώνεται εύκολα. Οι χρονικογράφοι του 12ου αιώνα αφηγούνται πως οι Εβραίοι κυνηγήθηκαν και καταδιώχθηκαν σχεδόν παντού∙ ταυτόχρονα, κάποιοι άλλοι προσπαθούσαν να σωθούν από την πανούκλα, τη φτώχεια ή τον Διάβολο, διασχίζοντας την Ευρώπη αυτομαστιγωνόμενοι, ενώ τα παιδιά έφευγαν Σταυροφόροι για να απελευθερώσουν τον Πανάγιο Τάφο. Σήμερα ζούμε μια παρόμοια εποχή. Μεμονωμένοι τρελοί μας απειλούν και συλλογικές τρέλες παραμονεύουν. Γι’ αυτό και η περίπτωση Σελίν δεν αφορά –ή, έστω, όχι μόνο– τους ψυχιάτρους, αλλά επίσης και προπάντων την κοινωνία». Τι διαυγέστερο, τι πιο ευθύβολο; Ο Καμίνσκι λέει τα πάντα και για την εποχή του και για τη λογοτεχνία του Σελίν, κάνοντας όλη την εν συνεχεία κριτική είτε απλή επιβεβαίωση είτε φλυαρία. Την ίδια χρονιά με τον Καμίνσκι, ο Ζιντ υποστήριζε, όπως ανέφερα, ότι: «αν δούμε στις Bagatelles pour un massacre κάτι περισσότερο από ένα παιχνίδι, τότε ο Σελίν θα ήταν ασυγχώρητος να ανακινεί τα πιο χυδαία πάθη με τέτοιο κυνισμό και τέτοια ανεμελιά». Ο Καμίνσκι έκανε ένα κρίσιμο βήμα παραπέρα: «Αυτό που είναι ανυπόφορο με τον Σελίν», γράφει στο τέλος του δοκιμίου του, «είναι ότι πουλά τη ναζιστική του πραμάτεια για πρωτότυπη λογοτεχνία». Η γιαγιά του Ρετσόρι «είχε πάψει να συγκαταλέγει τη μουσική στις καλές τέχνες, λόγω του ότι τόσο πολλοί Εβραίοι διέπρεπαν σε αυτήν». Μπαίνει κανείς στον πειρασμό να σκεφτεί κάτι αντίστοιχο για τη λογοτεχνία, αν διέπρεπαν σε αυτήν τόσο πολλοί Σελίν. O Λουί-Φερντινάν Σελίν και η γυναίκα του Εντίθ Φολέ, Μεντόν 1955. © Roger Viollet / Getty Images / Ideal Image Μικρή σημασία έχει το τι έκανε τον Σελίν τόσο αντισημίτη – αν η εξήγηση είναι ψυχαναλυτική, σχετική με τον μέγα έρωτα των νιάτων του για μια αμερικανίδα χορεύτρια στην οποία αφιέρωσε το Ταξίδι, αλλά εκείνη τον εγκατέλειψε για να παντρευτεί έναν Εβραίο∙ αν η εξήγηση είναι πολιτική, με τη μνησικακία προς τους αστούς και τον καπιταλισμό που έφεραν το μακελειό του Πρώτου Παγκοσμίου να επιτείνεται από την ευρέως αποδιδόμενη σε Εβραίους σοβιετική επανάσταση∙ ή αν η εξήγηση είναι συμφεροντολογική και, κατά τον ίδιο τρόπο που πήγε στη Ρωσία να ξοδέψει τα ρούβλια του, ανταγωνίστηκε ακόμα και τον αντισημιτισμό του Γιούλιους Στράιχερ για να κερδίσει το ευρύτερο δυνατό κοινό. Σε ό,τι πάντως αφορά τις διαφορές λογοτεχνικής αξιοσύνης και καθαρματοσύνης, το βιβλίο του Καμίνσκι δεν αφήνει εκκρεμότητες. Αντίθετα, η ελληνική μετάφραση αφήνει μια μικρή εκκρεμότητα ως προς τον τίτλο: γιατί το καφέ (καφέ-πορτοκαλί) πουκάμισο της χιτλερικής νεολαίας και των πρώτων ταγμάτων εφόδου –το chemise brune– έγινε «φαιό»; Επειδή στα ελληνικά φαιοχίτωνας-μελανοχίτωνας παραπέμπουν πιο άμεσα σε φασίστες; Και μια εκκρεμότητα ως προς το επίμετρο. Όλη η εμβριθής προσέγγιση, ο πλούτος βιβλιογραφικών αναφορών, οι επισημάνσεις για τη σχεδόν «αυτοκτονική» εμμονή στην «αναζήτηση της αλήθειας σ’ έναν κόσμο κυριαρχούμενο από το ψέμα», οι αναλύσεις συμβολισμών της σχέσης του Σελίν με τον χορό και οι «χωρίς εύκολους μοραλισμούς» σταθμίσεις της ακριβούς δοσολογίας μεγαλοφυΐας και μνησικακίας στο «σελινικό» έργο, θα μπορούσαν να αποτελέσουν αυτόνομο μελέτημα. (Ιδιαίτερα εύστοχο σε ορισμένες συγκρίσεις με φυσιογνωμίες παροπλισμένων ελλήνων αντισημιτών). Αλλά η επίμοχθη μέριμνα του επιμελητή να τα χωρέσει όλα αυτά σε ένα «επίμετρο» αφήνει αμφιβολίες για το αν έπρεπε να υπερβεί σε έκταση το κυρίως δοκίμιο. Θυμίζει εκείνες τις μακροσκελείς εξηγήσεις που, για να αποσαφηνίσουν ένα ανέκδοτο, το καταστρέφουν. Απολαυστικό σε αλλεπάλληλες όσο και ιδιοφυείς ιλαρότητες, το αρχικό κείμενο δεν νομίζω να χρειάζεται εξηγήσεις. Σίγουρα όχι τόσο πολλές. [1] Γκρέγκορ φον Ρετσόρι, Αναμνήσεις ενός αντισημίτη, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Δώμα, Αθήνα 2020, σ. 280. [2] Κάπου επτά μυθιστορήματα, δυο ακόμα φυλλάδια και πάνω από είκοσι άλλα, σύντομα, κείμενα. [3] Ουμπέρτο Έκο, Η ομορφιά της λίστας, μτφρ. Δήμητρα Δότση - Ανταίος Χρυσοστομίδης, Καστανιώτη, Αθήνα 2010, σ. 18.

Λουί-Φερντινάν Σελίν: Ένας παρ’ ολίγον κομμουνιστής

Σύνδεση