Λόρδος Μπάιρον - Το ακόρεστο κενό

Giuseppe Tomasi di Lampedusa, Μπάιρον, μτφρ. Δήμητρα Δότση, εισαγωγή Θεοδώρα Πασαχίδου, Αιώρα, Αθήνα 2020, σελ. 120 Ο μεγάλος στόχος της ζωής είναι η αίσθηση – να νιώθουμε ότι υπάρχουμε ακόμη κι αν πονάμε. Αυτό το «ακόρεστο κενό» είναι που μας ωθεί να μη λογαριάζουμε τον κίνδυνο. Λόρδος Βύρων[1] Η «αναγέννηση» ενός έθνους θα ήταν έργο νέου Προμηθέα – πράξη εξίσου τολμηρή όσο αυτή του μυθολογικού ή του «σύγχρονου Προμηθέα» στον μύθο της Μαίρης Σέλλεϋ. Ο Προμηθέας είχε τιμωρηθεί από τον Δία, ο Φρανκενστάιν από την ίδια τη Φύση. Ο Μπάιρον δεν θα μπορούσε να ισχυρισθεί ότι δεν προειδοποιήθηκε. Ρόντρικ Μπίτον[2] Αποδίδεται στον Φλομπέρ η φράση: «το να γράψεις για ιστορικά θέματα ή πρόσωπα είναι σαν να πρέπει να πιεις έναν ωκεανό για να ουρήσεις ποσότητα φλιτζανιού»[3]. Δεν ξέρω πόσον «ωκεανό» στοιχείων για την Καρχηδόνα του 3ου προχριστιανικού αιώνα ήπιε ο Φλομπέρ, ώστε να «αναβρύσουν» οι 350 σελίδες του ιστορικού του μυθιστορήματος Σαλαμπώ, αλλά υποθέτω ότι ο υπολογισμός του θα ισχύει ακόμα και στη Σπουδή της Ιστορίας του Άρνολντ Τόινμπι, με δώδεκα ογκωδέστατους τόμους μεταξύ 1934-1961. Παρά το ευμέγεθες «φλιτζάνι», ως κορυφαίος βρετανός ιστορικός ο Τόινμπι πρέπει να είχε πράγματι απορροφήσει, συγκριτικά, ωκεανούς παγκόσμιας ιστορίας. Εξίσου αξιοθαύμαστος, όμως, είναι κι εκείνος του οποίου η ευρυμάθεια κάνει εμφανή τον ωκεανό σ’ ένα «διήθημα» με λιγότερες από 100 σελίδες. Ιδίως αν δεν πρόκειται για διαπρεπή ιστορικό, αλλά για συγγραφέα. Τέτοια είναι η περίπτωση του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα και του βιβλίου του –κειμένου από ομιλία στη Ρώμη το 1954– με θέμα τον λόρδο Βύρωνα. Καταγόμενος από αριστοκρατική οικογένεια της Σικελίας, έγινε ο 11ος Πρίγκιπας της Λαμπεντούζα (εξ ου το «ντι»), κληρονομώντας τον τίτλο μετά τον θάνατο του πατέρα του. Παγκόσμια γνωστό τον έκανε το μυθιστόρημά του Ο Γατόπαρδος (δημοσιευμένο το 1958, ένα χρόνο μετά τον θάνατό του, και λαμπρή ταινία του Λουκίνο Βισκόντι το 1963), όπου, με φόντο τη Σικελία του 19ου αιώνα, ο κεντρικός ήρωας βρίσκεται αντιμέτωπος με την επερχόμενη ανατροπή καθεστώτων και αξιών. Πολύ πριν, στα δεκαεννιά του, πήρε μέρος στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αιχμαλωτίσθηκε από τους Αυστριακούς, φυλακίσθηκε, δραπέτευσε κι επέστρεψε στην Ιταλία με τα πόδια. Επιστρατεύθηκε και πάλι το 1940, αλλά απαλλάχθηκε σύντομα, ως κληρονόμος μεγάλων κτημάτων. Σε αυτά τα κτήματα και στο πλάι της μητέρας του πέρασε τον πόλεμο, στο