Ξαναδιαβάζοντας Αντώνη Σαμαράκη

Αντώνης Σαμαράκης, Άπαντα, τόμοι 2, Ψυχογιός, Αθήνα 2020, σελ. 666 + 754 (Τόμος 1: Ζητείται ελπίς, Σήμα κινδύνου, Αρνούμαι, Το λάθος. Τόμος 2: Το διαβατήριο, Η κόντρα, 1919 -, Εν ονόματι, Ποιήματα) Η επέτειος των εκατό χρόνων από τη γέννηση του Αντώνη Σαμαράκη (1919-2003) έπεσε και αυτή κατά μεγάλο μέρος θύμα της πανδημίας και των συναφών περιορισμών που εξακολουθούν να επηρεάζουν τις ζωές όλων μας. Το ουσιαστικότερο και διαρκέστερο τεκμήριο των εορτασμών αποτέλεσε η επανακυκλοφορία όλων των έργων του Σαμαράκη, από τις Εκδόσεις Ψυχογιός αυτή τη φορά, και μάλιστα σε τρεις μορφές: ως μεμονωμένα βιβλία ανά τίτλο, ως Άπαντα σε δύο ογκώδεις σύμμεικτους τόμους· όλα τα είδη (ποιήματα, διηγήματα, μυθιστορήματα, αυτοβιογραφία) και ως e-books. Μια τέτοια στρογγυλή επέτειος προκαλεί και επιβάλλει την επανεξέταση και επανεκτίμηση του συγκεκριμένου έργου, με την άνεση που μας προσφέρει πλέον η απόσταση και χωρίς τη φυσική παρουσία του συγγραφέα, η οποία σε μεγάλο βαθμό επηρέασε, πιστεύω, τις παλαιότερες εκτιμήσεις. Ο Σαμαράκης δεν είναι η μοναδική περίπτωση συγγραφέα στη σύγχρονη λογοτεχνία μας που η δημόσια παρουσία του δημιουργού επισκιάζει την όποια σημασία του έργου. Με συγκεντρωμένη πλέον και εκ νέου διαθέσιμη ολόκληρη την παραγωγή του περίπου είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του, και αν σκεφτούμε πως άρχισε να τυπώνει ιδίοις αναλώμασι τα πρώτα του βιβλία, θα πρέπει να θεωρήσουμε πως έχει καλοτυχήσει εκδοτικά, παρά τις κατά καιρούς μετακινήσεις του από εκδότη σε εκδότη και παρά την εμφανή έλλειψη στοιχειώδους υπομνηματισμού στην παρούσα έκδοση. Είμαι της γνώμης ότι μπορούμε να διακρίνουμε τρεις περιόδους, τρεις εποχές στο συγγραφικό έργο του Σαμαράκη. Η πρώτη είναι η ποιητική· περιλαμβάνει κατά το μέγιστο μέρος και κατά κύριο λόγο τα ποιήματά του (που για πρώτη φορά συγκεντρώθηκαν σε αυτοτελές βιβλίο το 2008) και εκτείνεται στο χρονικό διάστημα της εικοσαετίας 1933-1952. Η δεύτερη εμπεριέχει τις δημιουργικές απαρχές του πεζογράφου και, κατά τη γνώμη μου, είναι η πλέον επιτυχής εποχή· αρχίζει με τη συλλογή διηγημάτων Ζητείται ελπίς (1954) και εκπνέει με την έκδοση της ομοειδούς συλλογής Το διαβατήριο (1973). Η τρίτη περίοδος περιλαμβάνει τα τελευταία έργα του, όλα δημοσιευμένα κατά τη δεκαετία του 1990: τα διηγήματα Η κόντρα (1992), την αυτοβιογραφία με τίτλο το έτος της γέννησής του 1919 - [1] (1996) και το μυθιστόρημα Εν ονόματι (1998). Όταν κυκλοφόρησε το 1954 η μικρόσχημη συλλογή διηγημάτων Ζητείται ελπίς υποθέτω πως τόσο το ευρύ κοινό όσο και αυτοί που παρακολουθούσαν τη λογοτεχνία δύσκολα θα μπορούσαν να ταυτίσουν τον συγγραφέα του βιβλίου με εκείνον τον νεαρό ο οποίος επιδιδόταν στη γραφή παραδοσιακών ποιημάτων λίγα χρόνια πριν από τον πόλεμο, αλλά και κατά τα μεταπολεμικά χρόνια. Το αξιοσημείωτο στην περίπτωσή του είναι η πολύχρονη επιμονή που δείχνει προς την ποίηση. Στιχουργεί από τη μαθητική ηλικία, δημοσιεύει με ψευδώνυμα σε διάφορα νεανικά έντυπα και, αργότερα, σε αξιόλογα λογοτεχνικά περιοδικά, όπως το Ξεκίνημα,[2] η Νέα Εστία, η Νεοελληνική Λογοτεχνία, τα Νεοελληνικά Γράμματα. Τα νεανικά στιχουργήματά του, δείγματα γραφής που ελάχιστα προσφέρουν στην αποτίμηση του μεταγενέστερου έργου του (παρά το γεγονός ότι μπορεί κανείς να διακρίνει σε ασχημάτιστη ακόμη μορφή αρκετά θέματα της μετέπειτα πεζογραφίας του), παρακολουθεί, καταγράφει και σχολιάζει η άνευ λόγου εξονυχιστική «πρόδρομη ανακοίνωση» του Γιώργου Ανδρειωμένου «Ο ποιητής Αντώνης Σαμαράκης και το λογοτεχνικό του ξεκίνημα, Βιβλιογραφικά δεδομένα και ερευνητικά ζητούμενα» (Πόρφυρας, τχ. 169-170, Ιούλιος-Δεκέμβριος 2019, σ. 333-358). Πιθανόν καταβάλλεται προσπάθεια από τον μελετητή να αποδειχτεί ότι υπάρχει συνέχεια και συνέπεια μεταξύ των νεανικών και των ώριμων έργων του συγγραφέα. Ο Ανδρειωμένος έχει εκδώσει και ανάλογο βιβλίο με τα νεανικά ποιήματα του Γιάννη Ρίτσου. Οι σταθερές, σχεδόν μόνιμες ποιητικές συνεργασίες του Σαμαράκη εντοπίζονται μετά τον πόλεμο κυρίως στο χριστιανικό περιοδικό Ακτίνες, όπου, εκτός από ποιήματα, παρουσίασε μερικά χρονογραφήματα και λιγοστά διηγήματα κατά το διάστημα 1945-1951, υπογράφοντας με τα ψευδώνυμα Ιωσήφ Κυπριανός και Nemo.[3] Η συνεχής παρουσία του στις Ακτίνες, όπως και πολλά άλλα σημαντικότερα περιστατικά του βίου του (π.χ. τυχόν συναντήσεις του με πνευματικούς ανθρώπους, Έλληνες και ξένους, οι εντυπώσεις από την παραμονή του στην Αφρική κ.