Για τη μοίρα των ἀποκεκλεισμένων: αναφορά στις ρωμαϊκές φυλακές

Δέσποινα Ιωσήφ, Έγκλειστοι στις ρωμαϊκές φυλακές ή Αναμένοντας τον καλό και τον κακό δικαστή, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2020, σελ. 63 Φαίην δ᾿ ἄν, εἰ καὶ παράδοξον εἰπεῖν, ὅτι καὶ τοῖς πονηροῖς ἐσθῆτος καὶ τροφῆς ὅσιον ἂν εἴη μεταδιδόναι· τῷ γὰρ ἀνθρωπίνῳ καὶ οὐ τῷ τρόπῳ δίδομεν. διόπερ οἶμαι καὶ τοὺς ἐν δεσμωτηρίῳ καθειργμένους ἀξιωτέον τῆς τοιαύτης ἐπιμελείας. οὐδὲν γὰρ κωλύσει τὴν δίκην ἡ τοιαύτη φιλανθρωπία. χαλεπὸν γὰρ ἂν εἴη, πολλῶν ἀποκεκλεισμένων ἐπὶ κρίσει, καὶ τῶν μὲν ὀφλησόντων, τῶν δὲ ἀθῴων ἀποφανθησομένων, μὴ διὰ τοὺς ἀναιτίους οἶκτόν τινα νέμειν καὶ τοῖς πονηροῖς, ἀλλὰ τῶν πονηρῶν ἕνεκα καὶ περὶ τοὺς οὐδὲν ἠδικηκότας ἀνηλεῶς καὶ ἀπανθρώπως διακεῖσθαι. «Και θα υποστήριζα, όσο παράδοξο κι αν είναι να το πει κανείς, ότι και με τους μοχθηρούς θα ήταν ευσεβές να μοιραστεί κανείς τα ρούχα και το φαγητό του· γιατί τα παρέχουμε στην ανθρώπινή τους υπόσταση και όχι στον χαρακτήρα τους. Και ως εκ τούτου θεωρώ ότι και οι έγκλειστοι στο δεσμωτήριο δικαιούνται παρόμοια φροντίδα· σε τίποτε δεν θα εμποδίσει την απόδοση δικαιοσύνης αυτού του είδους η φιλανθρωπία. Γιατί, δεδομένου ότι πολλοί έχουν φυλακιστεί ενόψει της δίκης τους, εκ των οποίων ορισμένοι θα αποδειχθούν ένοχοι ενώ άλλοι αθώοι, θα ήταν βαρύ αν, έχοντας κατά νουν εκείνους που θα απαλλαγούν από τις κατηγορίες [και άρα τελικώς θα απελευθερωθούν] να μη δείξουμε λίγο οίκτο και στους μοχθηρούς, αλλά εξαιτίας των μοχθηρών να φερόμαστε με ανηλεή και απάνθρωπο τρόπο και σ’ εκείνους που δεν έχουν διαπράξει αδικία.» Τα παραπάνω λόγια ανήκουν στον αυτοκράτορα Ιουλιανό. Πρόκειται για μια περικοπή από την αποσπασματικά σωζόμενη Επιστολή «Προς έναν ιερέα»,[1] όπου αναπτύσσεται εκτενώς η έννοια της φιλανθρωπίας, η οποία θα πρέπει να μετουσιωθεί, στο πλαίσιο του ἱερατικοῦ βίου και όχι μόνο, από αφηρημένη έννοια σε συγκεκριμένη κοινωνική πρακτική. Ἡ δὲ φιλανθρωπία πολλὴ καὶ παντοία...: πολλαπλές οι πτυχές του φιλάλληλου ήθους, το οποίο κατά τον Ιουλιανό εδράζεται σε θεολογικές βάσεις· διόλου τυχαία, ως πρώτιστο παράδειγμα μνημονεύει το πεφεισμένως κολάζειν, τον μετριασμό δηλαδή της βαναυσότητας των ποινών.[2] Το γεγονός ότι η φροντίδα για τους φυλακισμένους τοποθετείται στο πλαίσιο της ευρύτερης κοσμοθεωριακής βάσης της φιλανθρωπίας αντανακλά τον εντεινόμενο προβληματισμό που εκδηλώνεται εκείνη την εποχή αναφορικά με το ποινικό σύστημα και τη μεταχείριση των εγκλείστων. Αναπτύσσεται, μάλιστα, τον τέταρτο αιώνα, σειρά νομοθετικών πρωτοβουλιών στις οποίες προτάσσεται ο στόχος να διασφαλιστεί η ανθρωπινότερη μεταχείριση των κρατουμένων: χαρακτηριστικά δείγματα της αυτοκρατορικής αυτής πρακτικής θα παρατεθούν στο τέλος του κειμένου, εν είδει κατακλείδας. Έχοντας όμως ξεκινήσει με το παράθεμα του Ιουλιανού, αναπόφευκτα μας έρχεται στον νου και ο πεπαιδευμένος «σοφιστής» από την Αντιόχεια, που μοιράζεται με τον αυτοκράτορα τον ίδιο φιλοσοφικό και θρησκευτικό ορίζοντα. Αναφερόμαστε βεβαίως στον Λιβάνιο – και είναι δύο ρητορικοί λόγοι εκείνου (υπ’ αρ. 22 και 45), με κεντρικό θέμα τη μεταχείριση των δεσμωτών και την απονομή δικαιοσύνης, που παρουσιάζονται στο πόνημα της Δέσποινας Ιωσήφ με τίτλο Έγκλειστοι στις ρωμαϊκές φυλακές. Προκειμένου να αντιληφθούμε το νομικό και θεσμικό status της στέρησης της ελευθερίας κατά την περίοδο του τετάρτου αιώνα μ.Χ., όπου ανήκει τόσο ο Λιβάνιος όσο και ο Ιουλιανός, θα πρέπει ευθύς εξ αρχής να σημειώσουμε μια βασική αρχή του ρωμαϊκού δικαίου, που αναμφίβολα φαντάζει ξένη σε εμάς: το γεγονός, δηλαδή, ότι τα δεσμά της φυλακής νοούνται κατεξοχήν ως μια προσωρινή συνθήκη, μέχρι τη διεξαγωγή της δίκης. Τούτο διαφάνηκε εξάλλου από το ιουλιάνειο παράθεμα, καθώς γίνεται εκεί εμφατικά μνεία στην αναμονή των εγκλείστων ενόψει της δικαστικής ετυμηγορίας η οποία και θα τους ανακηρύξει αθώους ή ενόχους. Για να φωτιστεί μεταξύ άλλων και η ιδιαίτερη αυτή πτυχή της ρωμαϊκής ποινικής πρακτικής θα ήταν χρήσιμο να προβούμε σε μια σύντομη αναδρομή στην ανάδυση του δεσμωτηρίου ως κρατικού ιδρύματος-θεσμού στη Ρώμη. Εστιακό σημείο παρόμοιας αναδρομής θα είναι αναπόφευκτα η εμβληματική φυλακή της ίδιας της πόλεως της Ρώμης, δηλαδή το Tullianum: carcer Tullianum (Τυλλιανό δεσμωτήριο) ή απλώς carcer. Αρχικά υπήρξε ένα μερικώς υπέργειο θολωτό κτίσμα, μια αίθουσα κυκλική, διαμέτρου επτά περίπου μέτρων, δίχως ανοίγματα, χτισμένη ολόγυρα με τετραγωνικούς λίθους τοποθετημένους κατά στρώσεις – θυμίζοντας έτσι, ως προς τη μορφή, τους μυκηναϊκούς θολωτούς τάφους. Αν ποτέ εκδιπλώθηκε στο πλήρες ανάπτυγμά του το τόξο του θόλου, το εσωτερικό ύψος της αίθουσας θα έφθανε τα δέκα μέτρα. Το βέβαιο, πάντως, είναι ότι σε ορισμένη εποχή, αντί της ολοκλήρωσης του θόλου, στρώθηκε λίθινη επίπεδη στέγη με ένα μικρό άνοιγμα στο κέντρο της. Επάνω, λοιπόν, ακριβώς από το Tullianum χτίστηκε μια τραπεζοειδής αίθουσα με στέγη σε σχήμα κυλινδρικής καμάρας. Η μόνη πρόσβαση στον κάτω θάλαμο ήταν μέσα από το στενό αυτό άνοιγμα-καταπακτή, που έγινε πια ένα καταβάσιον, συνήθως χωρίς ελπίδα γυρισμού στο φως για όποιον κατερχόταν. Σταδιακά, μάλιστα, λόγω της μεταβολής του εδάφους, το Tullianum κατέληξε να είναι πλήρως υπόγειο. Γιατί όμως Tullianum; Η ονομασία αυτή ανάγεται είτε στον βασιλιά της Ρώμης Servius Tullius, ο οποίος φέρεται να έχει χτίσει τον κάτω θάλαμο, είτε στο ουσιαστικό tullius, που σημαίνει «υδάτινος πίδακας, πηγή». Πράγματι υπήρχε εκεί μια πηγή που δεν έχει μέχρι σήμερα στερέψει – ακόμη κυλάει νερό στο λίθινο δάπεδο της φυλακής. Το παράδοξο αυτό, της ύπαρξης μιας πηγής μέσα στο έρεβος του υπόγειου δεσμωτηρίου, ενισχύει ακόμη περισσότερο την αίσθηση του ανοίκειου που ούτως ή άλλως καλύπτει την εν πολλοίς σκοτεινή για μας ιστορία των ρωμαϊκών φυλακών.[3] Η κεντρική, εντούτοις, θέση του Tullianum στο πλαίσιο της ιστορίας των ρωμαϊκών δικαϊκών θεσμών δεν οφείλεται τόσο στην αρχιτεκτονική του δομή όσο στην ίδια την τοποθεσία του. Το κτίσμα αυτό βρίσκεται μέσα στο διοικητικό κέντρο της αρχαίας Ρώμης, στην περιοχή του φόρουμ, κοντά στην Curia, την έδρα της Συγκλήτου, και συγκεκριμένα ανάμεσα στην Basilica Porcia και τις Scalae Gemoniae. Είναι, μάλιστα, και σήμερα επισκέψιμο, καθώς, εξαιτίας της σύνδεσής του με τον θρύλο της εκεί φυλάκισης του Αποστόλου Πέτρου, επεβίωσε μέχρι τις μέρες μας με το όνομα «Carcere Mamertino».[4] Επάνω από τον υπόγειο θάλαμο ανεγέρθηκε τον δέκατο έκτο αιώνα η εκκλησία San Giuseppe dei Falegnami, μέσω της οποίας έχει κανείς σήμερα πρόσβαση στην υπόγεια κρύπτη.[5] Μία μαρμάρινη επιγραφή θυμίζει στον επισκέπτη τα ιστορικά πρόσωπα που μαρτύρησαν σε αυτή την ειρκτή που χρησιμοποιήθηκε ως τόπος εκτέλεσης επικίνδυνων αντιπάλων του ρωμαϊκού κράτους. Οι εχθροί αυτοί υπήρξαν είτε εσωτερικοί, όπως ο Herennius Siculus, συνεργάτης του Γαΐου Γράκχου, ή ο Λέντουλος, μέλος της συνωμοσίας του Κατιλίνα, είτε εξωτερικοί, καθώς ο Ιουγούρθας της Νουμιδίας, ο Βερκιγγετόριξ της Γαλατίας ή ο Σίμων μπεν Γκιόρα της Ιουδαίας. Και οι τρεις αυτοί υπήρξαν ηγήτορες ξένων εθνών τα οποία υπέταξε η Ρώμη· καθώς παραδίδουν οι πηγές, εκτελέστηκαν είτε στο ίδιο το Tullianum είτε μετά από σύντομη κράτηση εκεί, αφού πρώτα τους περιέφερε στις οδούς σιδηροδέσμιους ο νικητής στρατηγός ανάμεσα στα λάφυρα του ρωμαϊκού θριάμβου. Αξίζει εδώ να σταθούμε στην εκτέλεση του Λεντούλου, καθώς συνοδεύεται από μια σπάνια περιγραφή του υπόγειου θαλάμου, όπου εκείνος θανατώθηκε στις 5 Δεκεμβρίου του έτους 63 π.Χ. Ο Λέντουλος (Publius Cornelius Lentulus Sura), καταγόμενος από γένος πατρικίων, κατείχε σπουδαία θέση στη ρωμαϊκή κοινωνία και κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του κατέλαβε περίβλεπτα αξιώματα, έχοντας θητεύσει ως συγκλητικός και διατελέσει επίσης πραίτωρ και ύπατος. Τον άνθρωπο αυτόν, που φερόταν αποφασισμένος να ηγηθεί εξέγερσης στη Ρώμη, μέχρι και να πυρπολήσει την πόλη, τον οδήγησε μέχρι το δεσμωτήριο αυτοπροσώπως ο ύπατος που είχε δώσει την εντολή της εκτέλεσής του, όπως και τεσσάρων ακόμη μελών της συνωμοσίας, ύπατος που είχε κεντρικό ρόλο στην κατάπνιξη της εξέγερσης και δεν είναι άλλος από τον Κικέρωνα. Ο ιστορικός της Ρώμης Σαλλούστιος (Caius Sallustius Crispus), ο ζηλωτής εκείνος του Θουκυδίδη, δεν αρκείται σε απλή μνεία του τρόπου θανάτωσης του Λεντούλου, αλλά επιλέγει να περιγράψει με τρόπο παραστατικό την τοποθεσία όπου αυτή έλαβε χώρα: «Υπάρχει στη φυλακή ένα μέρος που ονομάζεται Tullianum και το οποίο, μετά από σύντομη ανάβαση προς τα αριστερά, είναι βυθισμένο γύρω στα δώδεκα πόδια κάτω από το έδαφος. Τοίχοι το ασφαλίζουν από όλες τις πλευρές και καλύπτεται από μια θολωτή οροφή που συναρμόζεται με λίθινες αψίδες. Εξαιτίας όμως της εγκατάλειψης, του σκοταδιού και της κακοσμίας, η όψη του είναι αποτρόπαιη και φρικτή.