τέλος του οποίου είδε να βομβαρδίζεται το οικογενειακό παλάτι στο Παλέρμο. Τη μεγάλη του εξοικείωση με τη γαλλική και την αγγλική λογοτεχνία τη χρωστούσε στη μητέρα του. Έπρεπε όμως να επέλθει ο θάνατός της, το 1946, για να επανασυνδεθεί με τη σύζυγό του, Λετονή ψυχαναλύτρια ευγενούς επίσης καταγωγής, την οποία η μητέρα του δεν ενέκρινε, τυραννώντας τον συναισθηματικά επί χρόνια. Αυτές οι λεπτομέρειες, και ιδίως η τελευταία, δεν θα είχαν πολύ νόημα εδώ, αν δεν έκαναν τον Λαμπεντούζα συγκρίσιμο με το πρόσωπο για το οποίο μιλά –τον Μπάιρον– κι αν δεν καθόριζαν σε αρκετά σημεία, νομίζω, όσα επισημαίνει για τον μεγάλο ρομαντικό, επαναστάτη και ποιητή. Το βιβλίο, όπως η ομιλία, διαιρούνται σε τέσσερα μέρη – τρία, μετά από μια εισαγωγή στην οποία ο Λαμπεντούζα εξηγεί γιατί προτιμά να μιλήσει πρώτα για το περιβάλλον του Μπάιρον, έπειτα για τη ζωή του και τέλος για τα έργα του, αντί να τα χειριστεί όλα μαζί, αναμεμειγμένα. Και στα τρία αυτά μέρη μπορεί κανείς, καίτοι εστιάζονται απαρέγκλιτα στον Μπάιρον, να διακρίνει κάτι κι από τα χαρακτηριστικά της ζωής του συγγραφέα-ομιλητή. «Το περιβάλλον στο οποίο έζησε ο Λόρδος Μπάιρον και τον επηρέασε καταλυτικά», επισημαίνεται αρχικά, «ήταν ένα περιβάλλον σε κρίση: η κρίση του φεουδαρχικού κόσμου που άλλαζε δέρμα και μεταμορφωνόταν σε βιομηχανικό» (σ. 30). Πράγματι, όλη η φιλοσοφία του Διαφωτισμού, με τη Γαλλική Επανάσταση και τις ναπολεόντειες εκστρατείες που την ακολούθησαν, άνοιγε μια νέα εποχή –«εποχή επαναστάσεων», όπως εύστοχα αλλά και εύλογα ονομάστηκε– η οποία κράτησε ως τα μέσα του 19ου αιώνα. Στο οικονομικό, πολιτικό, θρησκευτικό ή εκπαιδευτικό επίπεδο, οι αλλαγές ακύρωναν αντιλήψεις και πρακτικές αιώνων. Συνισταμένη τους, όπως ακόμα πιο εύστοχα διατυπώθηκε, ήταν μια «απομάγευση του κόσμου». Και η σταθερότητα που μετά το Βατερλό παγιώθηκε στο περίφημο Συνέδριο της Βιέννης, το 1815, βαλλόταν πανταχόθεν. Η μαγεία του νέου κόσμου παραδιδόταν μαζί με το απομαγευμένο μέλλον της. Αν, λοιπόν, αυτή η αντίθεση σημαδεύει το περιβάλλον του Μπάιρον, από το περιβάλλον του Λαμπεντούζα δεν απουσιάζει μια ανάλογη: η κυρίαρχη, μέσα στα καθεστώτα που προέκυψαν μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αντίθεση ανάμεσα στις βραδύτητες της δημοκρατίας και στην ανυπομονησία των μαζών. Αντίθεση που έφερε, τελικά, τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κι όταν ο Λαμπεντούζα παρατηρεί πως «η εμφάνιση του λόρδου Μπάιρον έγινε σε καιρούς δυσπιστίας, αθεϊσμού, επανάστασης, φτώχειας