Η μετεμψύχωση του προλεταριάτου

Pascal Bruckner, Un racisme imaginaire. Islamophobie et culpabilité [Ένας κατά φαντασίαν ρατσισμός. Ισλαμοφοβία και ενοχή], Grasset 2017, 272 pp. Μακάριοι οι σκεπτικιστές, οι άπιστοι, όσοι ψυχραίνουν τη δολοφονική θέρμη της πίστης. Πασκάλ Μπρυκνέρ, Η τυραννία της μεταμέλειας Την κεντρική θέση του βιβλίου συνοψίζει η φράση του Σαλμάν Ρουσντί στην προμετωπίδα: «Ένας νέος όρος επινοήθηκε για να επιτρέψει στους τυφλούς να παραμένουν τυφλοί: ισλαμοφοβία. Να ασκήσεις κριτική στη στρατευμένη βία σύγχρονων εκδοχών αυτής της θρησκείας θεωρείται φανατισμός». Τυπικά, ο όρος εμφανίστηκε το 1910, στο πλαίσιο της γαλλικής αποικιοκρατίας στη δυτική Αφρική, και η συσχέτιση με την ξενοφοβία δίνει τωόντι ρατσιστική χροιά. Αλλά η παγκόσμια διάδοση της ισλαμικής τρομοκρατίας, ιδίως μετά την επικράτηση Χομεϊνί στο Ιράν, δεν κάνει την καταγγελία τών εν ονόματι του Ισλάμ εγκλημάτων αυτόχρημα φοβική ή δείγμα φυλετικών προκαταλήψεων. Αυτόν τον επίπλαστο «φανατισμό» –τον «κατά φαντασία ρατσισμό»– αναλύει ο Πασκάλ Μπρυκνέρ. Παρουσιάζοντας, με ιστορικά τεκμήρια και με απολαυστική ειρωνεία[1], πώς συγκροτήθηκε και πώς διακινείται μια παράδοξη αξίωση ανοχής προς κάποιους, η οποία να περιλαμβάνει και την απόλυτη απουσία δικής τους ανοχής απέναντί μας. «Να ξυλοκοπήσεις έναν πιστό είναι κακούργημα», διευκρινίζουν οι πρώτες σελίδες της εισαγωγής. «Να αμφισβητήσεις ένα άρθρο της πίστης ή την πλευρά ενός δόγματος είναι δικαίωμα. Να συγχέεις αυτά τα δύο αποτελεί ανυπόφορο αμάλγαμα» (σ. 15). «Ανυπόφορο αμάλγαμα» ή παραλογισμός, δεν παύει ωστόσο να εγείρει τις αντιδράσεις προοδευτικών διανοούμενων του δυτικού κόσμου, ώστε να προστατευθεί μια «θρησκεία των αδικημένων». Ενίοτε από τον φόβο μήπως οι αποδοκιμασίες της ισλαμικής πίστης ευνοήσουν αυθεντικούς ρατσιστές[2]. Κατά τον ίδιο τρόπο που, επί δεκαετίες, αντίστοιχα προοδευτικοί διανοούμενοι παρασιωπούσαν, αν δεν δικαίωναν, σταλινικά εγκλήματα ή εισβολές σε Βουδαπέστη και Πράγα για να μην ωφεληθούν οι καπιταλιστές. Κάθε επικριτής των Γκουλάγκ χαρακτηριζόταν, τότε, «λακές του ιμπεριαλισμού». Τις τελευταίες δεκαετίες, κάθε μουσουλμάνα που αποφασίζει να απαλλαγεί από το τσαντόρ θεωρείται πουλημένη στους αποικιοκράτες. Σε κάποιες περιπτώσεις, μάλιστα, προβάλλει το εκπληκτικό σόφισμα ότι η μουσουλμάνα με τσαντόρ δεν είναι περισσότερο υποταγμένη στη θρησκευτική της επιταγή απ’ όσο η δυτική νεαρή με μίνι, εξίσου υποταγμένη σε μια οφθαλμολαγνική μόδα την οποία υπαγορεύουν άνδρες (σ. 74). Το ότι οι μουσουλμάνες κινδυνεύουν με ξυλοκόπημα ή και φυλάκιση αν δεν ντυθούν σύμφωνα με τη θρησκεία τους, ενώ η μίνι