[6] Στο μέρος αυτό, αφού τον κατέβασαν τον Λέντουλο οι δήμιοι, ακολουθώντας τις διαταγές, τον στραγγάλισαν με θηλιά. Κι έτσι ο πατρίκιος αυτός, από το επιφανέστατο γένος των Κορνηλίων, ο οποίος είχε καταλάβει το υπατικό αξίωμα της Ρώμης, βρήκε τέλος του βίου αντάξιο του χαρακτήρα και των πράξεών του.»[7] Με λίγες, αλλά προσεκτικά επιλεγμένες, ρητορικά αρμοσμένες λέξεις αποδίδει ο Σαλλούστιος τη φρίκη του Τullianum – που παραπέμπει μάλιστα σε ποιητικές αποτυπώσεις του Κάτω Κόσμου. Η περιγραφή αυτή έρχεται σε αντίθεση με την επιλογή της αποσιώπησης εκεί όπου διεξέρχεται, σε άλλο έργο του,[8] το ομόλογο γεγονός της θανάτωσης του Ιουγούρθα στην υπόγεια φυλακή. Η διαφοροποίηση αυτή έχει δεχθεί ποικίλες όσο και αντικρουόμενες ερμηνείες. Σε κάθε περίπτωση, παραμένει βέβαιο πως ο ιστορικός θέλει να εκμαιεύσει από τον αναγνώστη μια ανθρώπινη αντίδραση, να του ξυπνήσει, θα λέγαμε, τα αντανακλαστικά του ἐλέου και του φόβου. Υπ’ αυτήν την έννοια, ενδεχομένως και να επιδιώκει να προκαλέσει ο Σαλλούστιος τη συμπάθεια για τον εκπεσόντα πατρίκιο· κατ’ άλλους, όμως, ίσως να ζητεί έτσι να επισφραγίσει και αφηγηματικά την καταδίκη του Λεντούλου, εξισώνοντάς τον υπόρρητα με τον Ιουγούρθα, τον βασιλιά από τη Βόρεια Αφρική που είχε με αυθάδεια απειλήσει τη ρωμαϊκή ηγεμονία.[9] Η ερμηνευτική αμφισημία του παραθέματος του Σαλλουστίου είναι ενδεικτική της δυσχέρειας του μελετητή να διαπεράσει το φράγμα της ανεπάρκειας των πηγών στην προσπάθειά του να συγκροτήσει μιαν έγκυρη εξιστόρηση των απαρχών του θεσμού των φυλακών, όπως αυτός αναπτύσσεται ιστορικά στη Ρώμη.[10] Από τους ιστορικούς συγγραφείς οι πληροφορίες που μας παρέχονται είναι πενιχρές, τόσο όσον αφορά στην περίοδο της res publica όσο και σ’ εκείνη των αυτοκρατορικών χρόνων. Παρά ταύτα, φθάνοντας στην Ύστερη Αρχαιότητα, μπορεί ο μελετητής να αξιοποιήσει προσωπικές καταθέσεις και εξιστορήσεις, όπως αυτές που εγκιβωτίζει ο Λιβάνιος στους λόγους του ή εκείνες που εμπεριέχονται στα χριστιανικά μαρτύρια. Στη χριστιανική γραμματεία η σχετική παράδοση ξεκινά βεβαίως με τις αφηγήσεις που αφορούν στους Αποστόλους. Γνωστή εξάλλου είναι η φράση δέσμιος Χριστοῦ με την οποία αυτοπροσδιορίζεται ο Απόστολος Παύλος υπαινισσόμενος τη φυλάκισή του.[11] Και επιστρέφουμε εδώ πάλι στο Tullianum: ιδιάζουσα σημασία, για ευνόητους λόγους, απέδωσε η Εκκλησία της Ρώμης στην απόκρυφη, αμάρτυρη στην Καινή Διαθήκη, ιστορία του εγκλεισμού εκεί του Αποστόλου Πέτρου. Η παράδοση αυτή ανήγαγε, εξάλλου, τον υπόγειο πέτρινο θάλαμο σε θρησκευτικό προσκύνημα κάτω από την εκκλησία San Giuseppe dei Falegnami, παρέχοντας έτσι την αφορμή ώστε να διατηρηθεί εκείνος μέχρι και σήμερα ως μνημείο προσβάσιμο στους επισκέπτες. Η ίδια αυτή παράδοση είναι που ενέπνευσε την ανέγερση, και δη σε πρώιμη εποχή, μιας άλλης εκκλησίας της Ρώμης, με την εύγλωττη ονομασία San Pietro in Vincoli, στην οποία φυλάσσεται ως κειμήλιο η αλυσίδα με την οποία δέθηκε ο Απόστολος Πέτρος στη φυλακή.[12] Στο κέντρο δε της φατνωματικής οροφής δεσπόζει η περίφημη νωπογραφία του Τζοβάνι Μπατίστα Παρόντι (Giovanni Battista Parodi, 1706) που απεικονίζει το «Θαύμα των αλύσεων», δηλαδή τη θαυμαστή θεραπεία της Αγίας Βαλβίνας από τον Πάπα Αλέξανδρο, ο οποίος ακούμπησε επάνω της τις αλυσίδες του Αποστόλου Πέτρου. Το περιστατικό αυτό, που τοποθετείται στον δεύτερο αιώνα μ.Χ., μας εισάγει στην ιδιαίτερη σημασία που αποδίδεται στη φυλάκιση ως μέρος του μαρτυρίου των Χριστιανών – το θαύμα αυτό εξάλλου το είχε τελέσει ο Πάπας Αλέξανδρος όντας ο ίδιος δεσμώτης. Να σημειωθεί επιπλέον ότι τα μαρτύρια δεν αποτυπώνουν μόνο πληροφορίες σχετικά με τα ίδια τα κτίσματα ή τη μεταχείριση των φυλακισμένων, αλλά εξίσου και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι Χριστιανοί το δεσμωτήριο, δηλαδή ως τόπο μαρτυρίου που σηματοδοτεί μια πνευματική πορεία με τελικό σταθμό τη λύτρωση. Κεντρική αναδεικνύεται εδώ η εικονοπλασία των δεσμών και της απελευθέρωσης, του βασανισμού και της τελικής σωτηρίας.