Χοῦσσερλ καὶ Χάιντεγκερ: μιὰ μαύρη ἱστορία

«Κατέληξα στὸ συμπέρασμα ὅτι δὲν μπορῶ νὰ δεχθῶ τὴ δουλειά του (: τοῦ Χάιντεγκερ) στὸ πλαίσιο τῆς φαινομενολογίας μου καὶ δυστυχῶς εἶμαι ὑποχρεωμένος νὰ τὴν ἀπορρίψω τελείως ὅσον ἀφορᾶ τὴν μέθοδο, καὶ κατ’ οὐσίαν ἐπίσης ὡς πρὸς τὸ περιεχόμενό της». «… Ἡ “φαινομενολογία” του δὲν ἔχει τίποτα τὸ κοινὸ μὲ τὴ δική μου καὶ θεωρῶ τὴν ψευδεπιστημονικότητά του ὡς ἐμπόδιο στὴν ἀνάπτυξη τῆς φιλοσοφίας». Ἔντμουντ Χοῦσσερλ Οἱ σκέψεις ποὺ ἀναπτύσσονται ἐδῶ δὲν ἀναλύουν τὴν οὐσία τῆς φιλοσοφίας τοῦ Χοῦσσερλ καὶ τοῦ Χάιντεγκερ. Ἀφοροῦν μόνο τὴν ἀναμεταξύ τους σχέση τόσο στὸ θεωρητικὸ ὅσο καὶ στὸ προσωπικὸ ἐπίπεδο. Ὅσο γιὰ τὴν στράτευση τοῦ Χάιντεγκερ στὸν ναζισμό, ἐμπλέκεται στὴν συζήτηση μόνο στὸν βαθμὸ ποὺ προκάλεσε τὴ ρήξη.[1] Τὸ παρὸν κείμενο γράφτηκε στὸ πλαίσιο τοῦ ἀφιερώματος τῆς Athens Review of Books στὸν Χοῦσσερλ μὲ ἀφορμὴ τὴν πρόσφατη ἔκδοση τοῦ ἔργου του Γιὰ τὴ φαινομενολογία τῆς συνείδησης τοῦ ἐσωτερικοῦ χρόνου ἀπὸ τὶς Πανεπιστημιακὲς Ἐκδόσεις Κρήτης. 1. Δύο ξένοι κόσμοι Ὁ Χοῦσσερλ εἶχε καταλήξει στὰ συμπεράσματα ποὺ προτάξαμε μετὰ ἀπὸ μιὰ μακρὰ καὶ ἐπώδυνη γι’ αὐτὸν ψυχολογικὴ καὶ διανοητικὴ ἀναζήτηση. Διατυπώθηκαν τὸ πρῶτο τὸ 1929 σὲ ἐπιστολή του πρὸς τὸν Ρόμαν Ἴνγκαρντεν, καὶ τὸ δεύτερο τὸ 1931 σὲ ἄλλη ἐπιστολὴ πρὸς τὸν Ντίτριχ Μάνκε. Μετὰ ἀπὸ τὴν δεύτερη συστηματικὴ μελέτη τοῦ Εἶναι καὶ Χρόνος στὴν ὁποία ἐπιδόθηκε τὸ 1929, ὁ Χοῦσσερλ σημείωσε στὴν πρώτη σελίδα τοῦ βιβλίου: «amicus Plato, magis amica veritas», ποὺ εἶναι ἡ λατινικὴ μεταγραφὴ τῆς γνωστῆς ρήσης ἡ ὁποία ἀποδίδεται στὸν Ἀριστοτέλη «φίλος Πλάτων, φιλτέρα ἡ ἀλήθεια». Τὸ ὅτι ὁ Χάιντεγκερ εἶχε ἀφιερώσει τὸ σημαδιακὸ πόνημά του ὅταν ἐκδόθηκε τὸ 1927 στὸν θεωρούμενο δάσκαλο καὶ φίλο του δὲν ἦταν πλέον ἀρκετὸ νὰ συσκοτίσει τὴν ριζικὴ ἀπόκλιση ἀπὸ τὶς θεωρητικὲς παραδοχὲς καὶ εὐρύτερες πολιτιστικὲς βλέψεις τοῦ Χοῦσσερλ ποὺ σηματοδοτοῦσε τὸ ἔργο ἐκεῖνο. Ἡ κατηγορηματικότητα τῶν ἀρνητικῶν ἀποφάνσεων προφανῶς ἀπαγορεύει κάθε ἑρμηνευτικὴ ὑπεξαίρεση τοῦ Χοῦσσερλ γιὰ τοὺς σκοποὺς τῆς χαϊντεγκεριανῆς «ὀντολογίας». Τέτοιος πειρασμὸς εἶναι διάχυτος στὴν σημερινὴ ἀκαδημαϊκὴ συζήτηση, μὲ δεδομένη τὴν καταλυτικὴ ἐπιρροὴ ποὺ ἀσκεῖ ὁ Χάιντεγκερ στὸν σημερινὸ κοινωνικὸ στοχασμό. Τὸ νὰ ὑποκύψει ὅμως κανεὶς στὴν τάση αὐτὴ θὰ συνιστοῦσε παραχάραξη τῆς χουσσερλιανῆς παρακαταθήκης καὶ ἐμπόδιο στὴν ἀπροκατάληπτη κατανόησή της. Ἀκριβῶς μὲ τὸν ἴδιο αὐθαίρετο τρόπο ποὺ μπορεῖ νὰ διαβάζει κανεὶς μέσα στὸν Χαίλντερλιν τὴν χαϊντεγκεριανὴ «μεταφυσικὴ τοῦ Εἶναι», τὸ νὰ «ξαναγράφει», ὅπως συχνὰ γίνεται, τὸν Χαίλντερλιν στὸ χαϊντεγκεριανὸ ἰδιόλεκτο κολοβώνει ἄγρια τὸν ἐκφραστικὸ διασκελισμὸ τοῦ ποιητῆ, ἐμποδίζει τὴν μέθεξη στὸν φαντασιακὸ μετεωρισμό του καὶ τέλος τέλος τὴν ἐλεύθερη ἀπόλαυση τῆς μαγείας τῶν στίχων του. Οἱ λεκτικὲς αὐθαιρεσίες καὶ παρετυμολογήσεις τοῦ Χάιντεγκερ εἶναι συστατικὸ μιᾶς «ντανταϊστικῆς» μανιέρας, ὅπως τὴν ὀνομάζει ὁ Ρούντιγκερ Σαφράνσκι, ποὺ στοχεύουν στὴν καταστροφὴ τοῦ νοηματικοῦ φορτίου τῆς γλώσσας, χωρὶς νὰ παράγουν κάποιο ποιητικὸ ἀποτέλεσμα – ὅπως φαίνεται νὰ πιστεύουν ὁ ἴδιος καὶ οἱ ὀπαδοί του. Τὸ νὰ τὶς ἐνστερνίζεται κανεὶς ὡς αὐθεντικὴ ἀνασυγκρότηση, ἢ χειρότερα ὡς ὑποκατάστατο τοῦ λόγου τοῦ Χαίλντερλιν, μόνο προσβολὴ τῆς ποίησης μπορεῖ νὰ θεωρηθεῖ. Μιὰ φιλικὴ προτροπὴ πρὸς χαϊντεγκεριανούς: ἢ γράψτε ποίηση σὲ ὅποια γλώσσα ἐπιθυμεῖτε, ἀκόμα καὶ στὴν χαϊντεγκεριανή, καὶ ἂν μᾶς προκαλέσετε τὸ γνήσιο ποιητικὸ ρίγος τότε ἐγὼ πρῶτος θὰ σᾶς ἐπευφημήσω, ἢ ἀφῆστε τὸν Χαίλντερλιν καὶ τοὺς ποιητὲς ἥσυχους. Κι ἐπιτρέψτε μας νὰ ἀκούσουμε τὴν δική τους φωνὴ ἄμεσα, ἀδιαμεσολάβητα, καὶ –ὅπως κι ἐσεῖς θὰ λέγατε– ὑπαρκτικὰ καὶ ἐκ-στατικά, χωρὶς νὰ ὑψώνετε κὶτς προπετάσματα ποὺ πόρρω τοῦ νὰ ἀποκαλύπτουν τὴν «αὐθεντική» τους σκέψη στὴν πραγματικότητα κρύβουν τὸν μεγαλειώδη ὁρίζοντα τῆς ποιητικῆς τους φαντασίας. Ἀντίστοιχα ἰσχύουν caeteris paribus καὶ γιὰ τὶς ὅποιες χαϊντεγκεριανὲς μεταποιήσεις τοῦ Χοῦσσερλ. Δὲν ἰσχυρίζομαι ὅτι ἡ φαινομενολογία τοῦ Χοῦσσερλ δὲν ἐπιδέχεται κριτικῆς ἢ ὅτι ὁ Χάιντεγκερ δὲν εἶχε δικαίωμα νὰ χαράξει τὸν δικό του θεωρητικὸ δρόμο κατὰ παράβαση τῶν ἰδεῶν τοῦ ὑποτιθέμενου δασκάλου του. Ἕνα πρόβλημα, π.