ά.) δεν μνημονεύονται από τον ίδιον στην έτσι κι αλλιώς πρόωρη και ημιτελή αυτοβιογραφία του, για την οποία θα κάνω λόγο πιο κάτω. Θα χρειαστεί πολλά χρόνια για να γυρίσει οριστικά την πλάτη του στην ποίηση και να αφοσιωθεί στον πεζό λόγο. Αν διαφέρει σε κάτι από άλλους πεζογράφους που έτυχε να ξεκινήσουν τη δημόσια παρουσία τους με στίχους για να στραφούν τελικώς προς την πεζογραφία, είναι το γεγονός πως δεν έσπευσε να τυπώσει ποιητική συλλογή, παρότι διέθετε επαρκές υλικό προς τούτο. Παραμερίζοντας τις συνεργασίες του στα προπολεμικά νεανικά έντυπα και στην πάντα αναπόφευκτη σε τέτοιες περιπτώσεις Διάπλαση των Παίδων, ο Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος έχει καταγράψει με ακριβή στοιχεία 22 ποιήματα του Σαμαράκη μόνον στις Ακτίνες για το διάστημα 1945-1951, καθώς και άλλα 48 στην ανθολογία Το τραγούδι του παιδιού (1948) που κυκλοφόρησε από τον εκδοτικό οίκο «Η Δαμασκός», δηλαδή από τον εκδότη του περιοδικού Ακτίνες. [4] Σε αρκετά νεανικά ποιήματα του Σαμαράκη ανιχνεύονται πάντως ψήγματα κοινωνικού ενδιαφέροντος και προβληματισμού, καθώς και στοιχεία αγωνίας για την πολλαπλή καταπίεση του μεταπολεμικού ανθρώπου, όπως είναι αναμενόμενο για έναν έφηβο ή ένα νέον άνδρα που εξωτερικεύει τον ψυχικό του κόσμο παρακολουθώντας όσα συμβαίνουν γύρω του. Δεν είναι η στροφή από το ένα είδος γραπτού λόγου προς ένα άλλο που κάνει εντύπωση εν προκειμένω. Είναι η διαφορά τόνου, ύφους και θεώρησης της ζωής, όλα αυτά που χωρίζουν τις ποιητικές του απόπειρες από τις πραγματώσεις του στον χώρο της πεζογραφίας, όπως εκφράστηκαν από τα πρώτα κιόλας βιβλία του. Αν συγκρίνουμε σήμερα την περίπου αφανή ποιητική προϊστορία του με το τελειωμένο έργο του στον πεζό λόγο, μπορούμε να θεωρήσουμε ως έκπληξη την μεγάλη απόσταση που διάνυσε ο Σαμαράκης προκειμένου να πραγματοποιήσει την απροσδόκητη στροφή του προς τα προβλήματα της εποχής. Οι στίχοι του παρέμειναν στο κλίμα της εξαντλημένης από καιρό παραδοσιακής ποίησης, χωρίς στιχουργική τόλμη, χωρίς συνθετικές ανησυχίες και χωρίς άμεση ανταπόκριση προς τα ανανεωτικά αιτήματα, και μάλιστα σε μια περίοδο κατά την οποία είχε ήδη επικρατήσει η νεωτερική ποίηση. Και εκεί που θα περίμενε κανείς έναν ακόμη ποιητή της σειράς, ξεπετάχτηκε ένας ανήσυχος πεζογράφος, συντονισμένος με τον παλμό και τις αγωνίες της εποχής του και του σύγχρονου κόσμου. Ο Αντώνης Σαμαράκης (τρίτος από αριστερά) στο Χαλάνδρι, 1930. Αρχείο Ε.Σ. Η ποιητική παραγωγή του συγκεντρώνεται τώρα στον δεύτερο τόμο των Απάντων (σ. 514-747). Συγκροτείται από ένα σύνολο 149 ποιημάτων, το ένα τρίτο των οποίων διακρίνεται για τον έντονο ή υφέρποντα θρησκευτικό χαρακτήρα τους· είναι τα ποιήματα που προέρχονται από τις συνεργασίες του στις Ακτίνες και στην ανθολογία Το τραγούδι του παιδιού. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι έχουν γραφτεί οκτώ (8) διαφορετικού περιεχομένου ποιήματα με τον κοινό τίτλο «Ένα παιδί γράφει στον Θεό», καθώς και άλλα τέσσερα (4), διαφορετικού και πάλι περιεχομένου, με τον επίσης κοινό τίτλο «Ένα παιδί γράφει στον Χριστό». Ένα ακόμη υπολογίσιμο τμήμα του συνόλου των ποιημάτων, περίπου τριάντα και πλέον τον αριθμό, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως παιδικά και, πιθανώς, αντιπροσωπεύουν τη συνεργασία του στην ανθολογία ή αποτελούν τα πολύ νεανικά στιχουργήματά του. Πάντως προκαλεί εντύπωση πως στα Άπαντα αυτή η πολύχρονη ποιητική παραγωγή παρατίθεται χωρίς χρονολογική ή άλλη σειρά και χωρίς ένδειξη προέλευσης ή πρώτης δημοσίευσης.[5] Δειγματοληπτική αυτοψία που επιχείρησα στους οικείους τόμους της Νέας Εστίας, απέδωσε μόλις επτά συνεργασίες του Σαμαράκη στο περιοδικό αυτό, με τελευταία το ποίημα «Εις λεύκωμα κόρης» δημοσιευμένο το έτος 1952. Η μεταστροφή από την ποίηση προς την πεζογραφία στην ηλικία των 35 ετών σημαίνει πως στα χρόνια που προηγήθηκαν ο συγγραφέας είχε προβληματιστεί και είχε προσπαθήσει να συγχρονίσει τον δημιουργικό βηματισμό του με το κοινό αίσθημα της εποχής. Κατά τη δεκαετία του 1950 η πολιτική κατάσταση, τόσο στον ελληνικό χώρο όσο και διεθνώς, χαρακτηριζόταν για την εύθραυστη, απειλούμενη συνεχώς και κλονιζόμενη ειρήνη· ο παγκόσμιος πόλεμος μπορεί να είχε λήξει, δεν είχε όμως επ’ ουδενί αποκαταστήσει το ομαλό, ήρεμο, ειρηνικό κλίμα που είχαν στερηθεί για πολλά χρόνια όλοι οι λαοί. Η ειρηνική περίοδος στην Ελλάδα καθυστέρησε λόγω του εμφυλίου κατά μία τετραετία και, επιπλέον, όταν επικράτησε σχετική ομαλότητα