[13] Η αναφορά στα μαρτύρια μας δίνει την αφορμή και για την εξής διαπίστωση. Ενώ στην πρώιμη αυτοκρατορική εποχή καταγράφονται, αναντίρρητα, φαινόμενα όπως η δικαστική βαναυσότητα, τα βασανιστήρια που υφίστανται οι δούλοι ή τα βάρβαρα δημόσια θεάματα, κατά την Ύστερη Αρχαιότητα ηχεί πολύ πιο έντονα η έκφραση διαμαρτυρίας ενάντια σε αυτά. Η συγχορδία των φωνών που επίμονα καταγγέλλουν τη σκοτεινή όψη του δικαστικού και ποινικού συστήματος αποτελεί στοιχείο νεοφανές, το οποίο ζητεί ερμηνεία. Τόσο τα χριστιανικά μαρτύρια, όσο και οι λόγοι του Λιβανίου, καθώς και οι σχετικές περιγραφές, για παράδειγμα, του Αμμιανού Μαρκελλίνου, αποτυπώνοντας με παραστατικό τρόπο τις κακουχίες της φυλακής, προκαλούν τη συμπάθεια για τα θύματα και την αγανάκτηση για τους θύτες. Εδώ η αγριότητα του δεσμοφύλακα ή του άρχοντα που είναι υπεύθυνος για τη λειτουργία των φυλακών δεν εκτίθεται με σκοπό απλώς να αποτυπωθεί μια πραγματικότητα ή να καταγγελθούν μεμονωμένα περιστατικά κατάχρησης εξουσίας, αλλά αποβλέπει επίσης στην προβολή, κατ᾽ αντίστιξη, ενός ευρύτερου ιδεολογικού πλαισίου ή ηθικού προγράμματος.[14] Παρόμοιες αφηγήσεις και καταγγελίες παραμένουν, σε κάθε περίπτωση, πολύτιμη πηγή για την άντληση ιστορικών πληροφοριών σχετικά με τον τρόπο απόδοσης δικαίου στη ρωμαϊκή αυτοκρατορία. Κατ᾽ αρχάς, υπεύθυνοι για την απονομή της δικαιοσύνης και τη λειτουργία των φυλακών ήταν οι κρατικοί αξιωματούχοι, με κορυφαίο τον έπαρχο στις διάφορες διοικητικές περιφέρειες του imperium. Εκείνος ή οι υφιστάμενοί του αποφάσιζαν ποιος, πότε και για πόσο διάστημα θα φυλακιστεί. Οι διοικητικοί αυτοί αξιωματούχοι διέθεταν ασφαλώς την ευχέρεια, αν το ήθελαν, να περιορίσουν τον βασανισμό των κρατουμένων εξασφαλίζοντας πιο ανθρώπινες συνθήκες κράτησης – ή, πάλι, μέσω της αδράνειάς τους, να ταλαιπωρήσουν αθώους και ενόχους καθυστερώντας την εκδίκαση της υπόθεσης, ενίοτε μέχρι να επέλθει ακόμη και η φυσική εξόντωση των υποδίκων. Μία βασική πηγή που διαθέτουμε αναφορικά τα ζητήματα αυτά είναι, το δίχως άλλο, τα γραπτά του Λιβανίου· αναφερόμαστε, συγκεκριμένα, σε ορισμένες Επιστολές του, όσο και κυριότερα σε τρεις λόγους του: Εἰς Ἐλλέβιχον (υπ’ αρ. 22), Πρὸς Θεοδόσιον τὸν βασιλέα κατὰ Τισαμενοῦ (33) και Πρὸς τὸν βασιλέα περὶ τῶν δεσμωτῶν (45). Ο πρώτος από τους τρεις αυτούς λόγους αποτελεί εγκώμιο προς τον Ελλέβιχο, που κατείχε το αξίωμα του magister militum της Συρίας και επαινείται από τον Λιβάνιο για την παιδεία και το φιλάνθρωπο ήθος του. Στον αντίποδα βρίσκεται ο Τισαμενός, consularis της Συρίας, του οποίου ο τρόπος διοίκησης παρουσιάζεται ως αυθαίρετος και απάνθρωπος. Από την άλλη πλευρά, ο λόγος υπ’ αρ. 45, που απευθύνεται και εκείνος, όπως και ο Κατὰ Τισαμενοῦ, στον αυτοκράτορα Θεοδόσιο, έχει ουσιαστικά τον χαρακτήρα μιας πραγματείας όπου κηρύσσεται η αναμόρφωση του συστήματος απόδοσης δικαιοσύνης, με βασικές κατευθυντήριες γραμμές τον σεβασμό προς τον νόμο, την αμεροληψία, τις αξιώσεις της φιλανθρωπίας και την ανάγκη να διαφυλαχθεί η σταθερότητα της κοινωνικής τάξεως.[15] Από τους τρεις αυτούς λόγους περιλαμβάνονται στο πόνημα της Δέσποινας Ιωσήφ οι υπ’ αρ. 45 και 22 (με αυτή τη σειρά). Η παράλειψη του λόγου υπ’ αρ. 33, του στηλιτευτικού του Τισαμενού, δεν αφαιρεί ωστόσο ουσιώδη στοιχεία από την καταγγελία των συνθηκών φυλάκισης και των κατακριτέων πρακτικών ορισμένων διοικητικών αξιωματούχων. Έχουμε, λοιπόν, στα χέρια μας μια χρηστική έκδοση, η οποία στοιχεί στο γενικό πρότυπο της σειράς των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, που τιτλοφορείται «Διάλογοι με την αρχαιότητα». Προτάσσεται κατατοπιστική εισαγωγή στο ζήτημα της κάθειρξης κατά την Ύστερη Αρχαιότητα και τους οικείους λόγους του Λιβανίου και ακολουθεί η μετάφραση, η οποία συνοδεύεται από σύντομες σημειώσεις. Κατ’ αυτό τον τρόπο ολοκληρώνεται το συνοπτικό αυτό, αλλά κατατοπιστικό πόνημα, που συνιστά σημαντική προσθήκη στην ελληνική βιβλιογραφία.