χ., εἶναι ὅτι ὁ Χοῦσσερλ προσβλήθηκε καὶ αὐτὸς ἀπὸ μιὰ φαντασίωση μεσσιανισμοῦ ποὺ κατὰ καιροὺς καταλαμβάνει τοὺς φιλοσόφους, δηλαδὴ ὅτι κάποιες ἐνοράσεις τους ἀκυρώνουν συλλήβδην τὸν μέχρι τώρα ἀνθρώπινο στοχασμὸ καὶ σηματοδοτοῦν μιὰ νέα ἐκ τοῦ μηδενὸς ἀρχή. Στὸν Πλάτωνα, στὸν Καρτέσιο, στὸν Κάντ, στὸν Βίτγκενσταϊν κατανοεῖ καὶ (ἐν μέρει;) ἀποδέχεται κανεὶς τέτοιο ἰσχυρισμό. Ἀπὸ κεῖ καὶ πέρα οἱ «κοπερνικανὲς ἐπαναστάσεις» (φράση ποὺ χρησιμοποιεῖ ὁ Χοῦσσερλ γιὰ τὴν φαινομενολογία του) δὲν εἶναι κάτι οὔτε προφανὲς οὔτε εὔκολο. Ἀλλὰ καὶ ὁ Χάιντεγκερ υἱοθετεῖ πλήρως τὸν ἴδιο μεσσιανικὸ τρόπο. Καὶ στὸ σημεῖο αὐτό, τὸ πιὸ ἀδύναμο καὶ ἀμφίβολο τῆς χουσσερλιανῆς θεωρίας, εἶναι ὄντως συνεχιστής της. Ἐκεῖ τελειώνει καὶ ἡ συνάφεια. Εἶναι παραπλανητικὸ νὰ θεωρεῖται ἡ ὀντολογία τοῦ Χάιντεγκερ ὡς τελολογικὴ ἐκδίπλωση τῆς θεωρίας τοῦ Χοῦσσερλ ἐπειδὴ ὁ ὅρος «φαινομενολογία» ἀπαντᾶται καὶ στοὺς δύο. Πρόκειται γιὰ δύο συστήματα παντελῶς ἀσύμβατα καὶ ὡς πρὸς τὶς θεωρητικές τους παραδοχὲς καὶ ὡς πρὸς τὶς εὐρύτερες ἱστορικὲς καὶ πολιτιστικές τους στοχεύσεις. Πράγμα ποὺ ἂν καὶ ὁ πρεσβύτερος στοχαστὴς ἄργησε νὰ τὸ παραδεχθεῖ ὑπὸ τὴν αὐταπάτη ὅτι στὸ πρόσωπο τοῦ νεότερου εἶχε βρεῖ τὸν συνεχιστὴ τῆς θεωρίας του, ὁ τελευταῖος τὸ ὑπηρετοῦσε συνειδητὰ καὶ μεθοδικὰ ἐξ ἀρχῆς. Ἡ σχέση Χοῦσσερλ-Χάιντεγκερ καὶ ἡ ἐξέλιξή της πρὸς τὴν ρήξη ἔχει λεπτομερῶς τεκμηριωθεῖ στὰ ἔργα τοῦ Τόμας Σήχαν καὶ τοῦ Ρούντιγκερ Σαφράνσκι, πάνω στὰ ὁποῖα βασίζεται καὶ τὸ παρὸν δοκίμιο. Ὁ Σήχαν ποὺ μιλάει γιὰ «σύγκρουση» (confrontation) τῶν δύο προσωπικοτήτων καὶ θεωριῶν ἑστιάζει ἀποκλειστικὰ στὴν διανοητικὴ ἐπικοινωνία καὶ ἀνταλλαγὴ ἀνάμεσα στοὺς δύο στοχαστὲς ἀπὸ τὸ 1918 ἕως τὸ 1931.[2] Ἐνῶ ὁ Σαφράνσκι ἐντάσσει τὸ ἐπεισόδιο Χοῦσσερλ σὲ μιὰ γενικὴ μελέτη τῆς διανοητικῆς πορείας τοῦ Χάιντεγκερ, δίνοντας ἔμφαση στὶς θεωρίες τοῦ τελευταίου ποὺ ἀναλύονται μὲ ἀξιοθαύμαστη σαφήνεια. Ἡ ἔκθεση βέβαια αὐτὴ διανθίζεται, γιὰ λόγους ἀκαδημαϊκῆς ἀντικειμενικότητας, καὶ μὲ ὅλες τὶς περίτεχνες ἑρμηνευτικὲς ἀκροβασίες ποὺ ἔχουν κατὰ καιροὺς προταθεῖ γιὰ νὰ ἀσβεστώσουν τὸ ἀνοσιούργημα τῆς συμπόρευσης μὲ τὸν ναζισμό. Ἀφήνει ἔτσι ἕνα τελικὸ αἴσθημα ὅτι τὸ «καλὸ» στὸν Χάιντεγκερ (δηλαδὴ ἡ φιλοσοφικὴ πρωτοτυπία) ἀντισταθμίζει τὸ «κακὸ» (δηλαδὴ τὴν ναζιστικὴ στράτευση) – γιὰ νὰ τὸ ἀποδώσουμε μὲ τοὺς ὅρους ποὺ χρησιμοποιεῖ ὁ Σαφράνσκι στὸν τίτλο τοῦ βιβλίου του.[3] Ὁ διαχωρισμὸς βέβαια αὐτὸς εἶναι ἀδύνατος. Ὁ Χάιντεγκερ θεωροῦσε τὴν φιλοσοφία του ὡς τὴν αὐθεντικὴ ἔκφραση τοῦ «πνεύματος» τῆς ἐθνικοσοσιαλιστικῆς ἐθνεγερσίας τῆς Γερμανίας, σὲ ἀντίθεση μὲ τὶς κατ’ αὐτὸν χυδαῖες βιολογικὲς θεωρήσεις ἄλλων ἐκπροσώπων της ὅπως ὁ Ρόζενμπεργκ, τοὺς ὁποίους καὶ περιφρονοῦσε. Τοὺς περιφρονοῦσε ὅμως ὄχι ἐπειδὴ ἦταν ρατσιστές, ἀλλὰ ἐπειδὴ δὲν ἀντλοῦσαν τὸν ρατσισμό τους ἀπὸ τὰ βάθη τῆς γνήσιας «ἐνόρασης τοῦ Εἶναι» ποὺ μόνο ὁ ἴδιος διέθετε. Ἡ Γερμανία, μᾶς διδάσκει ὁ Χάιντεγκερ, πρέπει νὰ σωθεῖ ἀπὸ τὸν «ἐκβραϊσμὸ» (Verjudung) ὄχι ἐπειδὴ οἱ Ἑβραῖοι εἶναι βιολογικὰ κατώτεροι, ἀλλὰ ἐπειδὴ ὡς «νομάδες» καὶ ἀπάτριδες δὲν ριζώνει τὸ Εἶναι τους μέσα στὸ βαθὺ χῶμα καὶ τὸ σφριγηλὸ αἷμα τοῦ ἱστορικοῦ Volk (Λαοῦ). Εἶναι συνεπῶς φορεῖς μιᾶς ἀφηρημένης λογικότητας ὑπολογιστικοῦ καὶ τεχνοκρατικοῦ τύπου. Ἐδῶ ἕνα παλαιὸ ἀντισημιτικὸ στερεότυπο (ὁ Ἑβραῖος ἀργυραμοιβὸς καὶ τοκογλύφος) ἐνδύεται τὴν ἀμφίεση μιᾶς ριζοσπαστικῆς «φιλοσοφίας τοῦ βάθους». Ὅπως ὁ Βάγκνερ στὸν Πάρσιφαλ ζητοῦσε νὰ «λυτρώσει τὸν Λυτρωτή», δηλαδὴ νὰ «καθαρίσει» τὸν Ἰησοῦ ἀπὸ τὴν ἑβραϊκή του ὑπόσταση, ἔτσι κι ὁ Χάιντεγκερ ἐπιθυμοῦσε νὰ σώσει τὸν Χίτλερ ἀπὸ τοὺς ἀνάξιους ἐκπροσώπους τῆς κοσμοϊστορικῆς ἀναγέννησης τοῦ Γερμανικοῦ Εἶναι ποὺ ἐνσάρκωνε ὁ αὐστριακὸς δεκανέας. Κι αὐτὸ θὰ γινόταν ἂν ὁ Φύρερ υἱοθετοῦσε τὸν ἴδιο ὡς φιλοσοφικὸ μυστικοσύμβουλό του. Μὲ δεδομένο τὸν πολυκεντρισμὸ –ὅπως τὸν ὀνομάζει ὁ Σαφράνσκι– τῆς ἐγκληματικῆς ἐξουσίας τῶν Ναζί, παρόμοια φιλοδοξία ἦταν παιδαριώδης ἀφέλεια. Ὁ Χάιντεγκερ εἶχε ἀναλάβει τὸν τίτλο τοῦ Fuehrer-Rektor (Πρύτανη-Ἀρχηγοῦ) στὸ πανεπιστήμιο τοῦ Φράιμπουργκ ὅπου ὀργάνωνε ἐθνικοσοσιαλιστικὲς «κατασκηνώσεις» ἢ «στρατόπεδα» τῶν φοιτητῶν μὲ στρατιωτικὰ καὶ ἀθλητικὰ γυμνάσια καὶ ἀντισημιτικὲς διαλέξεις – ὁ γερμανικὸς τίτλος ἦταν Lager, ὁ ἴδιος ποὺ θὰ περιέγραφε ἀργότερα τὰ στρατόπεδα θανάτου. Ὅμως, ἡ ἀπόπειρά του νὰ παίξει τὸν ρόλο τοῦ πνευματικοῦ Φύρερ σὲ ἐθνικὸ ἐπίπεδο ξεσήκωσε πολλαπλὲς ἀντιδράσεις στοὺς κόλπους τοῦ καθεστῶτος. Αὐτὸς ἦταν ὁ λόγος ποὺ παραιτήθηκε ἀπὸ τὸ ἀξίωμα τοῦ Πρύτανη, καὶ ὄχι κάποια ἰδεολογικὴ ἢ πολιτικὴ ἀντίθεση στὸν ναζισμό. Οἱ πτήσεις αὐτὲς στοὺς οὐρανοὺς τοῦ ἐθνικοσοσιαλιστικοῦ μεγαλείου θὰ μποροῦσαν ἐκ τῶν ὑστέρων νὰ ἑρμηνευθοῦν στὸ πρότυπο τοῦ Πλάτωνα στὴν αὐλὴ τοῦ Διονυσίου Β΄ καὶ νὰ δικαιολογηθοῦν ὡς ἐπαγγελματικὴ στρέβλωση ἐγγενὴς στὸ φιλοσοφικὸ ἐπιτήδευμα. Καὶ αὐτὸ ἦταν τὸ προσφιλὲς στρατήγημα τῶν ἀπολογητῶν τοῦ Χάιντεγκερ μετὰ τὸν πόλεμο: ὁ ναζισμὸς ὡς ἀμελητέο πάρεργο ἐξωτερικὸ σὲ μιὰ μεγαλοφυὴ διανοητικὴ σύλληψη. Ὅμως ἡ ὑπαρκτικὴ τελείωση τοῦ Dasein μέσα ἀπὸ τὴν ἀπορρόφησή του στὸ ἱστορικὸ Volk θεμελιώνεται θεωρητικὰ στὴν παράγραφο 74 τοῦ Εἶναι καὶ Χρόνος. Καὶ ἡ ἐπέλαση τοῦ Χίτλερ ἀπὸ τὶς ἀρχὲς τῆς δεκαετίας τοῦ 1930 ἑρμηνεύθηκε ἀπὸ τὸν Χάιντεγκερ, ὅπως λεπτομερῶς δείχνει ὁ Σαφράνσκι, ὡς ἡ πολυπόθητη στιγμὴ ὅταν τὸ ἀληθινὸ Εἶναι ἀποκαλύπτεται στὸν Γερμανικὸ Λαό, δηλαδὴ ὡς ἱστορικομεταφυσικὴ ἐκπλήρωση τῆς φιλοσοφίας του. Μετὰ τὴν παραίτησή του ἀπὸ Πρύτανης ἀποδέχθηκε τὴν συμμετοχή του στὴν Ἐπιτροπὴ Φιλοσοφίας τοῦ Δικαίου τῆς Ἀκαδημίας τοῦ Γερμανικοῦ Δικαίου. Ἡ ἐπιτροπὴ αὐτὴ ἦταν τὸ ἐπίσημο συμβουλευτικὸ ὄργανο τοῦ ναζιστικοῦ καθεστῶτος κατὰ τὴν διαμόρφωση τῶν διαβόητων Φυλετικῶν Νόμων τῆς Νυρεμβέργης τοῦ 1935. Ἀπὸ τὸ 1934 ἕως τὸ 1936 ὁ Χάιντεγκερ καθόταν γύρω ἀπὸ τὸ ἴδιο τραπέζι καὶ συζητοῦσε τὴν «φιλοσοφία τοῦ δικαίου» μὲ τὸν Χὰνς Φράνκ, τὸν μετέπειτα σφαγέα τοῦ ἑβραϊκοῦ καὶ τοῦ πολωνικοῦ λαοῦ στὴν Πολωνία, τὸν λυσσασμένο προπαγανδιστὴ τοῦ ἀντισημιτισμοῦ Γιούλιους Στράιχερ, τὸν μὴ ἐξαιρετέο Kronjurist τοῦ Γ΄ Ράιχ Κὰρλ Σμίτ, καὶ τὸν «φιλόσοφο» τοῦ βιολογικοῦ ρατσισμοῦ Ἄλφρεντ Ρόζενμπεργκ –μὲ τὸν ὁποῖο, ὅπως εἴπαμε, κάπου …διαφωνοῦσε. Ὅταν ἐπισκέφθηκε τὸν ἑβραῖο πρώην φοιτητή του Κὰρλ Λέβιτ στὴν Ρώμη τὸ 1936 φοροῦσε στὸ πέτο του τὴν καρφίτσα μὲ τὸν ἀγκυλωτὸ σταυρὸ καὶ τοῦ ἐξηγοῦσε διὰ μακρῶν τὴν μεταφυσικὴ σημασία τοῦ ναζισμοῦ. Ἡ ὑπαρκτικὴ ὀντολογία τοῦ Χάιντεγκερ περιγράφει μιὰ ἀπόλυτα μόνη καὶ γυμνὴ ἀνθρώπινη ὀντότητα μέσα σὲ ἕναν ξένο κόσμο ὅπου ἔχει «ριφθεῖ», μιὰ σημειακὴ ὕπαρξη ποὺ γεμάτη «φροντίδα» καὶ «τρόμο» (κατηγορίες ποὺ τὶς ἔχει δανεισθεῖ ἀπὸ τὸν Κίρκεγκωρ) προσπαθεῖ νὰ βρεῖ τὴν «ἀποφασιστικότητα» νὰ σταθεῖ στὰ πόδια της, νὰ ζήσει «αὐθεντικὰ» ἐνάντια στὴν συνήθεια καὶ στὴν σύμβαση, τουτέστιν νὰ βρεῖ τὸ «εἶναι» της καθὼς ἐνώπιόν της χαίνει τὸ φρέαρ τοῦ μὴ ὄντος (ὁ θάνατος). Τελικὰ ὅμως τὴν αὐθεντικότητα αὐτὴ θὰ τὴν ἀποκτήσει μόνο ὅταν χωνευθεῖ μέσα στὴν ὑπέρτερη ὁλότητα ἑνὸς ἱστορικοῦ Λαοῦ, καὶ τὸ ὑπαρκτικὸ «θάρρος» της θὰ δειχθεῖ μέσα στὸν πόλεμο ποὺ εἶναι ἀναγκαῖος γιὰ νὰ τὴν ὑπερασπισθεῖ. Ἡ δὲ καταληκτικὴ στιγμὴ τῆς σωτηρίας εἶναι νὰ ἀνοίξει τὰ ἐσωτερικά της μάτια στὴν ἀναδυόμενη παρουσία τοῦ ὑπερβατικοῦ Εἶναι καὶ νὰ παραδοθεῖ στὴν μυστική του Ἀλήθεια. «Μόνο ἕνας Θεὸς θὰ μᾶς σώσει», ὅπως τὸ ἐξέφρασε ὁ ἴδιος ὁ Χάιντεγκερ μὲ πιὸ ἀφιλοσόφητα λόγια (ποὺ ὅμως τὸ ἴδιο λένε πολὺ πιὸ κατανοητὰ) στὴν περιβόητη συνέντευξη στὸ Spiegel τὸ 1966.[4] Ἡ φιλοσοφία τούτη κρυπτογραφεῖ μιὰ κοινωνία ποὺ προσδοκᾶ τὴ βαρβαρότητα τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ γιὰ νὰ τὴν σώσει: ἕνα συνονθύλευμα κλειστῶν ἀτομικοτήτων χωρὶς δεσμοὺς ἔλλογης καὶ ἠθικῆς ἀμοιβαιότητας, ποὺ στέκονται ἔντρομα μπροστὰ στὶς δυσκολίες τῆς ζωῆς καὶ περιμένουν μιὰν Ἀπόλυτη Βούληση νὰ ἐνσκήψει ἐκ τῶν ἄνω σὰν ὑπερβατικὴ Μοίρα, γιὰ νὰ τὰ συνενώσει διὰ τῆς βίας σὲ ἕνα σύστημα μηχανικῆς κανονικότητας. Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ἡ χαϊντεγκεριανὴ «ὀντικὴ ἀναλυτικὴ» εἶναι συμβατὴ μὲ κάθε εἴδους ὁλοκληρωτισμό. Προϋπόθεση τοῦ κάθε ὁλοκληρωτισμοῦ εἶναι ἀκριβῶς ὁ θρυμματισμὸς τῆς κοινωνίας σὲ ἐνδεεῖς μονάδες ποὺ δὲν ἐπικοινωνοῦν ἀναμεταξύ τους (τὸ «πρακτικοαδρανές», στὴν εὐτυχὴ ὁρολογία τοῦ Σάρτρ). Ὅμως ὁ Χάιντεγκερ ἐπέλεξε νὰ ὀνομάσει τοὺς κόμβους αὐτῆς τῆς διαλεκτικῆς μὲ ὅρους ποὺ βγαίνουν μέσα ἀπὸ τὴν καρδιὰ τοῦ ναζιστικοῦ κινήματος (Volk, Sturm, Dienst κτλ.), ὑποδεικνύοντας ἔτσι ὅτι τὴν ἐννοεῖ ὡς τὸ θεωρητικὸ κρηπίδωμά του. Τὴν ἴδια περίπου ἐποχὴ ὁ Χοῦσσερλ μέσα ἀπὸ ἔντονο διανοητικὸ μόχθο προσπαθοῦσε νὰ «παραγάγει» θεωρητικὰ μέσα ἀπὸ τὴν ὑπερβατολογικὴ συνείδηση τοῦ φαινομενολογικοῦ Ἐγὼ τὴν ἀρχὴ τῆς ἔλλογης διϋποκειμενικότητας, νὰ κατανοήσει δηλαδὴ πῶς κατασκευάζεται μιὰ κοινωνία μέσα ἀπὸ τὴν ἐλεύθερη πράξη αὐτοσυνείδητων ὑποκειμένων. «Δὲν καταλαβαίνω» ἔγραφε συνεχῶς στὸ περιθώριο τοῦ Εἶναι καὶ Χρόνος καθὼς τὸ μελετοῦσε μὲ προφανὴ ἀγωνία ψυχῆς. «Ποῦ εἶναι ἡ μετὰ λόγου προθετικότητα τῆς συνείδησης;». «Ποῦ εἶναι ἡ διϋποκειμενικότητα;». Πουθενὰ βέβαια δὲν ἦταν οὔτε τὸ ἕνα οὔτε τὸ ἄλλο. Ὁ Χοῦσσερλ πατοῦσε ἐπάνω στὸ διαχρονικὸ ἀξιακὸ θεμέλιο τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτισμοῦ: λόγος, αὐτοσυνειδησία, ἐλευθερία, ἀμοιβαιότητα. Ὁ Χάιντεγκερ ζητοῦσε ἀκριβῶς νὰ τὸ καταλύσει, καὶ θεωρητικὰ καὶ ἐπὶ τοῦ ἐδάφους. 2. Ἡ via dolorosa μιᾶς φιλίας ποὺ δὲν ἦταν Ὁ Χάιντεγκερ ἐπεδίωξε ἐπαφὴ μὲ τὸν Χοῦσσερλ ἀμέσως μόλις ἐγκαταστάθηκε στὸ Φράιμπουργκ τὸ 1916. Ὁ Χοῦσσερλ, τριάντα χρόνια μεγαλύτερός του, ἦταν ἤδη ἕνα ἀπὸ τὰ πρῶτα ὀνόματα τῆς εὐρωπαϊκῆς φιλοσοφίας, μὲ σημαντικὲς μελέτες γιὰ τὴν φιλοσοφία τῆς λογικῆς (Λογικὲς Ἔρευνες), ἀλλὰ καὶ μὲ τὰ ἔργα ποὺ θεμελίωναν αὐτὸ ποὺ ὁ ἴδιος θεωροῦσε ὡς τὴν καινούργια ἀνανεωτικὴ τάση στὴν φιλοσοφία, δηλαδὴ τὴν «φαινομενολογία» (Ἰδέες, Ἡ φιλοσοφία ὡς αὐστηρὴ ἐπιστήμη). Δύο ἦταν τὰ κίνητρα γιὰ τὴν προσέγγιση αὐτή, ἕνα φιλοσοφικὸ καὶ ἕνα –ὅπως μποροῦμε μὲ τὴν ἐκ τῶν ὑστέρων γνώση μας νὰ εἰκάσουμε κατὰ τὴ γνώμη μου μὲ ἀσφάλεια– ὠφελιμιστικό. Στὸ θεωρητικὸ ἐπίπεδο τὸν προσέλκυσε, πρῶτον, ἡ προτροπὴ τοῦ Χοῦσσερλ γιὰ μιὰν «ἐπιστροφὴ στὰ πράγματα» ποὺ θὰ σηματοδοτοῦσε μιὰ νέα ἀρχὴ στὴ φιλοσοφία καί, δεύτερον, ἡ ἀπόρριψη τῆς «φυσικῆς σκοπιᾶς» στὴν προσέγγιση τῆς πραγματικότητας, τῆς ποσοτικῆς δηλαδὴ μεθοδολογίας τῶν θετικῶν ἐπιστημῶν ποὺ προσεγγίζουν τὸν κόσμο ὡς σύνολο ἀντικειμένων ἐξωτερικῶν πρὸς τὸν παρατηρητή. Αὐτὰ εἶναι τὰ δύο σημεῖα πάνω στὰ ὁποῖα πάτησε ὁ νεαρὸς Χάιντεγκερ, γιὰ νὰ ἀποκλίνει ὅμως ἀμέσως ριζικὰ ἀπὸ τὸν τρόπο ποὺ ὁ ἴδιος ὁ Χοῦσσερλ κατανοοῦσε τὶς ὡς ἄνω θεωρητικὲς προπαραδοχές. Ο Έντμουντ Χούσερλ (αριστερά) με τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, το 1921. Γιὰ νὰ συνοψίσουμε τὴν ἀντίθεση μὲ λίγα λόγια: γιὰ τὸν Χοῦσσερλ ἡ «ἐπιστροφὴ στὰ πράγματα» σήμαινε ἐπιστροφὴ στὰ ἀντικείμενα τῆς συνείδησης, στὰ οὐσιώδη περιεχόμενα τοῦ καθαροῦ («ὑπερβατολογικοῦ») στοχασμοῦ, μὲ τρόπο ποὺ τὸ καθαρὸ Ἐγὼ ἀποδεσμεύεται (διὰ τῆς φαινομενολογικῆς ἐποχῆς, Epoche[5]) ἀπὸ τὴν φυσικὴ ἐμπειρία. Στὴν κατανόηση τοῦ Χάιντεγκερ, ἀντίθετα, ἐσήμαινε ἀκριβῶς μιὰν ἀντίληψη τοῦ ὑπαρκτικοῦ ὑποκειμένου ὡς πεπερασμένης ψυχολογικῆς καὶ πρακτικῆς ὀντότητας μέσα στὸν φυσικὸ κόσμο. Γιὰ τὸν Χοῦσσερλ ἡ ἀπόρριψη τῆς «φυσικῆς σκοπιᾶς» δὲν ταυτιζόταν μὲ τὴν ἀπαξίωση τῆς θετικῆς ἐπιστήμης. Στόχευε ἀντίθετα στὴν διερεύνηση τῶν προθεωρητικῶν προϋποθέσεων γιὰ τὴν ὀρθὴ κατανόηση τῆς ἐπιστήμης ὡς ἐγγενοῦς συστατικοῦ τοῦ ἀνθρώπινου «ζωτικοῦ κόσμου» (Lebenswelt). Ἡ ἐπιστημονικότητα ἀποτελεῖ συστατικὴ προϋπόθεση γιὰ τὸν στοχασμὸ καὶ ὁ Χοῦσσερλ, μαθητὴς τοῦ Βάιερστρας καὶ ἐμμέσως τοῦ Φρέγκε, τὴν διεκδικεῖ τώρα γιὰ τὴν ἴδια τὴν φιλοσοφία, ἐπιστρέφοντας στὴν ταυτότητα πρώτης φιλοσοφίας (θεμελιωδῶν ἀρχῶν τῆς πραγματικότητας) καὶ ἐμπειρικῆς ἔρευνας ποὺ εἶχε ἐπεξεργασθεῖ ὁ Ἀριστοτέλης. Γιὰ τὸν Χάιντεγκερ, ἀντίθετα, ἡ ἐπιστήμη σημαίνει τὸν τεχνολογικὸ βιασμὸ τῆς ζωῆς καὶ τὴν ἐξορία τοῦ Dasein ἀπὸ τὸ Εἶναι. Πρόκειται γιὰ τὴν σύγκρουση δύο ἀσύμβατων θεωρήσεων τοῦ πολιτισμοῦ, ἐκείνης ποὺ κατάγεται ἀπὸ τὸν Καρτέσιο καὶ τροφοδοτεῖ τὴν ἀνθρωπολογία τῆς ἔλλογης ἐλευθερίας τοῦ Διαφωτισμοῦ, καὶ ἑνὸς νεορωμαντισμοῦ ποὺ ὁραματίζεται μιὰ μυστικιστικὴ ἐπιστροφὴ στὴν Φύση (ἡ ἀποστροφὴ τοῦ Χάιντεγκερ γιὰ τὴν πόλη καὶ τὸν ἀστικὸ βίο εἶναι γνωστή). Τὸ δεύτερο, ὠφελιμιστικὸ ὅπως εἴπαμε, κίνητρο γιὰ τὸν προσεταιρισμὸ τοῦ Χοῦσσερλ ἦταν ἡ ἐπιθυμία τοῦ Χάιντεγκερ γιὰ μιὰ θέση τακτικοῦ καθηγητῆ σὲ κάποιο πανεπιστήμιο, τὴν ὁποία θὰ τοῦ ἐξασφάλιζε –ὅπως καὶ ἔγινε– ἡ ὑποστήριξη τοῦ πρώτου. Πρόκειται καταρχὴν γιὰ μιὰ ἀνθρώπινα κατανοητὴ καὶ θεμιτὴ φιλοδοξία, ἡ ὁποία ὅμως εἶχε στὴν συνέχεια ἀπάνθρωπες καὶ ἀθέμιτες προεκτάσεις. Ὁ Χοῦσσερλ στὴν ἀρχὴ ἀντιστάθηκε στὶς ὀχλήσεις τοῦ νεαροῦ συναδέλφου του, ἐπειδὴ τὸν θεωροῦσε ἐκπρόσωπο μιᾶς δογματικῆς ρωμαιοκαθολικῆς φιλοσοφίας. Στὴ συνέχεια ὅμως ὑπέκυψε στὴν παράξενη γοητεία τῆς προσωπικότητάς του, ἀφοῦ πρῶτα ὅμως εἶχε βεβαιωθεῖ ὅτι ὁ Χάιντεγκερ εἶχε πλέον ἀποδεσμευθεῖ ἀπὸ τὸν καθολικισμό. Αὐτὸ ποὺ ὁ Χοῦσσερλ ὑπέθεσε ὅτι ἦταν μιὰ εἰλικρινὴς φιλία (σφάλλοντας καίρια, ὅπως ὁ ἴδιος θὰ παραδεχόταν ἐκ τῶν ὑστέρων) ἄνθισε τὸ 1918, μὲ τὴν στράτευση τοῦ Χάιντεγκερ κατὰ τὸ τελευταῖο καὶ τραυματικὸ ἔτος τοῦ πολέμου. Τὰ γράμματα τοῦ Χοῦσσερλ πρὸς τὸν Χάιντεγκερ τὴν περίοδο αὐτὴ περιέχουν ἐκστατικούς, σχεδὸν ἐρωτικοὺς θὰ ἔλεγε κανείς, ὕμνους γιὰ τὴν σφριγηλὴ νεότητα καὶ τὸ κατακάθαρο φιλοσοφικὸ ἦθος τοῦ νεαροῦ του συντρόφου, ὁ ὁποῖος τὸν εἶχε πλέον πείσει ὅτι εἶναι εἰλικρινὴς θιασώτης τῆς θεωρίας του καὶ ὁ μοναδικὸς ἄξιος συνεχιστής της. Κατὰ τὴν ἐπιστροφή του στὸ Φράιμπουργκ τὸ 1919 ὁ Χάιντεγκερ, ὑπὸ τὴν προστασία τώρα τοῦ Χοῦσσερλ, ἄρχισε νὰ διδάσκει ὡς ἄμισθος λέκτορας στὸ πανεπιστήμιο. Τὴν ἑπόμενη μάλιστα χρονιὰ ἀνέλαβε τὴν κρίσιμη θέση τοῦ προσωπικοῦ βοηθοῦ τοῦ Χοῦσσερλ, τὴν ὁποία εἶχε ἐγκαταλείψει πρότινος ἡ εὐγενικὴ καὶ μαρτυρικὴ Ἔντιθ Στάιν. Τὴν περίοδο αὐτὴ ἄρχισε στενὴ προσωπικὴ ἀνταλλαγὴ ἀνάμεσα στοὺς δύο φιλοσόφους, τὴν ὁποία ὁ Χοῦσσερλ περιέγραφε στὰ ἑλληνικά, αὐταπατώμενος βέβαια, ὡς συμφιλοσοφεῖν, χρησιμοποιώντας τὸν ἀριστοτελικὸ ὅρο ἀπὸ τὸ κεφάλαιο περὶ φιλίας στὰ Ἠθικὰ Νικομάχεια. Ὁ νεότερος ὅμως τοῦ φιλοσοφικοῦ ζεύγους περὶ ἄλλων ἐτύρβαζε. Ἡ φιλοσοφική του παραγωγὴ ἦταν ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ μιὰ μεθοδική, ἂν καὶ στὴν ἀρχὴ ἐν πολλοῖς κρυπτικὴ δεδομένης τῆς στρυφνῆς γλώσσας ποὺ εἶχε ἐπινοήσει, ἀποδόμηση τῶν φιλοσοφικῶν θέσεων τοῦ Χοῦσσερλ. Ἤδη στὸ φιλοσοφικὸ ἐπίπεδο τὸ «σφρίγος» τοῦ Χάιντεγκερ ποὺ εἶχε τόσο παραφόρως ὑμνήσει ὁ πρεσβύτερος ἑταῖρος ἐκφραζόταν μέσα ἀπὸ τὴν ἀμείλικτη κατεδάφιση τῆς θεωρητικῆς οὐσίας τοῦ στοχασμοῦ του, ποὺ σὺν τῷ χρόνῳ γινόταν ὅλο καὶ πιὸ βίαιη. Ὅταν τὸ 1923 ἔγινε μὲ τὴν ἐνεργὴ στήριξη τοῦ Χοῦσσερλ ἀναπληρωτὴς καθηγητὴς στὸ Μαρβοῦργο (ὅπου καὶ συνάντησε τὴν Χάννα Ἄρεντ), τὸ πρῶτο ποὺ ἔκανε στὶς διαλέξεις του ἦταν, ὅπως τὸ ἐξέφρασε ὁ ἴδιος, νὰ «κάψει» δημοσίᾳ τὶς Ἰδέες τοῦ εὐεργέτη του: ἐννοοῦσε ὅτι ἀπὸ καθέδρας εἶχε ὑποβάλει τὸ ἔργο σὲ ἐξοντωτικὴ κριτική, ἀλλὰ ἡ ἐπιλογὴ τῶν λέξεων δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ μᾶς βάζει σὲ σκέψεις. Γράφει στὸν Κὰρλ Λέβιτ (20 Φεβρουαρίου, 1923): «Τὶς τελευταῖες ὧρες τοῦ σεμιναρίου ἔκαψα καὶ κατέστρεψα τὶς Ἰδέες σὲ τέτοιο βαθμὸ ποὺ τολμῶ νὰ πῶ ὅτι τὰ οὐσιαστικὰ θεμέλια γιὰ τὸ σύνολο τοῦ ἔργου μου ἔχουν καθαρὰ σχηματισθεῖ. Κοιτάζοντας πρὸς τὰ πίσω ἀπὸ αὐτὸ τὸ ὕψος πρὸς τὶς Λογικὲς Ἔρευνες, εἶμαι τώρα πεπεισμένος ὅτι ὁ Χοῦσσερλ δὲν ἦταν ποτὲ φιλόσοφος, οὔτε γιὰ ἕνα δευτερόλεπτο στὴ ζωή του. Μὲ τὸν καιρὸ γίνεται ὅλο καὶ πιὸ γελοῖος».[6] Σὲ μιὰ διαβόητη ἐπιστολὴ πρὸς τὸν Κὰρλ Γιάσπερς ἀπὸ τὸν ἴδιο χρόνο ἡ προσωπικὴ ἐπίθεση στὸν Χοῦσσερλ γίνεται ἀκόμα πιὸ σκαιὴ καὶ μικροπρεπής: «Ὁ Χοῦσσερλ ἔχει γίνει τελείως κομμάτια –ἂν ἦταν ποτὲ ἑνιαῖος καὶ ἀκέραιος, πράγμα ποὺ τελευταῖα ὅλο καὶ περισσότερο τὸ ἀμφισβητῶ–, περιπλανιέται ἀπὸ δῶ κι ἀπὸ κεῖ ἐκστομίζοντας ἐπιπολαιότητες ποὺ σὲ κάνουν νὰ θέλεις νὰ βάλεις τὰ κλάματα. Ζεῖ ἀπὸ τὴν ἀποστολή του ὡς «ἱδρυτῆ τῆς φαινομενολογίας», κανεὶς δὲν ἔχει ἰδέα τί εἶναι αὐτὸ τὸ πράγμα, … ἔχει ἀρχίσει νὰ ὑποπτεύεται ὅτι κανεὶς πλέον δὲν τὸν ἀκολουθεῖ».[7] Ὁ Χοῦσσερλ εἶναι κι αὐτὸς ἕνα ἀπὸ ἐκεῖνα τὰ εἴδωλα τῶν ὁποίων «ἡ λατρεία πρέπει νὰ ξεριζωθεῖ»: «…Οἱ διάφοροι ἰατρομάγοι τῆς σημερινῆς φιλοσοφίας πρέπει νὰ ξεγυμνωθοῦν γιὰ τὴν ἀξιοθρήνητη καὶ ἄθλια τέχνη τους ὅσο εἶναι ἀκόμα ζωντανοί, γιὰ νὰ μὴ νομίζουν ὅτι δι’ αὐτῶν ἔχει ἤδη ἔλθει ἡ Βασιλεία τῶν Οὐρανῶν».