δεν επήλθε η αναμενόμενη, επιθυμητή εθνική συμφιλίωση. Η ύπαιθρος χώρα και οι μεγάλες πόλεις, καταστραμμένες σε μεγάλο βαθμό, προσπαθούσαν να γιατρέψουν τις πληγές τους. Ένα εκτεταμένο κύμα εσωτερικής μετανάστευσης πολλαπλασίασε σε λίγα χρόνια τον πληθυσμό της Αθήνας, ενώ ένα εξίσου εκτεταμένο κύμα μετανάστευσης προς το εξωτερικό (κυρίως προς Γερμανία, Βέλγιο και Αυστραλία) αποστέρησε τα χωριά και τις κωμοπόλεις από μεγάλο μέρος του εργατικού δυναμικού τους. Όχι μόνον η ελληνική πρωτεύουσα αλλά και οι άλλες μεγάλες πόλεις της επαρχίας διογκώθηκαν υπέρμετρα σε πληθυσμό και δημιουργήθηκαν άγνωστες έως τότε κοινωνικές και επικοινωνιακές καταστάσεις, καθώς και μια αίσθηση απομόνωσης του ατόμου μέσα σ’ ένα πολυπληθές και ετερόκλητο περιβάλλον.[6] Από αυτές τις γενικότερες συνθήκες, αλλά και από την κατά καιρούς στέρηση της ελεύθερης έκφρασης, την οποία είχε δοκιμάσει και ο ίδιος από πρώτο χέρι, θα αντλήσει τα θέματα της πεζογραφίας του ο Σαμαράκης, πάντα με συμπάθεια και κατανόηση για τους ήρωές του. Η ελληνική λογοτεχνία της εποχής –περιορίζομαι εδώ στην πεζογραφία– περνούσε μεταβατική φάση, μια αλλαγή φρουράς θα έλεγα. Η κυρίαρχη γενιά του 1930 είχε δώσει ή ολοκλήρωνε τα μείζονα έργα της και μια ομάδα νεότερων συγγραφέων, ανάμεσά τους και ο Σαμαράκης, προσπαθούσε να αρθρώσει τον ευδιάκριτο προσωπικό και κάποτε έντονα πολιτικοποιημένο λόγο της. Η άτυπη αυτή ομάδα των νεότερων συγγραφέων συγκροτείται από περίπου συνομήλικους πεζογράφους οι οποίοι είχαν γεννηθεί στα τέλη της δεκαετίας του 1910 ή στις αρχές της δεκαετίας του 1920. Παραθέτω στη συνέχεια μερικά ονόματα (χωρίς να τα εξαντλώ) όσων εμφανίστηκαν και εξέδωσαν το πρώτο ή τα πρώτα βιβλία τους κατά το χρονικό διάστημα 1950-1959.[7] Το 1950 εκδίδει ο Ρένος Αποστολίδης την Πυραμίδα 67 και το 1959 τις Ιστορίες από τις Νότιες Ακτές. Το 1952 τυπώνει στη Θεσσαλονίκη ο Τηλέμαχος Αλαβέρας Τ’ αγρίμια του άλλου δάσους και το 1957 Το ρολόγι. Το 1952, επίσης, εμφανίζεται ο Σπύρος Πλασκοβίτης με τη συλλογή διηγημάτων Το γυμνό δέντρο και το 1955 με τα διηγήματα Η θύελλα και το φανάρι. Το 1953 εκδίδεται το πρώτο βιβλίο του Αλέξανδρου Κοτζιά Πολιορκία, και ακολουθούν Μια σκοτεινή υπόθεση (1954), Ο Εωσφόρος (1959). Το 1953 και πάλι, εκδίδει ο Νίκος Κάσδαγλης Τα δόντια της μυλόπετρας και μετά από έξι χρόνια τη συλλογή Κεκαρμένοι. Το 1954 ο Ρόδης Ρούφος τυπώνει την Ρίζα του μύθου, πρώτο τόμο της τριλογίας του «Χρονικό μιας σταυροφορίας»· η τριλογία θα ολοκληρωθεί με την Πορεία στο σκοτάδι (1955) και την Άλλη όχθη (1958). Το 1954 και πάλι, εκδίδει ο Αντώνης Σαμαράκης τη συλλογή διηγημάτων Ζητείται ελπίς και το 1959 το μυθιστόρημα Σήμα κινδύνου. Το 1955 ο Ανδρέας Φραγκιάς εμφανίζει το βιβλίο του Άνθρωποι και σπίτια. Τέλος, πολύ νεότερος στην ηλικία ο Βασίλης Βασιλικός θα κάνει τις πρώιμες εμφανίσεις του με δύο βιβλία που θα τον καθιερώσουν, τη Διήγηση του Ιάσονα (1953) και τα Θύματα ειρήνης (1956). Πρόκειται για συγγραφείς που γνώρισαν ως έφηβοι ή ως νεαροί άνδρες τα δεινά του παγκοσμίου πολέμου, αλλά και της εμφύλιας αλληλοσφαγής. Καθένας με τον τρόπο του, με την προσωπική οπτική του και με το ιδιαίτερο ύφος του θα προσπαθήσει να μετουσιώσει τα πάσης φύσεως θησαυρισμένα βιώματα και να τα αποδώσει λογοτεχνικά. Ο Αντώνης Σαμαράκης με τη σύζυγό του Ελένη στην Αυστρία, 1965. Από το πρώτο κιόλας βιβλίο διηγημάτων του, ο Σαμαράκης έχει καταλήξει στον τρόπο που θέλει να εκφραστεί. Ο λόγος του, που συχνά γίνεται στεγνός, σχεδόν δημοσιογραφικός, είναι σύντομος, κοφτός, μικροπερίοδος, με συνεχείς επαναλήψεις των ίδιων λέξεων και φράσεων που επανέρχονται με καταιγιστική κάποτε συχνότητα σε κάθε παράγραφο και σε κάθε σελίδα, με πρόθεση να μεταδοθεί με ασθμαίνοντα τρόπο η αγωνιώδης ψυχολογία των ηρώων. Καταγράφει την αμετακίνητη αγωνία για τον κίνδυνο πυρηνικής καταστροφής (κίνδυνο που επαναλαμβάνεται τακτικά ως επικείμενος στη διεθνή ειδησεογραφία της εποχής εκείνης), για την κοινωνική αδικία και την πολιτική καταπίεση. Προσπαθεί να κρατήσει άσβεστη τη φλόγα της ανησυχίας μπροστά στα αντιφατικά και παράλογα καθημερινά γεγονότα του σύγχρονου κόσμου, μπροστά στην ψυχροπολεμική ένταση των δεκαετιών 1950 και 1960, με πρόσφατες τις μνήμες του παγκοσμίου πολέμου. Τα βιβλία του προσλαμβάνουν τον χαρακτήρα μαρτυρίας για την συγκεκριμένη εποχή. Όπως σημειώνει ο ίδιος στην αυτοβιογραφία του, το Ζητείται ελπίς αποτελεί καθρέφτη των όσων βλέπει γύρω του. «Η συνολική αίσθηση από τα δώδεκα διηγήματα», γράφει, «δεν είναι η απελπισία, η απόγνωση, αντίθετα είναι μια ρεαλιστική αισιοδοξία ή έστω μια ρεαλιστική, προσγειωμένη αντιμετώπιση της καθημερινής ζωής, της κοινωνίας του μεταπολεμικού κόσμου». (Άπαντα, τ. 2 , σ. 337). Οι περισσότεροι ήρωες που παρελαύνουν στα διηγήματά του, αλλά και στα τρία μυθιστορήματα που έγραψε, παραμένουν ανώνυμοι. Ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται να μας μεταδώσει περιστατικά της προηγούμενης ζωής τους, ούτε να μας κάνει σε βάθος κοινωνούς του παρελθόντος τους. Τον ενδιαφέρει η συγκεκριμένη στιγμή, η δεδομένη αγωνία και ανησυχία που τους διακατέχει, συναισθήματα που δεν είναι υποχρεωτικό να συνδεθούν με ιστορίες και γεννήματα του παρελθόντος. Από μιαν άλλη πλευρά, ο Σαμαράκης προσπαθεί να αναπαραστήσει με τρόπο φωτογραφικό ό,τι και όσα βλέπει ο κάθε φορά πρωταγωνιστής του. Στο διήγημα «Ο ήλος έκαιγε πολύ…», για παράδειγμα, η πινακίδα που βρίσκεται δίπλα στο ασανσέρ ενός κτιρίου αποδίδεται τυπογραφικά με κεφαλαία στοιχεία μέσα σε πλαίσιο, έτσι ακριβώς όπως θα την αποτύπωνε μια φωτογραφική μηχανή. Αρκετές ανάλογες περιπτώσεις συναντάμε στα διηγήματα «Οδός Ταχυδρομείου», «Η εφεύρεση», «Αρνούμαι», Οδός «Σταδίου, παραμονή Πρωτοχρονιάς», καθώς και στο μυθιστόρημα Το λάθος. Η υποδοχή που του επιφύλαξε η κριτική είχε έναν διττό, θα έλεγα, χαρακτήρα. Από τη μια αναγνώριζε ως καλοδεχούμενη την ιδιαιτερότητα των θεμάτων της πεζογραφίας του και από την άλλη διατύπωνε αρκετές αρνητικές παρατηρήσεις και επιφυλάξεις, κυρίως για την εκφορά του λόγου του. Περισσότερο ενθουσιώδης από τους υπόλοιπους, ο Ευάγγελος Παπανούτσος θα γράψει: «Χρέος μου θεωρώ να επιστήσω την προσοχή του αναγνωστικού κοινού, αλλά κυρίως εκείνων που από την κριτική σκοπιά τους υπεύθυνα παρακολουθούν την κίνηση των Γραμμάτων μας, σ’ ένα φτωχικά τυπωμένο μικρό βιβλίο που εκυκλοφόρησε τώρα τελευταία και περιέχει δώδεκα σύντομα διηγήματα του κ. Αντώνη Σαμαράκη. Τίτλος Ζητείται ελπίς… Εδώ έχουμε έναν άνθρωπο (νέον άνθρωπο μάλιστα, που πρώτη φορά εμφανίζεται στα Γράμματά μας με μιαν έκδοση πεζών κειμένων) που πραγματικά έχει κάτι να πει και ξέρει πώς να το πει αυτό το κάτι, χωρίς φλυαρία, χωρίς περιττές διακοσμήσεις, αλλά με λίγα και κοφτά λόγια».[8] Ο Κλέων Παράσχος θα σημειώσει πως ο συγγραφέας διαθέτει έναν εκφραστικό τρόπο «που δε φιλοδοξεί τίποτε περισσότερο από το να αφηγηθεί γεγονότα και να μεταδώσει αισθήματα». Ο Νικηφόρος Βρεττάκος θα επισημάνει πως είναι «αναμφισβήτητη η ανάγκη για στερεότερο δέσιμο του ύφους». Ο Πέτρος Χάρης θα θεωρήσει το διήγημα «Το ποτάμι» ως αποκάλυψη, «πρέπει όμως να γίνει πιο εκλεκτικός» ο συγγραφέας του, ενώ ο Χρήστος Λεβάντας λέει πως «πρέπει να θεωρηθούν σαν αποχτήματα του νεότερου πεζού λόγου» τα διηγήματα του βιβλίου. Ο Γιάννης Χατζίνης, τέλος, παρατηρεί πως τα διηγήματα «διαβάζονται γρήγορα και εύκολα σαν χρονογραφήματα εφημερίδας. Δεν ξυπνούν ένα ενδιαφέρον σε βάθος».[9] Τα ίδια γνωρίσματα ύφους και έκφρασης θα διαγνώσει η κριτική στο σύντομο μυθιστόρημα Σήμα κινδύνου (1959) και στη νέα συλλογή διηγημάτων Αρνούμαι (1961). Για τα διηγήματα αυτά ο Σαμαράκης σημειώνει πως όλοι οι ήρωές τους «εκφράζουν στην πράξη το δικό τους ΟΧΙ στον παραλογισμό της καθημερινής ζωής». Σχολιάζοντας το Αρνούμαι, ο Βάσος Βαρίκας σημειώνει μεταξύ άλλων: «Αμφιβάλλω αν η αγωνία και η σύγχυση της εποχής μας βρήκε μέχρι της στιγμής πληρέστερη έκφραση στην πεζογραφία μας […] Τα διηγήματά του, κι όταν ακόμη τα βαρύνει υπερβολικά, όπως συμβαίνει συχνά, η “θέση” που θα πρέπει να “αναδειχθεί”, κι αν στερούνται της πυκνότητας και της ελαστικότητας που διέκρινε την πρώτη συλλογή, παραμένουν ωστόσο ντοκουμέντα από τα πιο αποκαλυπτικά της εποχής μας».[10] Στο Σήμα κινδύνου η υπόθεση τοποθετείται στα Φάρσαλα, αλλά προς το τέλος μετατοπίζεται στην Αθήνα. Την επιλογή των Φαρσάλων δικαιολογεί ο Σαμαράκης λόγω των περιπετειών που είχε εκεί κατά τα χρόνια της Κατοχής. Για το Σήμα κινδύνου γράφει πως θέλησε να αποδώσει «τη διάβρωση που συντελείται στην καθημερινή ζωή μας γιατί μας δυναστεύουν δύο κυρίως φόβοι, ανάμεσα σε πολλούς άλλους: ο φόβος του πολέμου και ο φόβος της πείνας» (Άπαντα, τ. 2, σ. 349). Πρωταγωνιστής είναι ένας γιατρός που βασανίζεται από την ιδέα μιας νέας παγκόσμιας σύρραξης και αρνείται να αποδεχτεί τον εφησυχασμό της ήρεμης ζωής στην μικρή πόλη του. Παρασυρμένος από την αγωνία του αρχίζει να καταστρέφει τα βράδια τις βιτρίνες των καταστημάτων, φτάνοντας μέχρι την καταστροφή των σταυρών στους τάφους του νεκροταφείου, με αποτέλεσμα να διαδοθεί πως κυκλοφορεί στην πόλη κάποιος «δράκος». Ο γιατρός καταφέρνει να μεταδώσει αυτό το βασανιστικό άγχος σ’ έναν φίλο του, ο οποίος τελικά αυτοκτονεί. Για το μυθιστόρημα ο Γιάννης Χατζίνης, που παρακολούθησε συστηματικά σχεδόν όλα τα βιβλία του Σαμαράκη, σημειώνει μεταξύ άλλων: «Έτυχε και άλλοτε να πω, ότι δεν είναι ίσως ένα υπόδειγμα ύφους. Κάποτε θα θέλαμε κάποιες βαθύτερες διεισδύσεις μέσα στο σώμα αυτής της πραγματικότητας, μια μετουσίωση […] Αλλά θα υποτιμούσαμε τη βασική αξία του βιβλίου, την αξία του προσωπικού τρόπου όρασης του συγγραφέα».[11] Για το ίδιο βιβλίο εκφράζει ισχυρές επιφυλάξεις ο ψευδώνυμος Τηλέμαχος Αλαβέρας στην Κριτική της Θεσσαλονίκης, για να καταλήξει: «Όλα αυτά λέγονται γιατί διακρίνουμε στον κ. Σ. ένα νέο συγγραφέα που θα μπορούσε, αν συγκρατούσε τον εαυτό του και δεν βιαζόταν τόσο, να ανακαλύψει το αληθινό του πρόσωπο. Είναι εύκολο να καθόμαστε και να γράφουμε πρόχειρα κι επίκαιρα πράγματα, αδικώντας τον εαυτόν μας και κακοποιώντας τη γλώσσα».[12] Το μυθιστόρημα Το λάθος (1965), το εκτενέστερο κείμενο μυθοπλασίας του Σαμαράκη, θα αποτελέσει μεγάλη εκδοτική επιτυχία, θα βραβευτεί το 1970 στη Γαλλία με το βραβείο αστυνομικής λογοτεχνίας και θα μεταφερθεί δέκα χρόνια μετά την έκδοσή του (1974) με ανάλογη απήχηση στον κινηματογράφο από τον σκηνοθέτη Peter Fleischmann. Τυπωμένο περί τα τέλη του 1965 θα προσλάβει εκ των υστέρων προφητική επικαιρότητα για τις πολιτικές εξελίξεις στη χώρα μας τον Απρίλιο του 1967. Εδώ ο Σαμαράκης καταπιάνεται με τη δομή και τις εκδηλώσεις των απολυταρχικών καθεστώτων, εκμεταλλευόμενος και τις προσωπικές εμπειρίες του από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου και από την Κατοχή. Ανάλογο θέμα είχε το διήγημα «Η τελευταία ελευθερία» στη συλλογή Αρνούμαι, για να ακολουθήσουν και αρκετά μεταγενέστερα διηγήματα με συναφή θεματολογία και δυστοπικές καταστάσεις, όπως «Το διαβατήριο» και «Η τελευταία ζαβολιά», και τα δύο από τη συλλογή Το διαβατήριο, που υπενθυμίζω πως κυκλοφόρησε το 1973, ένα χρόνο πριν από την πτώση της δικτατορίας του 1967 και, ασφαλώς, εκμεταλλεύεται τις τότε πολύ πρόσφατες εμπειρίες. Η υπόθεση του μυθιστορήματος Το λάθος έχει ως εξής: «Δύο άντρες της “Ειδικής Υπηρεσίας” μεταφέρουν έναν ύποπτο στην κεντρική ανακριτική μονάδα. Το σχέδιο προβλέπει πως ο ένας απ’ αυτούς θα δείξει σταδιακά οικειότητα προς τον ύποπτο, με σκοπό να διευκολύνει την ομολογία του και να παραδεχτεί τη συμμετοχή του σε αντικαθεστωτικές ενέργειες. Προς το τέλος της ιστορίας και ενώ έχει ήδη επιτευχθεί η προσέγγιση των δύο κύριων προσώπων, ο ύποπτος θα αποπειραθεί να δραπετεύσει. Ο συνοδός του τότε θα λυγίσει και θα μεταμορφωθεί περίπου σε συνένοχο, παρακαλώντας τον να φύγει και να απαλλαγεί. Ο ύποπτος δεν μπορεί να πιστέψει την ψυχολογική αυτή μεταστροφή και, στην προσπάθειά του να δραπετεύσει, πέφτει από τον έβδομο όροφο του ξενοδοχείου και σκοτώνεται. Ο ανανήψας συνοδός εξουδετερώνεται από τον συνάδελφό του και ανακαλύπτει πλέον ότι το σοφό σχέδιο δεν είχε λάβει υπόψη τον ανθρώπινο παράγοντα, ότι υπήρχε θεμελιώδες λάθος στην όλη σύλληψη και εκτέλεση του σχεδίου».[13] Η κυκλοφοριακή επιτυχία του μυθιστορήματος, καθώς και οι μεταφράσεις του στο εξωτερικό δεν εμπόδισαν την κριτική να επισημάνει τις συγγραφικές αδυναμίες του βιβλίου. Αυστηρός κριτικός ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, σημείωνε μεταξύ άλλων: «Ανεπιφύλακτα, ο συγγραφέας τού Αρνούμαι έγραψε ένα μυθιστόρημα που συναρπάζει, που ρουφιέται από την πρώτη ώς την τελευταία σελίδα· όχι όμως ένα σπουδαίο βιβλίο. Μαέστρος στην τεχνική τού “σασπένς”, κατορθώνει με την αναμφισβήτητη ευρηματικότητά του (που μόνον όταν πότε πότε ξεπέφτει σε φτηνά “τυπογραφικά εφφέ” ενοχλεί) να κερδίσει εξ εφόδου την περιέργειά μας, να κατακτήσει το ενδιαφέρον μας· όχι όμως και να επιτύχει τη μέθεξή μας στο ουσιώδες, το οποίο ολοένα νιώθουμε ότι ξεγλιστράει, χάνεται, πνίγεται. Τελικά, κλείνοντας το Λάθος ο αναγνώστης έχει την εντύπωση ότι προδόθηκε, ότι δεν εκπληρώθηκαν οι προσδοκίες του. Και τούτο είναι μάλλον παράξενο, γιατί οι πυρήνες του βιβλίου είναι ατόφιο χρυσάφι. Τα δύο βασικά του θέματα, η εκπόρθηση μιας συνείδησης χάριν κάποιας σκοπιμότητας και η ιδιότυπη σχέση που αναπτύσσεται ανάμεσα σε θύτη και θύμα, είναι θέματα της τάξεως των αριστουργημάτων».