[16] Να σημειωθεί εδώ πως η παράλειψη του αρχαίου κειμένου αποτελεί επιλογή που τηρείται σταθερά στα μέχρι τώρα βιβλία που έχουν εκδοθεί στη σειρά. Ο στόχος είναι, προφανώς, να παραχθούν εκδόσεις που να απευθύνονται σε ένα ευρύτερο, κατά το δυνατόν, κοινό. Ασφαλώς επαινετή παρόμοια στόχευση, αλλά πάντως –δεδομένου μάλιστα ότι πρόκειται και για κείμενα που κυκλοφορούν για πρώτη φορά μεταγραμμένα στα νέα ελληνικά– η απουσία του πρωτοτύπου γίνεται αναπόφευκτα αισθητή στον μελετητή. Επιστρέφοντας στο περιεχόμενο των λόγων αρκεί να σταθούμε εδώ ενδεικτικά σε ορισμένες χαρακτηριστικές αναφορές του Λιβανίου. Τα δεσμωτήρια παρουσιάζονται ως κτίσματα όπου η διαβίωση είναι δυσχερής, ιδίως στα ενδότερα, όπου για λόγους ασφαλείας κλείνονται ορισμένοι κρατούμενοι, αλλά και συχνά εξαιτίας του μεγάλου αριθμού των φυλακισμένων. Να μια πληγή του συστήματος κράτησης, η οποία, καθώς πιστοποιεί και η σύγχρονη εμπειρία, έχει αποβεί τελικά διαχρονική. Ο Λιβάνιος αναφέρει χαρακτηριστικά πως «η φυλακή ... γεμίζει ασφυκτικά. Κανείς δεν αποφυλακίζεται, ή έστω ελάχιστοι, ενώ ταυτόχρονα πολλοί φυλακίζονται» (45.8). Η φυσική και ψυχολογική πίεση σε βάρος των κρατουμένων, η βασανιστική τους διαβίωση καθίστανται εμφανείς. Καθώς τονίζει παρακάτω, εξαιτίας της αβελτηρίας αυτής και της αδιαφορίας των αρχών, ορισμένοι από τους εγκάθειρκτους, και μάλιστα άνθρωποι που ίσως τελικά να αποδεικνύονταν αθώοι, βρίσκουν τον θάνατο μέσα στο δεσμωτήριο (45.11). Το εσωτερικό του Tullianum. Μία ακόμη ουσιώδης πτυχή της κακοδαιμονίας της φυλακής είναι η οικονομική: οι κρατούμενοι είναι υποχρεωμένοι να εξασφαλίζουν οι ίδιοι την τροφή τους, καθώς η μερίδα φαγητού που τους παρέχεται είναι εξαιρετικά περιορισμένη. Εδώ αναδεικνύεται πάλι το κοινωνικό και οικονομικό χάσμα, καθώς οι πιο εύποροι πολίτες βρίσκονται σε καλύτερη μοίρα σε σχέση με τους πενόμενους, οι οποίοι δυσκολεύονται να συντηρήσουν τους εαυτούς τους. Οι πλουσιότεροι μπορούν να βασιστούν στους οικείους τους ώστε να εξασφαλίσουν τροφή και άλλα χρειώδη κατά τη διάρκεια της κράτησης, ενώ διαθέτουν φυσικά και τη δυνατότητα να χρηματίσουν τους δεσμοφύλακες. Μεταξύ των προνομίων που μπορούν να απολαύσουν συγκαταλέγεται, πολύ χαρακτηριστικά, και η εξασφάλιση ενός κρεβατιού. Εξαιτίας της ασφυκτικής πληρότητας των φυλακών αποτελεί ενίοτε ζητούμενο για τους απόρους ακόμη και να βρουν χώρο να ξαπλώσουν (45.8). Όπως καταγγέλλει στον Κατὰ Τισαμενοῦ λόγο του ο Λιβάνιος, αν ο κρατούμενος δεν διαθέτει πόρους για να συντηρηθεί –αλλά και να δωροδοκήσει τους δεσμώτες του– υφίσταται βασανισμό, του αφαιρούν επί παραδείγματι τα ρούχα, ως μέσο πίεσης προκειμένου να υποχρεωθεί να βρει χρήματα. Αναγκάζεται, λοιπόν, να παρακαλέσει κάποιον οικείο του, όπως την ηλικιωμένη μητέρα του, να ζητιανέψει, προκειμένου να μπορέσει εκείνος να επιβιώσει στο δεσμωτήριο (33.30). Εάν αντιτείνει στην απελπισία του ο φυλακισμένος πως δεν έχει κανέναν τρόπο να εξασφαλίσει χρήματα ούτε και κάποιον συγγενή που να μπορεί να τον συνδράμει, τότε ίσως δεχτεί τη σαρκαστική προτροπή των δεσμοφυλάκων: «Γιατί δεν αξιοποιείς κάποιον που βγαίνει από τη φυλακή και μέσω αυτού να προσεγγίσεις μια από τις γυναίκες που έχουν αφιερωθεί στη φιλανθρωπία, να πέσεις στα πόδια της, να την πείσεις να πάει να ζητιανέψει και να σου φέρει τα χρήματα;» (45.10).[17] Το ζήτημα της διαβίωσης στις φυλακές αποκτά μιαν επιπλέον διάσταση που άπτεται της φιλανθρωπίας, δεδομένου ότι, καθώς σημειώθηκε ήδη ευθύς εξαρχής, οι ρωμαϊκές φυλακές δεν προορίζονταν για την τιμωρία των εκεί εγκλείστων. Το δεσμωτήριο εξυπηρετεί κατά κύριο λόγο την προσωρινή κράτηση μέχρι τη διενέργεια της δίκης.[18] Η κράτηση θεωρούνταν, λοιπόν, ουσιαστικά μια διαδικασία διαρκούς ροής και μετάβασης, όχι ένα δεδομένο status quo, αλλά πολύ περισσότερο ένας σταθμός προς την επιδίωξη του τελικού στόχου που ήταν η διεκπεραίωση της δικαστικής διαδικασίας και συνακόλουθα η αθώωση ή ο κολασμός του κρατουμένου.