φούστα δεν υπήρξε ποτέ υποχρεωτική, περνά ασχολίαστο. Τσαντόρ και μίνι εξομοιώνονται ως «συμβολικές περιφράξεις» –«enclos symboliques», κατά τον Πιερ Μπουρντιέ– και το θέμα κλείνει εκεί, για ουκ ολίγες δυτικές φεμινίστριες. Αλλά ως προς τέτοιες τερατώδεις διαστρεβλώσεις, τις οποίες καταγράφει το βιβλίο του Μπρυκνέρ, η ενδυματολογική εξίσωση είναι από τις πιο ανώδυνες. Μια πολύ χειρότερη είναι η υπεράσπιση που διάφοροι δημοσιογράφοι και μέλη αριστερών συλλογικοτήτων πρόσφεραν στους ομαδικούς βιασμούς Γερμανίδων από αραβικής καταγωγής μετανάστες, την παραμονή Πρωτοχρονιάς του 2016 στην Κολωνία και σε ορισμένες άλλες πόλεις (σ. 36-37). Το επιχείρημα των υπερασπιστών κατέληγε στο ότι επρόκειτο περισσότερο για «πολιτική πράξη»: μια επίθεση σε κυρίαρχες λευκές, από νεαρούς-θύματα εκμετάλλευσης και με κουλτούρα που δεν περιλαμβάνει εικόνες γυναικών να γυρίζουν στους δρόμους γιορτάζοντας μισομεθυσμένες! Και η ίδια η γερμανική αστυνομία μείωσε τη σημασία αυτών των επεισοδίων, για να μην εξάψει ρατσιστικά πάθη, ενώ διάφοροι προοδευτικοί συνέχισαν να αμβλύνουν τη φρίκη των βιασμών, εντάσσοντάς τους, σχεδόν ρητά ορισμένοι, στην εποποιία χειραφέτησης των καταπιεσμένων – στο «Εμπρός της Γης οι κολασμένοι». Ακόμα και ο Ρεζίς Ντεμπρέ, ο έγκριτος μελετητής πολιτισμικών συστημάτων και διάσημος για τη σύνδεσή του με τον Τσε Γκεβάρα και την κυβέρνηση Αλιέντε, συνέβαλε σε αυτές τις τερατώδεις διαστρεβλώσεις, διαχωρίζοντας τις «απόψεις», που μπορούν να είναι μεταβαλλόμενες και αναστρέψιμες, από τις βαθιές «πεποιθήσεις», που συνιστούν την οντολογική συγκρότηση κάποιων, ένα είδος «υπαρξιακής εστίας» τους – «un foyer d’existence». Γι’ αυτό και, όπως το έθεσε, «αντιπαρατίθεται κανείς σε μιαν άποψη, ενώ πληγώνει ή θίγει μια πεποίθηση» (σ. 47). Άρα οι Γερμανίδες ή άλλες Ευρωπαίες, που τριγυρνούν σε ελαφρά μέθη στους δρόμους, θα πρέπει, μόλις αντιληφθούν εκεί κοντά παρέες μεταναστών μουσουλμανικής πίστης, να περιβληθούν με μακρές καμπαρντίνες (ελλείψει τσαντόρ ή μπούρκας) και ν’ αρχίσουν να βαδίζουν σκυφτές, ώστε να μην «πληγώσουν» τα αλλιώς συνηθισμένα παιδιά και καταλήξουν βιασμένες. Το πιο ωραίο είναι πως οι ίδιοι που βρίσκουν ελαφρυντικά σε τέτοιους βιαστές θα έσπευδαν, και πολύ σωστά, να καταδικάσουν ως ανθρωπόμορφα κτήνη οποιουσδήποτε βιαστές, μεμονωμένους ή σε παρέες, αν αυτοί ήταν λευκοί καθολικοί, προτεστάντες, ορθόδοξοι ή αγνωστικιστές. Δείγματα τέτοιων διαστρεβλώσεων αφθονούν στο βιβλίο του Μπρυκνέρ. Μεταξύ άλλων, ο σεφαραδίτικης καταγωγής 99χρονος σήμερα φιλόσοφος Εντγκάρ Μορέν, μέλος του γαλλικού ΚΚ το 1941, δήλωνε τον Σεπτέμβριο του 2016 (ούτε καν ένα χρόνο