[14] Εκ διαμέτρου αντίθετες εκτιμήσεις για το μυθιστόρημα θα διατυπώσει στην εκτενέστατη κριτική του ο Μ. Γ. Μερακλής. Μετά από λεπτομερή περιγραφή της υπόθεσης, σημειώνει πως, σε αντίθεση με το απολυταρχικό καθεστώς των σελίδων τού βιβλίου Αρνούμαι, που εύκολα μπορεί ο αναγνώστης να το κατονομάσει, ο Σαμαράκης εδώ «δεν εξειδικεύει και δεν ονομάζει το καθεστώς». Το πιθανότερο είναι πως «μένει σκόπιμα στα όρια εκείνα όπου συναντιούνται όλα τα απολυταρχικά καθεστώτα». Παρατηρεί, επίσης, πως στο μυθιστόρημα έχουν καταλάβει οργανική θέση «πλήθος στοιχεία του προφορικού λόγου που συνήθως, φιλολογικά και αισθητικά, κρίνονται οβελιστέα από τον γραφτό λόγο: αριβάρω, φουλ, τσακ, λιώμα, δούλεμα, σουξέ, τραινάρισμα, ρεζερβάρω, ρουλάρω, ρισκάρω, πιάνω τα πόστα, αβάντα, σέκος κ.ά.».[15] Και η κριτική του Μερακλή καταλήγει: «Η γνώμη μας είναι πως Το λάθος είναι το καλύτερο έργο του κ. Σ. και ένα από τα αρτιότερα έργα των τελευταίων ετών. Σπάνια βλέπουμε μυθιστορήματα δουλεμένα με τόση συνείδηση ευθύνης, με τόση τεχνική πείρα (από τη γενική σύλληψη του έργου ώς τις παραμικρές λεπτομέρειες) και φυσικά με τέτοιο ταλέντο. Ο κ. Σ. με το Λάθος μάς πείθει πως δίκαια κατέχει μια θέση ανάμεσα στους κορυφαίους σύγχρονους πεζογράφους μας».[16] Πριν από τη δικτατορία του 1967, ο Σαμαράκης θα εκδώσει μιαν ακόμη συλλογή διηγημάτων (Η ζούγκλα, 1966), στην οποία τα έξι από τα συνολικώς δώδεκα διηγήματα προέρχονται από τις δύο προηγούμενες συλλογές του (Ζητείται ελπίς, Αρνούμαι) και θα επανεμφανιστεί το 1973, όταν έχουν υποχωρήσει οι ασφυκτικοί περιορισμοί της λογοκρισίας, με καινούρια διηγήματα (Το διαβατήριο), όπου και πάλι έξι από αυτά προέρχονται από την Ζούγκλα. Κατά τη γνώμη μου αυτή η εικοσαετία 1954-1973 αποτελεί, όπως έχω ήδη δηλώσει, την πιο ενδιαφέρουσα και πιο παραγωγική περίοδό του, παρά το γεγονός ότι υπάρχουν ήδη εμφανή τα πρώτα σημάδια συγγραφικής κόπωσης και επανάληψης τόσο στα θέματα όσο και στον καταγγελτικό τόνο, με παραπλήσια μοτίβα χωρίς ανανεωτικές τάσεις. Χαρακτηριστική είναι εν προκειμένω η μεταφορά και αναδημοσίευση διηγημάτων από τη μια συλλογή στην άλλη. Στο μεταξύ, η διαρκώς εντονότερη ενασχόλησή του με δημόσια θέματα είχε σαφή επίδραση στο πρωτότυπο έργο του το οποίο ευλόγως παραμερίζεται. Επί δύο χρόνια ασχολήθηκε με τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας και παρέμεινε σε πολλές χώρες της Αφρικής: Ζαΐρ, Νιγηρία, Γκάνα, Ακτή Ελεφαντοστού, Γουινέα. Στη συνέχεια υπήρξε εθελοντής της Ουνέσκο στην Αιθιοπία. Γι’ αυτές τις δραστηριότητές του αφιερώνει στην αυτοβιογραφία του μόλις τρεις σελίδες. Η συγγραφική παρουσία του, πάντως, είχε αναγνωριστεί τόσο στην Ελλάδα, με το κρατικό βραβείο για το Αρνούμαι (1962) και με το βραβείο της Ομάδας των 12 για το Λάθος (1966), όσο και στο εξωτερικό με ποικίλες βραβεύσεις και με σωρεία μεταφράσεων. Υπολογίζεται πως τα βιβλία του έχουν μεταφραστεί σε περισσότερες από τριάντα (30) ξένες γλώσσες με εκδόσεις που υπερβαίνουν τις εκατό δέκα (110). Επιπλέον, υπήρξε ο πρώτος Έλληνας συγγραφέας που τιμήθηκε με βραβείο της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά τη διοργάνωση Europalia 1982. Η πολυετής, επίσης, ασχολία του κατά τα χρόνια της μεταπολίτευσης με τη Βουλή των Εφήβων τού προσπόρισε εκτενή δημοφιλία και ευρύτερη αναγνώριση και τον κατέστησε πολύ αγαπητό στο μαθητικό και σπουδαστικό κοινό, αλλά μοιραίως έφερε σε δεύτερη μοίρα την πρωτότυπη λογοτεχνική παραγωγή του. Στις 27 Ιουνίου 1966, σε ειδική συγκέντρωση στο σπίτι της Ελένης Ουράνη στην οδό Όθωνος απονεμήθηκαν τα λογοτεχνικά βραβεία της «Ομάδας των 12». Οι βραβευθέντες ήταν οι Αντώνης Σαμαράκης, Τάκης Παπατσώνης, Θεόδωρος Ξύδης και η Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου. Στη φωτογραφία, ο Αντώνης Σαμαράκης με τους: Τάκη Παπατσώνη, Παναγιώτη Κανελλόπουλο, Μαρία Λαμπαδαρίδου-Πόθου και Ελένη Ουράνη. Αρχείο Ε.