[19] Εκδηλώνοντας μιαν αρνητική στάση προς τη φυλάκιση οι ρωμαϊκές δικαϊκές διατάξεις επιχειρούν, λοιπόν, να χαράξουν τα όρια της θεσμικής πρακτικής της κράτησης και να αποσαφηνίσουν τον ρόλο της, με σκοπό πάντοτε την τελική απόδοση δικαίου. Οι νομικές πρόνοιες επιδιώκουν, άρα, να αποκαταστήσουν την αρχική χρήση των δεσμωτηρίων, σε πείσμα της προϊούσας τάσης να μεταπίπτουν αυτά σε τόπους κολασμού. Η τιμωρητική διάσταση της φυλακής προκύπτει βεβαίως εκ των πραγμάτων, καθώς εξαιτίας των ανθυγιεινών συνθηκών υπέφεραν οι φυλακισμένοι, οδηγούμενοι στη φυσική εξασθένηση και εξάντληση. Οι ιστορικοί ασφαλώς παραμένουν πάντοτε καχύποπτοι ως προς το κατά πόσον οι νομοθετικές διατάξεις (και) στην Ύστερη Αρχαιότητα βρίσκουν τελικώς εφαρμογή και αν έχουν εντέλει τη δυνατότητα να επηρεάσουν ουσιωδώς μια δεδομένη πορεία που έχουν λάβει τα πράγματα. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η εμφατικά διατυπωμένη πρόνοια του αυτοκρατορικού νομοθέτη αναφορικά με τους εγκάθειρκτους αντανακλά, αν μη τι άλλο, την πίεση που δεχόταν η εξουσία από πολλές πλευρές ώστε να υιοθετήσει μία πιο φιλάνθρωπη στάση, όπως επίσης και το γεγονός ότι η κεντρική διοίκηση γνώριζε καλά ότι τελούνται αυθαιρεσίες ασύγγνωστες από ορισμένους τοπικούς άρχοντες. Ανεξάρτητα όμως από τους προβληματισμούς αυτούς, τα νομικά κείμενα διατηρούν απαραμείωτη την αποδεικτική τους αξία ως πρωτογενείς ιστορικές πηγές. Θα λέγαμε δε, πως αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα ως τεκμήρια μιας εποχής, δεδομένου ότι οι συντάκτες τους καταφεύγουν σε γλωσσικές διατυπώσεις που ενίοτε υπερβαίνουν την ψυχρή νομική γλώσσα λειτουργώντας ως αγωγοί συγκινησιακών κραδασμών. Αρκεί να παραθέσουμε εδώ, δίχως περαιτέρω σχολιασμό, δύο αντιπροσωπευτικές αυτοκρατορικές διατάξεις. Η πρώτη ανήκει στον Μ. Κωνσταντίνο, χρονολογούμενη στο έτος 320, και ορίζει τα εξής (Θεοδοσιανός Κώδικας, 9.3.1):[20] «Εν τω μεταξύ, σε όποιον έχει παρουσιαστεί ενώπιον του δικαστηρίου δεν θα πρέπει να περνούν στα χέρια του δεσμά σιδερένια που περισφίγγουν τα οστά, αλλά πιο χαλαρές αλυσίδες, ώστε να μην προκύπτει βασανισμός, αλλά και να παραμένει βέβαιη η φρούρηση. Άπαξ και κλειστεί στη φυλακή, δεν θα πρέπει να υποφέρει στο σκοτάδι του έσω θαλάμου, αλλά θα πρέπει να διατηρείται σε καλή υγεία, απολαμβάνοντας το φως. Όταν δε η έλευση της νύχτας αυξήσει εις διπλούν την ανάγκη φρούρησης, θα πρέπει να γίνει δεκτός στους προθαλάμους των φυλακών και σε υγιεινά μέρη. Όταν επιστρέψει η ημέρα, με την ανατολή του ηλίου, θα πρέπει άμεσα να οδηγηθεί στο κοινό [για τους ανθρώπους] φως, ώστε να μην εξοντωθεί από τις κακουχίες της φυλακής, μοίρα που λογίζεται θλιβερή για τον αθώο, όχι όμως αρκετά σκληρή για τον ένοχο. Προστίθεται και η εξής πρόβλεψη: ούτε σε εκείνους που εκτελούν καθήκοντα δεσμοφύλακα ούτε στους βοηθούς τους να επιτρέπεται να πωλούν τη βαναυσότητά τους στους κατηγόρους[21] ή να οδηγούν αθώους ανθρώπους στον θάνατο μέσα στους χώρους των φυλακών ή να αφήνουν εκείνους που έχουν στερηθεί αδίκως την ακρόαση να αναλωθούν από τον μακρόχρονο μαρασμό. Διότι θα απειλεί τον δικαστή[22] όχι μόνο ο φόβος για τη φήμη του, αλλά και ο φόβος κινδύνου [για τη ζωή του], εάν κάποιος από τους δεσμοφύλακες μέσω της στέρησης τροφής ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο οδηγήσει κάποιον στη σωματική εξάντληση και εάν ο δικαστής δεν επιβάλει άμεσα τη θανατική ποινή σε όποιον έχει αναλάβει το καθήκον της φρούρησης, όπως και στους βοηθούς του.» Τη δεύτερη διάταξη υπογράφουν, κατά το έτος 414, οι ύπατοι Κωνστάντιος (ο μετέπειτα αυτοκράτωρ Κωνστάντιος Γ΄) και Κώνστας, επί βασιλείας του Ονωρίου (Θεοδοσιανός Κώδικας 9.40.22): «Όλοι εκείνοι που, ενώ ο όρος της καταδίκης τους τούς προόριζε για ποινή εξορίας διαφόρων ειδών, βρέθηκαν να έχουν συμπληρώσει το προβλεφθέν χρονικό διάστημα έγκλειστοι στη φυλακή, διατάσσουμε να αφεθούν ελεύθεροι, έχοντας πια απαλλαγεί από [περαιτέρω] τιμωρία και έχοντας λυθεί από τα δεσμά τους· και ούτε να φοβούνται στο εξής ότι θα υποστούν τις κακουχίες της εξορίας. Φθάνει που εξιλεώθηκαν άπαξ διά παντός έχοντας υποβληθεί σε αμέτρητα μαρτύρια, ώστε, καθώς στερήθηκαν για τόσο μεγάλο διάστημα την αναπνοή του κοινού σε όλους αέρα και τη θέα του