και περηφάνιας» (σ. 37), δεν χρειάζεται πολλή διεισδυτικότητα για να προσέξει κανείς ότι ανάλογοι «καιροί» πλαισιώνουν την περίοδο και της δικής του ζωής. Όλος ο μεσοπόλεμος και η επισφαλής ισορροπία που ακολούθησε τον Β΄ Παγκόσμιο, με την έναρξη του Ψυχρού Πολέμου το 1947, συγκροτούν το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο Λαμπεντούζα έζησε μετά την ενηλικίωσή του. Στην ίδια τη ζωή του Μπάιρον αφιερώνεται το μεγαλύτερο μέρος της ομιλίας, αρχίζοντας με μια γεμάτη δηκτικά σχόλια, σχεδόν σπαρταριστή, γενεαλογία του λόρδου. Από προπάππο σε παππού και πατέρα, όλοι οι Μπάιρον χαρακτηρίζονται άθλιοι ναυτικοί ή στρατιωτικοί, κάκιστοι στις οικονομικές επενδύσεις, αλλά άκρως γοητευτικοί για το «αδύναμο φύλο». Ως προς την τελευταία οικογενειακή ιδιότητα, ο Μπάιρον μοιάζει να ξεπερνά όλους τους προγόνους του. Τα όσα σχετικά σχολιάζει ο Λαμπεντούζα (σ. 65 κ.α.) θυμίζουν την άρια του Λεπορέλλο, υπηρέτη του Ντον Τζοβάννι στην ομώνυμη όπερα του Μότσαρτ[4], όταν καταγράφει τις κατακτήσεις του κυρίου του («231 στη Γερμανία, 91 σε Γαλλία και Τουρκία, 1003 στην Ισπανία», γυναίκες όλων των προελεύσεων και όψεων!). Οι αντίστοιχοι αριθμοί υστερούν, για τον Μπάιρον· στις δικές του κατακτήσεις, όμως, περιλαμβάνονται κι αρκετοί νεαροί, διαφόρων εθνικοτήτων επίσης. Οι συναφείς επιδόσεις του Λαμπεντούζα δείχνουν να υπολείπονται κατά πολύ. Πρέπει να υπήρξε πιστός σύζυγος κι αφοσιωμένος γιος. Διέθετε όμως επίσης μακρύ προγονικό δένδρο, με τις ρίζες του να φτάνουν στο Βυζάντιο, κι επιπλέον, σε κρίσιμη ομοιότητα με τον Μπάιρον, είχε μια αμφιταλαντευόμενη σχέση με τη μητέρα του. Η κ. Λαμπεντούζα φρόντισε την φιλαναγνωσία και την αισθητική καλλιέργεια του γιου της, αλλά στάθηκε εμπόδιο στην ερωτική του ευτυχία∙ η κ. Μπάιρον λάτρευε την ομορφιά και την ευφυΐα του δικού της γιου, αλλά χλεύαζε το εκ γενετής μειονεκτικό του πόδι, που τον έκανε να κουτσαίνει. Η μία συνέβαλε έτσι, πεθαίνοντας, στο να αποδεσμευθεί και να κινητοποιηθεί δημιουργικά ο γιος, αφού την ιδέα του Γατόπαρδου τη συλλαμβάνει αμέσως μετά, ενώ η άλλη ζύμωσε εντός του την ανάγκη ενός κακομαθημένου όσο και κακοποιημένου παιδιού για διακρίσεις μέσω ανατρεπτικών τολμημάτων. Κι ακόμα, η μάλλον φιλοχρήματη κ. Μπάιρον, αφού έπαθε αποπληξία μόλις είδε τον λογαριασμό ενός ταπετσιέρη (σ. 62), απάλλαξε με τον θάνατό της τον γιο από κάθε αναστολή για απλόχερες δωρεές της οικογενειακής περιουσίας. Μια επιπλέον ομοιότητα Λαμπεντούζα - Μπάιρον υπάρχει και στο ότι ήταν πολύγλωσσοι και