[8] Καὶ καλοῦσε τὸν Γιάσπερς σὲ μιὰ «πολεμικὴ συμμαχία» γιὰ τὸν σκοπὸ αὐτό. Προσέθετε δὲ ὅτι γνώριζε πὼς οἱ ἐπιθέσεις αὐτὲς θὰ εἶχαν ὡς συνέπεια, ὅταν ἐρχόταν ἡ ὥρα, νὰ μὴν τὸν προτείνει ὁ Χοῦσσερλ γιὰ διάδοχό του στὸ Φράιμπουργκ, ἀλλὰ «δὲν τὸν ἐνδιέφερε». Τὸν ἐνδιέφερε ὅμως καὶ μὲ τὸ παραπάνω, γιατὶ τὴν ἴδια στιγμὴ παραπλανοῦσε τὸν ἴδιο τὸν Χοῦσσερλ μὲ τὴ διαβεβαίωση πὼς οἱ φῆμες ὅτι εἶχε ἐκδηλωθεῖ ἐναντίον του ἦταν συκοφαντίες. Ἐν πάσῃ περιπτώσει, ὡς πρὸς τὴν δῆθεν ἐκδικητικότητα τοῦ εὐεργέτη του ὁ Χάιντεγκερ ἔκρινε ἐξ ἰδίων. Ὅταν ἀφυπηρέτησε τὸ 1928, ὁ Χοῦσσερλ πρότεινε καὶ ἐπέβαλε ὡς διάδοχό του ἀκριβῶς τὸν Χάιντεγκερ, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ἀκόμα καὶ στὸν ἴδιον εἶχαν γίνει πλέον καταφανεῖς οἱ θεωρητικὲς διαφορές τους. Φανερώνει κάτι αὐτὸ γιὰ τὸ ἀνθρώπινο ποιὸν τοῦ καθενὸς ἐκ τῶν δύο «φίλων». Δύο ἦταν οἱ βασικὲς ἐνστάσεις τοῦ Χάιντεγκερ κατὰ τῆς φιλοσοφίας τοῦ Χοῦσσερλ. Πρῶτον, ὅτι ἦταν ἕνας ἀπαρχαιωμένος ἰδεαλισμὸς ποὺ βλέπει τὸ ἀνθρώπινο ὑποκείμενο ὡς καθαρὴ συνείδηση, καὶ ὄχι ὡς ὑπαρκτικὴ ὀντότητα ποὺ βιώνει τὴν περατότητά της μέσα στὸν κόσμο, παραβαίνοντας ἔτσι τὴν ὑπόσχεση γιὰ μιὰ «ἐπιστροφὴ στὰ πράγματα». Καί, δεύτερον, ὡς συνέπεια αὐτῆς τῆς πρώτης πλάνης, ὅτι «ὑπερθεωρητικοποιεῖ» τὴν ἀνθρώπινη ὑπόσταση, προσεγγίζοντας τὸ ὑπερβατολογικὸ ὑποκείμενο μέσα ἀπὸ ἕνα νεφέλωμα «κατηγοριῶν» ἐνορατικὰ προσδιορισμένων. Τὸ βασικὸ πρόβλημα μὲ τὴν σημερινὴ φιλοσοφία, διακηρύσσει ὁ Χάιντεγκερ, δὲν εἶναι ἡ κυριαρχία τῆς «φυσικῆς σκοπιᾶς». Εἶναι ἡ ἐμμονὴ στὴν θεωρία, ἡ ὁποία βραχυκυκλώνει τὴν ἄλλη ὑπόσχεση τῆς χουσσερλιανῆς φαινομενολογίας γιὰ μιὰ νέα ριζικὴ ἀρχὴ στὸ φιλοσοφεῖν. Ὁ Χάιντεγκερ εἶχε ἀσφαλῶς κάθε δικαίωμα νὰ διατυπώσει τὶς αἰτιάσεις αὐτές. Μποροῦμε ἀκόμα νὰ δεχθοῦμε ὅτι εἶχε, ἐν μέρει, δίκιο. Ὅμως, ὁ δικός του δρόμος ἀντὶ νὰ λύνει τὸ πρόβλημα τὸ ἐντείνει ἀπελπιστικά, καὶ μὲ καταστροφικὰ πολιτιστικὰ καὶ πολιτικὰ ἀποτελέσματα. Ἂν στὸν Χοῦσσερλ τὸ πραγματικὸ ἀνθρώπινο Ἐγὼ κρύβεται πίσω ἀπὸ μιὰ φαντασμαγορία κατηγοριακῶν ἐνοράσεων, στὸν Χάιντεγκερ διαλύεται μέσα σὲ μιὰ λεκτικὴ κραιπάλη, σὲ ἕναν αὐτοθαυμασμὸ ἀκαταληψίας, ποὺ ἀποσυνθέτει κάθε νοηματικὸ ἱστό. Ἡ κατηγοριακὴ μέθη τοῦ Χοῦσσερλ διατηρεῖ, τουλάχιστον, ὅπως προείπαμε, ἐνεργοὺς δεσμοὺς μὲ τὴν παρακαταθήκη τοῦ Διαφωτισμοῦ, μὲ τὴν «διανοητικὴ ἐποπτεία» τοῦ Καρτέσιου καὶ μὲ τὴν αὐστηρὴ λογικότητα τῆς ἐπιστήμης, πηγάζει ἐν τέλει ἀπὸ τὸ ζωτικὸ πρόβλημα τῆς προφάνειας τῶν μαθηματικῶν ἐννοιῶν καὶ τῆς σχέσης τους μὲ τὴν αἰσθητηριακὴ ἐμπειρία. Ἂν τὸ ζήτημα αὐτὸ εἶναι ἄλυτο, πρόκειται ἐν τούτοις γιὰ ἕνα διακύβευμα μέσα στὸν πυρήνα τῆς ἀνθρώπινης ἐμπειρίας ὡς μόχθου διανοητικῆς καὶ ἠθικῆς αὐτονομίας. Στὸν Χάιντεγκερ ἀντίθετα ἡ λεκτικὴ αὐτοκατάλυση τῆς φιλοσοφίας ἀφήνει ἕρμαιο τὸ ἀνθρώπινο Ἐγὼ σὲ μιὰν ἀδιάγνωστη ἱστορικὴ Μοίρα, ποὺ φυτρώνει ἔξω ἀπὸ αὐτήν, στὸ χῶμα καὶ τὸ αἷμα τοῦ Λαοῦ, καὶ τελικὰ ταυτίζεται μὲ τὸν ἐθνικοσοσιαλισμό. Ἂν αὐτὸ εἶναι ὄντως μιὰ ἐπιθυμητὴ νέα ἀρχὴ τοῦ στοχασμοῦ, ἂς τὸ ἀποφασίσει κανείς γιὰ τὸν ἑαυτό του. 3. Ἡ προσωπικὴ προδοσία Ἡ στρατηγικὴ τῆς «ἀπόκρυψης» (concealment), ὅπως τὴν ὀνομάζει καὶ τὴν ἀναλύει καταλεπτῶς ὁ Τὸμ Ρόκμορ, ὑπῆρξε ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ στὸν πυρήνα τῆς σκέψης τοῦ Χάιντεγκερ.[9] Πρόκειται γιὰ τὴν ἀπόκρυψη, πρῶτον, ἑνὸς τετριμμένου ἐν τέλει ψυχολογισμοῦ (αὐτοῦ ποὺ εἶχε ἀνασκευάσει ἐκ θεμελίων ὁ Χοῦσσερλ) κατὰ τὴν περιγραφὴ τῆς ἀνθρώπινης περατότητας πίσω ἀπὸ τοὺς ὀγκόλιθους τῆς λεκτικῆς ἐπιτήδευσης καὶ ἀκαταληψίας. Καὶ –πολὺ εἰδεχθέστερα– πρόκειται γιὰ τὴν ἀπόκρυψη τῆς οὐσιώδους ταύτισης τοῦ μυστηριώδους «βάθους» τῆς σκέψης του μὲ τὰ «ἰδεώδη» τοῦ ναζισμοῦ. Ὑπῆρξε βέβαια καὶ ἡ ἀπόκρυψη ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Χοῦσσερλ ὅτι ὁ ἀγαπημένος μαθητὴς του ἀπεργαζόταν χαιρέκακα τὴν ἀποδόμηση τῆς δικῆς του θεωρίας. Ὅμως τὸ 1931 τὰ λέπια εἶχαν πιὰ πέσει ἀπὸ τὰ μάτια του. Ἡ ἀποτυχία τῆς συνεργασίας μὲ τὸν Χάιντεγκερ γιὰ τὴν συγγραφὴ τοῦ λήμματος γιὰ τὴν φαινομενολογία στὴν Encyclopedia Britannica, ὁ ἀναιδὴς τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ὁ Χάιντεγκερ ἐπιμελήθηκε τὴν ἔκδοση τῶν σημειώσεων τοῦ Χοῦσσερλ σχετικὰ μὲ τὸν ἐσωτερικὸ χρόνο,[10] καὶ πάνω ἀπ’ ὅλα ἡ εἰς βάθος μελέτη τοῦ Εἶναι καὶ Χρόνος, στὴν ὁποία ἔχουμε ἤδη ἀναφερθεῖ, ἔπεισαν τώρα τὸν Χοῦσσερλ ὅτι εἶχε διαρραγεἶ ἀμετάκλητα κάθε φιλοσοφικός, ἀλλὰ καὶ προσωπικὸς δεσμὸς μεταξύ τους. Ἡ δημοσίευση τοῦ ἄρθρου Φαινομενολογία καὶ ἀνθρωπολογία ἦταν μιὰ ἠχηρὴ δημόσια καταδίκη τῆς χαϊντεγκεριανῆς προβληματικῆς στὸ σύνολό της. Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον ὁ Χάιντεγκερ χειρίστηκε τὶς ἀδυναμίες τοῦ Χοῦσσερλ γιὰ ἐπαγγελματικὸ ὄφελος εἶναι ἀπωθητικός, πρόκειται ὡστόσο γιὰ ἕνα πολὺ συνηθισμένο φαινόμενο στὴν κοινωνικὴ ζωή. Αὐτὸ ὅμως ποὺ εἶναι εἰδεχθὲς καὶ ἀσυγχώρητο εἶναι ἡ συμπεριφορά του ἀπέναντι στὸν δάσκαλο καὶ προστάτη του ὅταν πλέον ἄρχισε νὰ ἐκδηλώνει φανερὰ τὸν ἀντισημιτισμό του καὶ τὰ ναζιστικά του φρονήματα ἀπὸ τὸ τέλος τῆς δεκαετίας τοῦ 1920. Ἂς θυμήσουμε κατὰ πρῶτον ὅτι ὁ Χοῦσσερλ, γόνος ἑβραϊκῆς οἰκογένειας, εἶχε προσχωρήσει στὸν Χριστιανισμὸ σὲ ἡλικία 27 ἐτῶν κατὰ τὴν παραμονή του στὴν Βιέννη. Ἐπέλεξε ὅμως τὸν λουθηρανισμὸ καὶ ὄχι τὸν κυρίαρχο στὴν Αὐστρία καθολικισμό, ἐπειδὴ ὅπως δήλωνε ἐπιθυμοῦσε νὰ εἶναι ἕνας «ἐλεύθερος Χριστιανὸς» ποὺ σεβόταν καὶ ὑπηρετοῦσε τὴν αὐτονομία τοῦ κριτικοῦ λόγου καὶ ὄχι κάποιο θεολογικὸ δόγμα. Μετὰ ἀπὸ χρόνια ἔλαβε τὴν πρωσσικὴ ὑπηκοότητα. Ἐμφορεῖτο ἀπὸ τὸ γερμανικὸ ἐθνικὸ ἰδεῶδες καὶ ἤλπιζε στὴν νίκη τῆς Γερμανίας στὸν πόλεμο. Ἕνας ἀπὸ τοὺς γιούς του ἔπεσε στὸ μέτωπο στὴν μάχη τοῦ Βερντὲν καὶ ὁ ἄλλος τραυματίστηκε σοβαρά. Ὅλα αὐτὰ δὲν τὸν προστάτευσαν ἀπὸ τὸν ρατσιστικὸ κατατρεγμὸ μετὰ τὴν ἄνοδο τοῦ Χίτλερ στὴν ἐξουσία, ὅπως ἐξάλλου δὲν προστάτευσε τὴν Ἔντιθ Στάιν ἀπὸ τὴν ἐξόντωση στὸ Ἄουσβιτς ἡ προσχώρησή της στὸν καθολικισμό. Τὴν ἴδια τύχη θὰ εἶχε πιθανῶς καὶ ὁ ἴδιος ὁ Χοῦσσερλ ἂν δὲν τὸν ἔσωζε ὁ φυσικὸς θάνατος. Αὐτὸ ὅμως ποὺ μᾶς ἐνδιαφέρει κυρίως ἐδῶ εἶναι ὅτι ὁ Χάιντεγκερ, ὁ ὁποῖος εἶχε πανηγυρικὰ προσχωρήσει στὸ ναζιστικὸ κόμμα τὴν Πρωτομαγιὰ τοῦ 1933 καὶ ὑπηρετοῦσε πλέον τὸ καθεστὼς ἀπὸ ὑπεύθυνες θέσεις, δὲν ἔκανε τίποτα γιὰ νὰ προστατέψει τὸν Χοῦσσερλ μέσα στὸ πανεπιστήμιο. Ἀπὸ τὸ 1928 ποὺ ἀνέλαβε ὡς διάδοχος (καὶ μὲ τὴν ἐνεργὴ συμβολὴ ὅπως εἴπαμε τοῦ Χοῦσσερλ) τὴν τακτικὴ ἕδρα τῆς φιλοσοφίας στὸ Φράιμπουργκ διέκοψε κάθε ἐπαφὴ μὲ τὸν προκάτοχό του. Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ αὐτή, δηλώνει ἡ γυναίκα τοῦ Χοῦσσερλ, εἶχε ἀρχίσει νὰ διακηρύσσει ἀνοιχτὰ τὸν ἀντισημιτισμό του ἀπὸ κοινοῦ μὲ τὴν γυναίκα του Ἐλφρίντε τῆς ὁποίας ὁ ρατσισμὸς ἦταν πασίγνωστος καὶ κραυγαλέος. Τὸν Ἀπρίλιο τοῦ 1933 ὁ ναζιστὴς γκαουλάιτερ τῆς Βάδης Βάγκνερ ἐκδίδει διάταγμα γιὰ τὴν ἀποπομπὴ ἀπὸ τὰ πανεπιστήμια τοῦ «μὴ ἄρειου» ἐκπαιδευτικοῦ προσωπικοῦ, δυνάμει τοῦ ὁποίου ἀπαγορεύεται στὸν συνταξιοῦχο Χοῦσσερλ ἡ χρήση τοῦ σπουδαστηρίου τῆς φιλοσοφίας, πράγμα ποὺ προκαλεῖ τὴν γενικὴ κατακραυγή. Τὸ διάταγμα αὐτὸ ἀκυρώθηκε ἀπὸ τὸν ἐθνικὸ πλέον νόμο γιὰ τὴν «ἀποκατάσταση τῆς ἐπαγγελματικῆς δημοσιοϋπαλληλίας» λίγες ἡμέρες μετά. Ὁ νόμος αὐτὸς ἀφαιροῦσε τὸ δικαίωμα διδασκαλίας ἀπὸ τοὺς ἑβραίους πανεπιστημιακούς, ἐξαιροῦσε ὅμως ἐκείνους τῶν ὁποίων μέλη τῆς οἰκογένειας ἔπεσαν στὸ μέτωπο. Ἔτσι αἴρεται ἡ προσωπικὴ ἀδικία κατὰ τοῦ Χοῦσσερλ, ὁ ἴδιος ὅμως ἀρνεῖται πλέον συμμετοχὴ ἔστω καὶ διὰ τῆς ἁπλῆς παρουσίας στὰ ἀκαδημαϊκὰ πράγματα. Λίγες ἡμέρες μετὰ τὴν δημοσίευση τοῦ ὡς ἄνω νόμου ἡ Ἐλφρίντε στέλνει γράμμα στὴν σύζυγο τοῦ Χοῦσσερλ Μαλβίνε, ὅπου ὑπερασπίζεται τὴν ἐθνική του ἀναγκαιότητα παρὰ τὸ ὅτι εἶναι σκληρός, ἀλλὰ ἐκφράζει τὴ χαρά της ἐπειδὴ ἐξαιρεῖ ἐκείνους ποὺ μέσα ἀπὸ προσωπικὴ θυσία συνέβαλαν στὸ μεγαλεῖο τῆς Γερμανίας. Στὴν προσβολὴ αὐτὴ ἡ Μαλβίνε ἀπαντάει ὅτι στὸ ἑξῆς διακόπτεται κάθε σχέση ἀνάμεσα στὶς οἰκογένειες Χοῦσσερλ καὶ Χάιντεγκερ. Ὁ Χοῦσσερλ συνοψίζει τὰ γεγονότα τῆς περιόδου ἐκείνης ὡς ἑξῆς: «Τὰ τελευταῖα χρόνια ἔχει ἐπιτρέψει (ὁ Χάιντεγκερ) στὸν ἀντισημιτισμό του νὰ ἐκδηλώνεται ὁλοένα καὶ περισσότερο, ἀκόμα καὶ στὶς ἐπαφές του μὲ τὶς ὁμάδες τῶν ἀφοσιωμένων ἑβραίων φοιτητῶν του. … Τὰ γεγονότα τῶν τελευταίων λίγων ἑβδομάδων μὲ ἔχουν πλήξει στὶς βαθύτερες ρίζες τῆς ὕπαρξής μου».