φωτός, καθηλωμένοι από το βάρος των αλυσίδων σε στενό χώρο, να μην υποχρεωθούν να υποστούν επιπλέον και την ποινή της εξορίας.» Η αναπάντεχη αυτή, προκειμένου για νομική διάταξη, αναφορά στα «αμέτρητα μαρτύρια» της φυλακής (sit satis inmensorum cruciatuum)[23] επισφραγίζει μιαν ιστορική πραγματικότητα, αντανακλώντας συνάμα την πίεση που ασκείται για τη μεταβολή των θεσμών προς το φιλανθρωπότερον, πίεση που βρίσκει εύγλωττη διατύπωση στους λόγους του Λιβανίου. [1] Επ. 89b Bidez, 290d-291b. Η μετάφραση είναι του συγγραφέα, με βάση το κείμενο της έκδοσης του Joseph Bidez, L’empereur Julien: Oeuvres complètes, τόμος I/2: Lettres et fragments, Παρίσι 1924· βλ. πιο πρόσφατα Matilde Caltabiano, L’epistolario di Giuliano imperatore: saggio storico, traduzione, note e testo in appendice, Νάπολη 1991, με ιταλική μετάφραση των Επιστολών (βασισμένη στο κείμενο του Bidez), εισαγωγή και σύντομο υπομνηματισμό. Σταθερό σημείο αναφοράς παραμένει ακόμη η έκδοση της Wilmer Cave Wright στη σειρά Loeb Classical Library: Julian, τόμος 2, Καίμπριτζ, Μασσ. 1913. [2] Ό.π., 289a-c. [3] Σχετικά με το Tullianum βλ. ιδίως T. J. Cadoux, “The Roman carcer and its adjuncts”, Greece and Rome 55, 2008, σσ. 202-221: 202-215· Ann Thomas Wilkins, “Sallust’s Tullianum: Reality, Description, and Beyond”, στο: Sheila Kathryn Dickison και Judith P. Hallett (επιμ.), Rome and Her Monuments. Essays on the City and Literature of Rome in Honor of Katherine A. Geffcken, Wauconda, Ill. 2000, 99-124· O. F. Robinson, Ancient Rome. City Planning and Administration, Λονδίνο 1992, σσ. 175-180, 193-94. [4] Συνήθως αποκαλείται στα νέα ελληνικά «φυλακή του Μαμερτίνου», ωστόσο η απόδοση αυτή είναι παραπλανητική, καθώς προϋποθέτει την αναγωγή σε κάποιο πρόσωπο με το όνομα «Μαμερτίνος», κάτι το οποίο δεν τεκμηριώνεται από τις πηγές. Η ετυμολογία του επιθέτου Mamertino είναι αβέβαιη, έχοντας προκύψει, το πιθανότερο, από παραφθορά του ονόματος του θεού Mars Ultor, ο ναός του οποίου βρίσκεται στο φόρουμ του Αυγούστου, όχι μακριά από το Tullianum. Βλ. Ann Thomas Wilkins, “Sallust’s Tullianum: Reality, Description, and Beyond”, στο S. K. Dickison και J. P. Hallett (επιμ.), Rome and Her Monuments, ό.π., σ. 102, σημ. 6. [5] H εκκλησία αυτή άρχισε να κτίζεται κατά τo 1540 και έκτοτε έχει υποστεί αρκετές μεταβολές. Βλ. και παρακάτω, σημ. 12. [6] Η ρητορική επίταση και συσσώρευση είναι έκτυπες στο λατινικό πρωτότυπο: sed incultu, tenebris, odore foeda atque terribilis eius facies est. [7] Sallustius, Bellum Catilinae 55· η μετάφραση είναι του συγγραφέα με βάση την έκδοση του κειμένου από τον J. T. Ramsey, Sallust’s Bellum Catilinae, Οξφόρδη 22007. [8] Στο Bellum Iugurthinum. [9] Βλ. Ann Thomas Wilkins, “Sallust’s Tullianum: Reality, Description, and Beyond”, σ. 110 κ.ε. [10] Για τις ρωμαϊκές φυλακές βλ. τα οικεία κεφάλαια στους τόμους της Cécile Bertrand-Dagenbach (επιμ.), Carcer. Prison et privation de liberté dans l’antiquité classique, Παρίσι 1999 και Carcer II. Prison et privation de liberté dans l’Empire romain et l’Occident médiéval, Παρίσι 2004. Επίσης, Jens-Uwe Krause, Gefängnisse im römischen Reich, Στουτγάρδη 1996 και, συνοπτικά, Edward M. Peters, “Prison Before the Prison. The Ancient and Medieval Worlds”, στο: Norman Morris και David J. Rothman (επιμ.), The Oxford History of the Prison. The Practice of Punishment in Western Society, Οξφόρδη 1995, σσ. 3-47: 14-23. [11] Λόγου χάριν Πρὸς Ἐφεσίους 3:1 ή Πρὸς Φιλήμονα 1:1. Σχετικά με τη φυλάκιση του Αποστόλου Παύλου βλ. Brian Rapske (επιμ.), The Book of Acts in its First Century Setting, τόμος 3: Paul in Roman Custody, Carlisle 1994. [12] «Ο Άγιος Πέτρος στα Δεσμά»: εκκλησία περισσότερο γνωστή επειδή φιλοξενεί το περίφημο άγαλμα του Μωυσή, έργο του Μιχαήλ Αγγέλου. Τόσο για εκείνη όσο και για τον ναό του San Giuseppe dei Falegnami, είναι ιδιαίτερα χρήσιμες οι σχετικές αναλύσεις, στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος της National Gallery of Art της Ουάσιγκτον με αντικείμενο την πρώιμη ιστορία της Accademia di San Luca της Ρώμης. Βλ. αντιστοίχως τις εξής σελίδες (με περιγραφές, χάρτες και περαιτέρω βιβλιογραφία): https://bit.ly/3aWenRn και https://bit.ly/3t9CPoC [13] Διαφωτιστικό το συνοπτικό μελέτημα του Jean-Marie Paillier, “Pierre et Paul aux liens. Entre réel et symbolique, les métamorphoses d’une double expérience (30-50 apr. J.