Σ. Η συγγραφική δημιουργία του θα ολοκληρωθεί κατά τη δεκαετία του 1990, όταν εξέδωσε σε διάστημα έξι χρόνων τρία βιβλία, τα διηγήματα Η κόντρα (1992), την αυτοβιογραφία του 1919 - (1996) και το μυθιστόρημα Εν ονόματι (1998). Τα οκτώ διηγήματα της Κόντρας διατηρούν τα βασικά γνωρίσματα των προηγούμενων συλλογών. Το ύφος του συγγραφέα όπως και οι εκπλήξεις που μας επιφυλάσσει η πλοκή, είναι προβλέψιμες. Και η γενικότερη, εξάλλου, αντίδραση των ηρώων απέναντι στα αντιφατικά κοινωνικά φαινόμενα είναι πλέον εξίσου αναμενόμενη. Για παράδειγμα, στο ομότιτλο με τη συλλογή διήγημα «Η κόντρα» γίνεται αμέσως αντιληπτό πως το βουβό πρόσωπο προς το οποίο απευθύνεται και μονολογεί ο λαλίστατος κουρέας είναι ένας νεκρός που τον ετοιμάζουν για ενταφιασμό. Είναι, επίσης, φανερό πως η εκφορά του λόγου γίνεται εδώ περισσότερο δημοσιογραφική από άλλοτε, σε μια προσπάθεια να περιγράψει τα παράλογα και τις πάσης φύσεως βιαιότητες του περίγυρου. Το Εν ονόματι, που υποθέτω πρέπει να γράφτηκε από τον συγγραφέα υπολογίζοντας το νεανικό κοινό του, έχει ως πρωταγωνιστή ένα νέο παιδί που, διαμαρτυρόμενο για όλες τις βεβαιότητες που γίνονται εν ονόματι κάποιας αρχής, αποφασίζει να ρίχνει προκηρύξεις για να εκτονώσει τη διαμαρτυρία του. Η προκήρυξη ως στοιχείο που προωθεί την πλοκή εμφανίζεται και στην Κόντρα, στο διήγημα με τον φαινομενικώς παράδοξο τίτλο «31 Νοεμβρίου». Όλα αυτά δεν συνιστούν παρά επαναλήψεις και δεν χαρακτηρίζονται από τάση δημιουργικής ανανέωσης. Κατά τη δεκαετία του 1990 ο Σαμαράκης έχει ήδη καταστεί αναγνωρισμένο δημόσιο πρόσωπο και η συγγραφή φαίνεται πλέον να αποτελεί απλό συμπλήρωμα της δημόσιας εικόνας του. Ενδεικτικό είναι και το γεγονός ότι οι συνεργασίες ομοτέχνων και φίλων που περιλαμβάνονται στον τόμο που εκδόθηκε προς τιμήν του το έτος 2000 στοχεύουν περισσότερο στον χαρακτήρα του ανθρώπου παρά αξιολογούν το έργο του.[17] Η αυτοβιογραφία του Σαμαράκη δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά σε συνέχειες στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία το 1992 και κυκλοφόρησε ως αυτοτελές βιβλίο το 1996. Σύμφωνα με πληροφορίες που παραθέτει η σύζυγος του συγγραφέα Ελένη Σαμαράκη, «ο Αντώνης δεν είχε ποτέ σκεφτεί να γράψει σχετικά με τη ζωή του. Αντίθετα, απέφευγε τα αυτοβιογραφικά στοιχεία […] μέχρι που έλαβε μια επιστολή από τον αμερικανικό εκδοτικό οίκο Gale Research Company από το Ντιτρόιτ, που εξέδιδε κάθε χρόνο τη σειρά Contemporary Authors, με προθεσμία το τέλος του έτους. Αμέσως είπε ότι δεν ενδιαφερόταν να το γράψει. Η επιστολή επανελήφθη τα επόμενα δύο έτη νομίζω και η αντίδρασή του έμεινε η ίδια […] Του είπα ότι άλλος θα παρακαλούσε γι’ αυτό και ότι θα μπορούσε να γράψει όχι μια πλήρη βιογραφία, αλλά ό,τι του ερχόταν στο μυαλό. Και τελικά το έγραψε» (Άπαντα, τ. 2, σ. 403). Οι δηλώσεις αυτές δικαιολογούν την απουσία γεγονότων της ζωής του Σαμαράκη από τις σελίδες του αυτοβιογραφικού κειμένου του, το οποίο περιορίζεται στην αφήγηση των βασικών περιστατικών του βίου του – γέννηση, γονείς, σπουδές, πρώτες εμφανίσεις στη λογοτεχνία, τα έως το 1973 βιβλία του. Εκατό χρόνια από τη γέννησή του και περίπου είκοσι από τον θάνατό του, ο Σαμαράκης εξακολουθεί να διατηρεί σταθερό αποτύπωμα κυρίως στις νεότερες γενιές, όπως αποδεικνύεται από τις συνεχείς εκδόσεις και ανατυπώσεις των βιβλίων του. Αλλά και μια ματιά να ρίξει κανείς στις υπάρχουσες ιστορίες της νεότερης λογοτεχνίας μας, θα διαπιστώσει πως με δίκαιο τρόπο έχει αποτιμηθεί η συγγραφική παρουσία του. Ασφαλώς διεκδικεί μια θέση στη μεταπολεμική πεζογραφία μας και θα ήταν άδικο με σημερινά κριτήρια να υποτιμήσουμε την πορεία και την προσφορά του. Βραβευμένος και πολυμεταφρασμένος, συνιστά μιαν ιδιότυπη περίπτωση που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε. Θα άξιζε, επιπλέον, να διερευνηθούν οι τυχόν επιδράσεις του σε νέους πεζογράφους που άρχισαν να εμφανίζονται μετά τη δικτατορία του 1967. Παρακολούθησα την πεζογραφία του από την πρώτη εμφάνιση το 1954. Μαθητής γυμνασίου τότε, χωρίς ιδιαίτερες γνώσεις για τη λογοτεχνία, είχα εντυπωσιαστεί όχι μόνον από τις σύντομες ιστορίες των βιβλίων του, αλλά και από τον κοφτό, σύντομο λόγο, με τις συχνές επαναλήψεις λέξεων, φράσεων και σχημάτων λόγου, με τον αγχώδη και αγχωμένο τρόπο με τον οποίον περιγράφονταν οι ψυχολογικές διακυμάνσεις των ηρώων και με τις κάθε φορά απρόβλεπτες καταλήξεις των ιστοριών. Προσωπικώς, τον γνώρισα γύρω στα 1990, όταν ζήτησε να με συναντήσει μετά την κυκλοφορία του οικείου τόμου της Μεταπολεμικής Πεζογραφίας, όπου είχα παρουσιάσει και ανθολογήσει το έργο του. Η εγκαρδιότητα και η φιλική διάθεση που έδειχνε υπερέβαινε κάποτε το κοινό μέτρο. Τον θυμάμαι πάντα με συμπάθεια. Σημ. ARB: Το φωτογραφικό υλικό του αφιερώματος προέρχεται από τον τόμο: Θανάσης Θ. Νιάρχος, Σίσσυ Παπαθανασίου (επιμ.), Αντώνης Σαμαράκης. Μια διαδρομή στον 20ό αιώνα, επιλογή υλικού και φωτογραφιών: Βάσω Αβραμοπούλου, Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού 2020, σελ. 272 / Thanasis T. Niarchos, Sissy Papathanasiou, Antonis Samarakis. A Journey