πολυταξιδεμένοι. Βέβαια, ο ποιητής των αρχών του 19ου αιώνα ξεκινά με το τυπικό Grand Tour των άγγλων αριστοκρατών, για μια πρώτη γνωριμία της Ιταλίας και της υπό τους Οθωμανούς Ελλάδας, πριν επανέλθει ως διασημότητα να ενισχύσει τον απελευθερωτικό της αγώνα, ενώ ο πεζογράφος των μέσων του 20ού ταξιδεύει στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη, με μόνιμες βάσεις το Παλέρμο και τη Ρώμη. Σε επίπεδο κύκλου γνωριμιών, οι ιδιοσυγκρασίες των δύο δεν θα μπορούσαν να διαφέρουν περισσότερο. Ο Μπάιρον διατηρεί θερμή φιλία με αρχαιογνώστες όπως ο Τζον Χόμπχαουζ ή ποιητές όπως ο Σέλλεϋ κι αποσπά τον θαυμασμό ανδρών και γυναικών της εποχής, από τον Αλή Πασά μέχρι τον Γκαίτε και τη Μαντάμ ντε Σταλ, ενώ ο Λαμπεντούζα δήλωνε πως προτιμά «την παρέα με αντικείμενα αντί ανθρώπων» και οι φιλίες του περιορίστηκαν σε ευάριθμους ιταλούς λόγιους ή ποιητές. Αλλά ίσως αυτό τον κάνει να δίνει έμφαση στον μακρύ κατάλογο γνωριμιών του Μπάιρον, με λεπτομέρειες που απουσιάζουν από άλλες, πολύ εκτενέστερες, βιογραφίες. Τέλος, η ομιλία κλείνει με μόλις είκοσι σελίδες αφιερωμένες στα έργα του Μπάιρον. Κεντρικό τους θέμα είναι γιατί, όταν πρωτοκυκλοφορούν, τα έργα αυτά μαγεύουν κυριολεκτικά ένα ευρύτατο κοινό, ευρύτερο των τότε θαυμαστών του Σέλλεϋ ή και του Γκαίτε, ενώ σύντομα η δόξα τους σβήνει; Η απάντηση που δίνεται είναι ότι ο σχεδόν μόνιμος ήρωάς τους –«ολέθριος άντρας, καταραμένος από γεννησιμιού του, έρμαιο της ακολασίας του, μα λυτρωμένος χάρη στη συναίσθηση των αμαρτιών του» (σ. 99)– μπαγιατεύει μαζί με τα ιδεώδη του Ρομαντισμού. Ο Λαμπεντούζα δεν λέει μπαγιατεύει, αλλά εκεί κατατείνουν τα σχετικά σχόλιά του. Αυτό προκύπτει κι όταν διακρίνει σε πολλά ποιήματα του Μπάιρον μια «στομφώδη κενότητα», η οποία τα καθιστά «προγόνους του μελοδράματος» (σ. 108-109). Νωρίτερα, πάντως, είχε δεχθεί κάποια ως «υπέροχα», με επιδράσεις σε ποιητές όπως ο Μπωντλαίρ (σ. 105-106). Το έργο του Μπάιρον δεν διαχωρίζεται ούτε από τη ζωή ούτε από το περιβάλλον του, κι ο Λαμπεντούζα το γνωρίζει καλά. Η κατάτμηση κάνει ίσως σαφέστερη την ομιλία στο ακροατήριο των λίγων νεαρών διανοουμένων για το οποίο προοριζόταν (όπως πληροφορεί η κατατοπιστική εισαγωγή του βιβλίου). Γνωρίζει όμως ότι στις αρχές του 19ου αιώνα κορυφώνονται οι επιπτώσεις του Διαφωτισμού. Με τα πρώτα βήματα της βιομηχανικής παραγωγής συντελείται μια κοσμογονία. Η ιδέα ότι ο κόσμος είναι το τυχαίο αποτέλεσμα άσκοπης φυσικής διαδικασίας, όχι το αιώνιο σκηνικό που έπλασε ο θεός για τον εκλεκτό του, τον άνθρωπο, αρχίζει