-C.)”, Pallas 104, 2017, σσ. 207-224· επίσης, η ανάλυση της Mary Olson, “Philosophies of Imprisonment in Late Antiquity”, Constructing the Past 9, 2008, σσ. 30-46: 39 κ.ε. [14] Jill Harries, Law and Empire in Late Antiquity, Καίμπριτζ 1999, σ. 118 κ.ε. [15] Βλ. Bernard Schouler, “Un enseignant face aux prisons de son temps”, Pallas 72, 2006, σσ. 279-296· επίσης, Raffaella Cribiore, “The Value of a Good Education: Libanius and Public Authority”, στο: Philippe Rousseau (επιμ.), A Companion to Late Antiquity, Οξφόρδη 2009, σσ. 233-245: 240-243. Γενικά για τον Λιβάνιο και το έργο του βλ. κυρίως Lieve Van Hoof, (επιμ.), Libanius. A Critical Introduction, Καίμπριτζ 2014 και Raffaella Cribiore, Libanius the Sophist, Ithaca, NY 2013. [16] Θα σημειώσουμε, παρά ταύτα, δύο αβλεπτήματα: «Τισαμένη» αντί «Τισαμενό» (σ. 11), Ιουλιανού «Επιστολή 22» αντί «Επιστολή 89b» (σελ. 12). Επίσης, αναφορικά με την πρώτη περίοδο της παραγράφου 20 του Λόγου 45 (σ. 33), «Τα χρήματα δεν είναι σπουδαιότερα από την ανθρώπινη ζωή, ακόμη και από τη ζωή χορευτών, μίμων, αρματοδρόμων και άλλων τέτοιων», θα προέκρινα αντ’ αυτής την εξής απόδοση: «Ακόμη και αν πρέπει να δεχτεί κανείς ότι τα χρήματα είναι πιο πολύτιμα από τις ανθρώπινες ζωές, οι χορευτές, οι μίμοι και οι αρματοδρόμοι ασφαλώς δεν είναι [δηλαδή η απόλαυση των σχετικών θεαμάτων].» Παραθέτουμε και το πρωτότυπο: «Εἰ δὲ καὶ χρήματα δεῖ συγχωρῆσαι τῶν ψυχῶν εἶναι τιμιώτερα, ἀλλ᾿ οὐ δήπου γε ὀρχηστὰς καὶ μίμους καὶ ἵππους καὶ τοὺς τούτοις ἐφεστηκότας.» (το κείμενο έχει ληφθεί από την έκδοση του Α. F. Norman, Libanius, Selected Orations, τόμος 2, Καίμπριτζ, Μασσ. [Loeb Classical Library] 1977). Το νόημα εδώ είναι ότι ακόμη και αν δεχτεί κανείς ότι «τα χρήματα» (δηλαδή το να δίδεται προτεραιότητα από τους άρχοντες στην εκδίκαση οικονομικών υποθέσεων και στην είσπραξη φόρων) είναι πιο σημαντικά από την έγκαιρη ολοκλήρωση των υπολοίπων δικών (με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την υγεία και τη ζωή των κρατουμένων), σίγουρα η παρακολούθηση διαφόρων ψυχαγωγικών θεαμάτων από τον άρχοντα (και η παραμέληση, άρα, των καθηκόντων του) δεν θα μπορούσε με κανέναν τρόπο να δικαιολογηθεί. [17] Οι μεταφράσεις των χωρίων του Λιβανίου ανήκουν στη Δέσποινα Ιωσήφ. [18] Δεν υπήρχε δηλαδή, όπως μπορούμε να συναγάγουμε από τις πηγές, θεσμοθετημένη ποινή φυλάκισης. Αυτή εισάγεται, με τη μορφή του μοναστικού εγκλεισμού, για πρώτη φορά στο δίκαιο κατά τον έκτο αιώνα, σε νομικές διατάξεις του Ιουστινιανού: βλ. Julia Hillner, Prison, Punishment and Penance in Late Antiquity, Kαίμπριτζ 2015, σ. 281 κ.ε. [19] Hillner, ό.π., σσ. 121-125 [20] Ο Θεοδοσιανός Κώδικας υπήρξε, ως γνωστόν, η πρώτη επίσημη κωδικοποίηση του ρωμαϊκού δικαίου, αποτελώντας μια συλλογή νόμων ή «διατάξεων», καθώς ονομάζονται, των Ρωμαίων αυτοκρατόρων, αρχής γενομένης από την εγκαθίδρυση της εξουσίας του Μ. Κωνσταντίνου το 313, μέχρι και το έτος 438, κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Θεοδοσίου Β΄. Η μετάφραση των παρατιθέμενων εδώ νόμων ανήκει στον συγγραφέα, με βάση το κείμενο της έκδοσης των Theodor Mommsen και Paul M. Meyer, Theodosiani libri XVI cum constitutionibus Sirmondianis et Leges Novellae ad Theodosianum pertinentes, τόμοι 2, Βερολίνο 1905. Πολύτιμη νεότερη έκδοση, η οποία περιέχει αγγλική μετάφραση του Θεοδοσιανού Κώδικα και σύντομο υπομνηματισμό είναι εκείνη του Clyde Pharr, The Theodosian Code and Novels and the Sirmondian Constitutions. A Translation with Commentary, Glossary, and Bibliography, Πρίνστον 1952. [21] Δηλαδή να δωροδοκούνται από τους κατηγόρους προκειμένου να φερθούν βάναυσα σε κρατουμένους. [22] Εν προκειμένω τον κρατικό αξιωματούχο. [23] Σχετικά με τη φράση αυτή βλ. και τα σχόλια του Bernard Schouler, “Un enseignant face aux prisons de son temps”, σ. 288.

Για τη μοίρα των ἀποκεκλεισμένων: αναφορά στις ρωμαϊκές φυλακές

Σύνδεση