[11] Ὁ Χάιντεγκερ δὲν εἶχε προσωπικὴ συμμετοχὴ στὴν λήψη τῶν ἀντιεβραϊκῶν μέτρων ποὺ περιγράψαμε, ὅμως ὡς πρύτανης-Φύρερ ἐξέδωσε τὶς ἀπαραίτητες διαταγὲς γιὰ τὴν ἐφαρμογὴ τῶν νέων νόμων στὸ πανεπιστήμιο καὶ δὲν ἔκανε τίποτε ὑπὲρ τοῦ Χοῦσσερλ. Τὸ 1938 ἀφαιρέθηκε μὲ νέα νομοθεσία ἀπὸ τὸν Χοῦσσερλ κάθε ἀκαδημαϊκὴ ἰδιότητα, μὲ τὸν Χάιντεγκερ (συντάκτη ὅπως εἴδαμε παραπάνω τῶν Νόμων τῆς Νυρεμβέργης) πάλι νὰ σιωπᾶ. Λίγο μετὰ ἀπεβίωσε ὁ Χοῦσσερλ. Ὁ Χάιντεγκερ ἀπαξίωσε νὰ μεταβεῖ στὴν κηδεία του. Τὸ 1950 ἔστειλε ἐπιστολὴ στὴν Μαλβίνε, ζητώντας συγγνώμη γιὰ τὴν «ἀνθρώπινη ἀδυναμία» του ποὺ προκάλεσε ἐκεῖνο τὸ ἀτόπημα. Τὴν δικαιολογία αὐτὴ θὰ ἐπαναλάμβανε ἀργότερα στὴν συνέντευξη στὸ Spiegel. Ἡ ἐπιστολὴ ὅμως αὐτή, καθὼς καὶ ἡ συνέντευξη, δὲν εἶναι παρὰ τμῆμα τῆς γιγαντιαίας ἐπιχείρησης γιὰ συγκάλυψη αὐτῶν ποὺ εἶναι ἀδύνατο νὰ συγκαλυφθοῦν, μιὰ ἐπιχείρηση ποὺ συνεχίζεται πεισματικὰ μέχρι καὶ σήμερα ἀπὸ τοὺς ὀπαδοὺς τοῦ Χάιντεγκερ, ἀκόμα καὶ μετὰ τὴ δημοσίευση τῶν Μαύρων Τετραδίων του.[12] [1] Γιὰ μιὰ συνοπτικὴ θεώρηση τῆς ταύτισης τοῦ Χάιντεγκερ μὲ τὸν ναζισμό, βλ. Thomas Sheehan, “Heidegger and the Nazis”, The New York Review of Books, vol. XXXV, no. 10 (June 16, 1988), 38-47, καὶ Τόμας Σήχαν, «Μάρτιν Χάιντεγκερ: Ἕνας κανονικὸς ναζί», The Athens Review of Books, τεῦχος 36 (Ἰανουάριος 2013), 55-62. [2] Edmund Husserl, Psychological and Transcendental Phenomenology and the Confrontation with Heidegger (1927-1931), translated and edited by Thomas Sheehan and Richard E. Palmer (Springer, Ντόρντρεχτ 1999). [3] Ruediger Safranski, Heidegger: Between Good and Evil (Cambridge University Press, Καῖμπριτζ Μασαχουσέτης καὶ Λονδίνο 1998). [4] Ἡ συνέντευξη αὐτὴ δόθηκε τὸ 1966 καὶ ἐπιθεωρήθηκε ἀπὸ τὸν Χάιντεγκερ ποὺ εἶχε θέσει ὡς ὅρο νὰ δημοσιευθεῖ μετὰ τὸν θάνατό του. Δημοσιεύθηκε στὶς 31 Μαΐου τοῦ 1976. (Στὰ ἑλληνικά: Ἕνας στοχαστὴς στὸν σύγχρονο κόσμο. Ὁ Martin Heidegger γιὰ τὴ σχέση του μὲ τὸν Ναζισμό. Ἡ συνέντευξη στὸν Spiegel, μτφρ. καὶ σχόλιο Κ. Γεμενετζής, Βιβλιοπωλεῖον τῆς Ἑστίας, Ἀθήνα 1989). [5] Ὁ ὅρος ἐποχὴ (ἀπὸ τὸ ἐπέχειν) κατάγεται ἀπὸ τὴν γνωσιολογία τῶν ἀρχαίων σκεπτικῶν καὶ σημαίνει τὴν ἄρνηση νὰ ἐκφέρουμε κρίση σχετικὰ μὲ τὴν πραγματικὴ ὕπαρξη ἑνὸς πράγματος πάνω στὴ βάση τῶν δεδομένων τῆς αἰσθητηριακῆς παρατήρησης. Στὸν Χοῦσσερλ σημαίνει τὴν θέση «ἐντὸς αγκυλῶν» τῆς ἐμπειρικῆς πραγματικότητας, γιὰ νὰ συγκεντρωθεῖ ὁ στοχαστὴς στὰ «πράγματα τῆς συνείδησης». [6] Edmund Husserl, Psychological and Transcendental Phenomenology, ὅ.π., 17. [7] Ruediger Safranski, Heidegger, ὅ.π., 128. [8] Στὸ ἴδιο, 128. [9] Tom Rockmore, On Heidegger’s Nazism and Philosophy (University of California Press, Μπέρκλεϊ 1992). [10] Τὸ ἔργο ἔχει μεταφρασθεῖ στὰ ἑλληνικά, χωρὶς ὅμως τὴν εἰσαγωγὴ τοῦ Χάιντεγκερ: Edmund Husserl, Γιὰ τὴ φαινομενολογία τῆς συνείδησης τοῦ ἐσωτερικοῦ χρόνου, Εἰσαγωγἠ-μετάφραση Ν. Σουελτζὴς (Πανεπιστημιακὲς Ἐκδόσεις Κρήτης, Ἡράκλειο 2020). Ὀ Χοῦσσερλ ἀνέθεσε στὸν Χάιντεγκερ τὴν ὀργάνωση καὶ τὴν ἐπιστημονικὴ ἐπεξεργασία πρὸς ἔκδοση σημειώσεων γιὰ τὸν χρόνο ἀπὸ τὸ 1905, τὶς ὁποῖες εἶχε ἀντιγράψει ἡ Ἔντιθ Στάιν. Ὁ Χάιντεγκερ δὲν ἔκανε τὴν παραμικρὴ ἀλλαγή, δημοσίευσε τὶς σημειώσεις ὅπως τὶς εἶχε ἀφήσει ἡ Στάιν, καὶ προσέθεσε ἕναν σύντομο πρόλογο στὸν ὁποῖο δήλωνε ὅτι ἡ κατηγορία τῆς προθετικότητας ποὺ εἶναι τὸ κλειδὶ στὴν θεωρία τῆς συνείδησης τοῦ Χοῦσσερλ δὲν εἶναι λύση ἀλλὰ πρόβλημα καθαυτή, ἀμφισβητώντας ἔτσι εὐθέως τὸ θεωρητικὸ κύρος τοῦ ἔργου τὸ ὁποῖο εἶχε ὑποτίθεται ἐπιμεληθεῖ καὶ παρουσίαζε. [11] Τὸ ἀπόσπασμα στό: Ρίτσαρντ Γουόλιν, Τὰ παιδιὰ τοῦ Χάιντεγκερ (Πανεπιστημιακὲς Ἐκδόσεις Κρήτης, Ἡράκλειο 2019), 16. [12] Βλ. Ρίτσαρντ Γουόλιν, «Τὰ Mαῦρα Τετράδια τοῦ Χάιντεγκερ. Ὁ Εθνικοσοσιαλισμός, ὁ Παγκόσμιος Ἑβραϊσμός καὶ ἡ ἱστορία τοῦ Εἶναι» καὶ Πῆτερ Ἐ. Γκόρντον, «Ὁ Χάιντεγκερ στὰ μαῦρα», Athens Review of Books, τχ. 58, Ἰανουάριος 2015.

Χοῦσσερλ καὶ Χάιντεγκερ: μιὰ μαύρη ἱστορία

Σύνδεση