να υποφώσκει. Αυτές οι συνθήκες γεννούν έργα ποιητών όπως ο Μπάιρον και, συνακόλουθα, τα έργα διαπλάθουν τους δημιουργούς τους. Γι’ αυτό και δεν διστάζουν να κρίνουν «όλες τις θρησκείες εξίσου αληθινές, δηλαδή εξίσου ψεύτικες», να εξαίρουν την ατομική ανεξαρτησία και μαζί το θέλγητρο της ταραχής που συνοδεύει τις επιδιώξεις της, όταν αυτές περνούν στην πράξη (σ. 60-61). Έτσι, όμως, η «απομάγευση» του κόσμου κάνει εκκλήσεις για την «επαναμάγευσή» του. Τζέιμς Τίλμπιτς Γουίλμορ, Ο Λόρδος Μπάιρον ατενίζοντας το Κολοσσαίο, χαρακτικό βασισμένο στον ομώνυμο πίνακα του Γουίλιαμ Γουέστολ, περ. 1850, Εθνική Πινακοθήκη Πορτρέτων Λονδίνου. Ανέφικτα ιδεώδη στη θέση του λανθάνοντος θεού∙ θρίαμβος της λογικής στην αποτελεσματική απόδοση των μηχανών και σαγήνη του παραμυθιού στον εξωτισμό της Ανατολής∙ εθνική συνείδηση και Οριενταλισμός∙ ρομαντική εφόρμηση στο υψηλό και διανοητικός ίλιγγος από την ασυμμετρία ανάμεσα στις δυνάμεις του νου και τη φυσική τους παράσταση – η αίσθηση «ακόρεστου κενού». Όχι τυχαία, αφετηριακή φιγούρα του ρομαντισμού γίνεται ο Τόμας Τσάτερτον, ο ποιητής που αυτοκτόνησε στα δεκαεπτά του, το 1770, επειδή η ποίησή του δεν ήταν τόσο τέλεια όσο θα την ήθελε. Εκεί, ως κορυφαία ρομαντική φιγούρα, και ο λόρδος Βύρων. Παγιδευμένος στο θέατρο που έπαιζε για τον ίδιο του τον εαυτό – μοιραία, ίσως, παγίδευση των ποιητών[5]. Το εκμαγείο του «βυρωνικού ήρωα», από το οποίο προήλθαν ένας Ευγένιος Ονέγκιν ή ένας Βέρθερος. «Υπέροχα αγέρωχος και ανυπόταχτος εναντίον όλων», όπως έγραφε ο Στέφαν Τσβάιχ το 1924, σε ένα κείμενο εξαιρετικής ευαισθησίας για τα 100 χρόνια από τον θάνατο του ποιητή, με τίτλο «Λόρδος Βύρων: Μια δαιμόνια παράσταση»[6]. Όσο για τον Μπάιρον του Λαμπεντούζα, νομίζω ότι θέμα της ομιλίας και ομιλητής, ποιητής και πεζογράφος, διατηρούν εν τέλει μια κατοπτρικά αντίστροφη σχέση. Σχέση που ίσως εξηγεί την επιλογή του συγκεκριμένου προσώπου για μιαν από τις λιγοστές, σχετικές ομιλίες του Σικελού Πρίγκιπα. Και η εξήγηση είναι ότι ο Μπάιρον υποσκελίζει όλους τους ήρωές του, ενώ ο μόνος μυθιστορηματικός ήρωας του Λαμπεντούζα –ο Δον Φαμπρίτσιο Κορμπέρα, πρίγκιπας της Σαλίνα, στο Ο Γατόπαρδος– υποσκελίζει σαφώς τον συγγραφέα του. Πάρα πολλοί θα αγνοούν το Προσκύνημα του Τσάιλντ Χάρολντ, μολονότι εκεί γίνεται πρότυπο ο «βυρωνικός ήρωας» κι εμπνέει μουσικές στον Μπετόβεν ή στον Γκουνώ∙ πάρα πολλοί θα αγνοούν τον Λάρα, τον Μάνφρεντ, την Παριζίνα και άλλα ιστορικού περιεχομένου τραγικά ποιήματά του∙ αλλά και σύντομα ποιήματα, σαν