Through the 20th Century, selection of material and photographs Vasso Avramopoulou, translation Michael Eleftheriou, Hellenic Ministry of Culture and Sports, 2020, 272 pp. Ευχαριστούμε την κ. Βάσω Αβραμοπούλου για την αποστολή του ψηφιοποιημένου υλικού. Οι φωτογραφίες δημοσιεύονται με την άδεια της κ. Ελένης Σαμαράκη, την οποία ευχαριστούμε και από τη θέση αυτή. [1] Το κενό διάστημα μετά τη χρονολογία υπαινίσσεται το άδηλο έτος του τέλους της ζωής του Σαμαράκη. «Λυπάμαι που για λόγους ανεξάρτητους από τη θέλησή μου η αυτοβιογραφία μου δεν περιλαμβάνει ένα σημαντικό, κρίσιμο θα έλεγα, γεγονός της ζωής μου: τον θάνατό μου (Άπαντα, τ. 1, σ. 281. Όλες οι παραπομπές γίνονται εδώ στη δίτομη έκδοση των Απάντων). [2] Ο Σαμαράκης θεωρεί ως αφετηρία της συγγραφικής πορείας του το έτος 1933, όταν δημοσίευσε στο Ξεκίνημα ποίημα με τον τίτλο «Θάνατος» (Άπαντα, τ. 1 , σ. 289). [3] Για το περιοδικό Ακτίνες, βλ. το σχετικό λήμμα που υπογράφει η Χριστίνα Χ. Κολοβού στην Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Τύπου 1784-1974, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, τ. Α΄, 2008, σ. 161-163. [4] Λαόνικος Διονυσίου [= Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος], «Ένας σχεδόν άγνωστος Σαμαράκης, Βιβλιογραφικές σημειώσεις», Νέα Εστία, τχ. 1763 (Ιανουάριος 2004), σ. 132-134. Το κείμενο προκάλεσε την παρέμβαση της Άννας Χρυσογέλου-Κατσή, «Και πάλι για τον Σαμαράκη», ό.π., τχ. 1767 (Μάιος 2004), σ. 819-820, η οποία είχε ασχοληθεί με τον συγγραφέα και το ποιητικό παρελθόν του στο περιοδικό Παρουσία του Ε.Δ.Π. της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1984. Ο Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος επανήλθε στο ίδιο θέμα με διευκρινίσεις, «Σαμαρακικά», ό.π., τχ. 1769 (Ιούλιος-Αύγουστος 2004), σ. 181. [5] Δεν κατόρθωσα να συμβουλευτώ την πρώτη συγκεντρωτική έκδοση τού 2008, προκειμένου να διαπιστώσω αν υπήρχε εκεί διαφορετική παράθεση των ποιημάτων ή στοιχειώδης υπομνηματισμός. Στο αυτοτελές βιβλίο των ποιημάτων της παρούσας έκδοσης προτάσσεται κριτικό σημείωμα του Θανάση Θ. Νιάρχου. [6] Το ευρύτερο κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής περιγράφει ο Αλέξ. Αργυρίου στον πρώτο, εισαγωγικό τόμο της σειράς Η Μεταπολεμική Πεζογραφία, Από τον πόλεμο του ’40 ως τη δικτατορία του ’67, Σοκόλη . Βλ. και Αγγέλα Καστρινάκη, Η λογοτεχνία στην ταραγμένη δεκαετία 1940-1950, Πόλις . [7] Αξίζει να σημειωθεί πως προηγήθηκε η εμφάνιση μιας πλειάδας γυναικών πεζογράφων στα ύστερα χρόνια της Κατοχής και στα χρόνια του εμφυλίου: Μόνα Μητροπούλου, Μαργαρίτα Λυμπεράκη, Μιμίκα Κρανάκη, Εύα Βλάμη, Τατιάνα Μιλλιέξ, Γαλάτεια Σαράντη. Αυτή η αιφνίδια και περίπου ταυτόχρονη παρουσία γυναικών στον χώρο της πεζογραφίας συνιστά, κατά την Αγγέλα Καστρινάκη, «ένα από τα εντυπωσιακά φαινόμενα του μεταπολεμικού κόσμου», ό.π., σ. 347 και επ. Ειδικό κεφάλαιο για το θέμα αφιερώνει και ο Mario Vitti στην Ιστορία του, Οδυσσέας 2003, σ. 515-518. [8] Ευάγγελος Παπανούτσος, «Ένας διηγηματογράφος», Το Βήμα, 30 Σεπτεμβρίου 1954. Η κριτική αναπαράγεται ολόκληρη από τον Σαμαράκη στην αυτοβιογραφία του, βλ. Άπαντα, τ. 2, σ. 345-348. [9] Συγκεντρώνω εδώ τους τίτλους και τις ημερομηνίες των εντύπων όπου δημοσιεύτηκαν τα κριτικά σχόλια: Κλέων Παράσχος, Η Καθημερινή, 25.8.1954 ~ Νικηφόρος Βρεττάκος, περ. Ελληνικά Χρονικά, 19.12.1954 ~ Πέτρος Χάρης, Ελευθερία, 18.9.1954 ~ Χρήστος Λεβάντας, Επιθεώρηση Τέχνης, Χριστούγεννα 1954 ~ Γιάννης Χατζίνης, Νέα Εστία, 1.3.1955. [10] Βάσος Βαρίκας, Το Βήμα, 3 Δεκεμβρίου 1961 [= Συγγραφείς και Κείμενα Α΄, Ερμής 1975]. [11] Γιάννης Χατζίνης, Νέα Εστία, 15 Φεβρουαρίου 1962, σ. 275. [12] Πέτρος Κόρφης [= Τηλέμαχος Αλαβέρας], Κριτική τχ. 4-5 (Ιούλιος-Οκτώβριος 1959), σ. 200-201. [13] Δημήτρης Δασκαλόπουλος, «Αντώνης Σαμαράκης», στον Ζ΄ τόμο της σειράς Η Μεταπολεμική Πεζογραφία, Από τον πόλεμο του ’40 ώς τη δικτατορία του ’67, Σοκόλη , σ. 66. [14] Αλέξανδρος Κοτζιάς, Μεσημβρινή, 7 Ιανουαρίου 1966 [= Μεταπολεμικοί πεζογράφοι, Κέδρος 1982, σ. 139-142]. [15] Σήμερα, μετά από πενήντα χρόνια, έχω την εντύπωση πως η γλώσσα μας, ακόμη και στον γραπτό λόγο, είναι περισσότερο ανεκτική απέναντι σε λέξεις σαν αυτές που αναφέρονται στην κριτική. [16] Μ. Γ. Μερακλής, «Άτομα και καθεστώτα», Εποχές, τχ. 47 (Μάρτιος 1967), σ. 267-270. [17] Μαρτυρίες για τον Αντώνη Σαμαράκη, Επιλογή-επιμέλεια Θανάσης Θ. Νιάρχος, Καστανιώτη 2000.

Ξαναδιαβάζοντας Αντώνη Σαμαράκη

Σύνδεση