το «Δεν θα πλανηθούμε ξανά»[7], υπέροχα τραγουδισμένο απ’ την Τζόαν Μπαέζ, πολλοί θα τα αγνοούν επίσης. Όλοι, όμως, ξέρουν τον λόρδο Βύρωνα, τη ρομαντική συμβολή του στον Ελληνικό Αγώνα και τον θάνατό του στο Μεσολόγγι. Από την άλλη μεριά, παρά πολλοί θα αγνοούν το όνομα Τζουζέππε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα, το ότι ήταν Πρίγκιπας ή το ότι είχε έναν θλιβερό θάνατο από καρκίνο, 61 ετών, σε νοσοκομείο της Ρώμης∙ αλλά όλο και κάτι θα λέει στους πάντες Ο Γατόπαρδος – αν όχι ως μυθιστόρημα, σίγουρα ως ταινία. Συγγραφείς που έμειναν στην ιστορία από ένα μόνο μυθιστόρημα δεν είναι σπάνιοι: Έμιλυ Μπροντέ κι Ανεμοδαρμένα Ύψη, Μάργκαρετ Μίτσελ και Όσα παίρνει ο άνεμος, Μπόρις Πάστερνακ και Δόκτωρ Ζιβάγκο ή Σάλιντζερ και Ο φύλακας στη σίκαλη, μεταξύ άλλων. Ο Μπάιρον είναι ο μόνος ποιητής που έμεινε στην ιστορία αποσυνδεδεμένος από το έργο του, και ας στέκει ολόκληρος μέσα σ’ αυτό. Μια τέτοια αίσθηση αφήνει το βιβλίο του Λαμπεντούζα, καίτοι ο συγγραφέας αντιπαρέρχεται την εμφανή σύγκριση, όπως αρμόζει στην τάξη του: με αριστοκρατική διακριτικότητα. [1] Αναφορά του Λαμπεντούζα στο βιβλίο του, σ. 61. [2] Roderick Beaton, Ο πόλεμος του Μπάιρον. Ρομαντική εξέγερση, ελληνική επανάσταση, μτφρ. Κατερίνα Σχινά, Πατάκη, Αθήνα 2015, σ. 316. [3] Αναφορά του Richard J. Evans, In Defence of History, Granta Books, 1997, σ. 23. [4] Ο Δον Ζουάν του Μπάιρον, το μεγάλο του επικό ποίημα που σκανδάλισε τη Βρετανία του 1819, βασίζεται στον ίδιο θρύλο γυναικοκατακτητή που δημιούργησε ο δραματουργός Τίρσο ντε Μολίνα, αλλά ο Μπάιρον δίνει στον υπηρέτη το όνομα Πεντρίλο και έμφαση στα ταξίδια του Δον Ζουάν, χωρίς ακριβή αριθμό των κατακτήσεών του. [5] Όπως, έναν αιώνα μετά τον Μπάιρον, έγραψε ο Φερνάντο Πεσσόα, ένας ποιητής που αναγνωρίστηκε μεταθανατίως, αφού κράτησε το μεγαλύτερο μέρος του έργου του κλειδωμένο σ’ ένα σεντούκι: «Ο ποιητής να προσποιείται ξέρει μόνο / και τόσο καλά να προσποιείται ξέρει / ώστε να προσποιείται και τον πόνο / όταν στ’ αλήθεια υποφέρει». [6] Δημοσιεύθηκε στην Athens Review of Books σε μετάφραση Δημήτρη Δημοκίδη (τχ. 125, Φεβρ. 2021, σσ. 16-18). Κείμενο το οποίο πρέπει να είχε υπ’ όψιν ο Λαμπεντούζα, καθώς ο προβληματισμός του για την τεράστια επιτυχία και τη σύντομη επιβίωση του έργου του Μπάιρον είναι ταυτόσημος με του Τσβάιχ. [7] «So we'll go no more a roving / So late into the night, / Though the heart be still as loving, / And the moon be still as bright. …».

Λόρδος Μπάιρον - Το ακόρεστο κενό

Σύνδεση