μετά την επίθεση στο Μπατακλάν) ότι: «Οι βάρβαροι σκοτώνουν αδιακρίτως, με αποστολές αυτοκτονίας, οι πολιτισμένοι σκοτώνουν αδιακρίτως, με πυραύλους και drones» (σ. 87). Πάλι η εξίσωση τσαντόρ-μίνι, σε επίπεδο συρράξεων. Κορύφωση των διαστρεβλώσεων, όμως, αποτελεί η παρότρυνση να δούμε τους Μουσουλμάνους της Ευρώπης στη θέση των Εβραίων στη ναζιστική Γερμανία! Η αθέμιτη ταύτιση είχε ξεκινήσει μεταξύ φιλοπαλαιστινιακών οργανώσεων από πολύ νωρίς. Αλλά έως και ο Ταγίπ Ερντογάν που, όπως μας θυμίζει ο Μπρυκνέρ (σ. 226), δήλωνε το 1999 ότι: «τα τεμένη είναι οι στρατώνες μας, οι μιναρέδες οι λόγχες μας, οι θόλοι τα κράνη μας και οι πιστοί ο στρατός μας», δεν δίστασε προ ημερών (στις 25 Νοεμβρίου 2020) να εξισώσει τη στάση της Ευρώπης απέναντι στους πιστούς του Ισλάμ με τη στάση των ναζιστών απέναντι στους Εβραίους. Γιατί να διστάσει όμως ο Ερντογάν, αφού είχε προηγηθεί, στην προοδευτική Δύση, η σύγκριση του Ολοκαυτώματος με τα αλλεπάλληλα μακελειά εξαιτίας των γελοιογραφιών του Μωάμεθ; Με επιχείρημα ότι όπως για όλο τον πολιτισμένο κόσμο θα ήταν απεχθές να κοροϊδέψει κανείς την εξόντωση έξι εκατομμυρίων Εβραίων, ίδια απέχθεια προκαλεί και η κοροϊδία του Μωάμεθ για τους Μουσουλμάνους. Άρα να μη θίγουμε θρησκευτικές ευαισθησίες τους, να δείξουμε κατανόηση στις θηριωδίες τους, να δεχθούμε ότι το Charlie Hebdo το ’χε παρακάνει και, όπως ρητά προτείνουν ο τροτσκιστής Κρις Χάρμαν στην Αγγλία κι ο σταλινικός Αλαίν Μπαντιού στη Γαλλία, να εντάξει η Αριστερά τη μαχητικότητά τους σε αγώνες επαναστατικών ανατροπών. Διότι, ξεχειλώνοντας τη «σύγκριση» στο έπακρο, ποιος θα έβρισκε αδικαιολόγητο να άρχιζαν οι Εβραίοι της Γερμανίας, μετά τη «νύχτα των κρυστάλλων», να σκοτώνουν μαζικά Γερμανούς κάθε ηλικίας και κάθε ιδεολογικής απόχρωσης; Αλλά το ζήτημα δεν είναι μια ισλαμοποίηση του ριζοσπαστισμού, όπως πολύ θα ήθελε η άκρα Αριστερά, ώστε να τον κατευθύνει στους στόχους της. Το ζήτημα είναι η σαφής ριζοσπαστικοποίηση του Ισλάμ. Η σπουδή να επινοηθούν δικαιολογίες για ισλαμικές θηριωδίες έχει ως μόνη εξήγηση ότι μεγάλο μέρος του «προοδευτικού» κόσμου βλέπει στους Μουσουλμάνους τη μετενσάρκωση του καταπιεσμένου λαού ή του προλεταριάτου, το οποίο υπερασπίστηκε σε όλο τον 19ο αιώνα. Με τις θρησκείες να ανήκουν στο μαρξιστικό «εποικοδόμημα», άλλωστε, είναι εύκολο να ενοχοποιηθεί ο καπιταλισμός ως πηγή όλων των τρομοκρατικών ενεργειών. Κι οι ανατινασσόμενοι τζιχαντιστές γίνονται κάτι σαν παραστρατημένοι αντιεξουσιαστές ή απαρηγόρητοι για την πτώση του Τείχους του Βερολίνου λαϊκοί αγωνιστές. Η αυτοθυσία τους έχει παρασυρθεί στο θρησκευτικό δόγμα, αντί να στραφεί απευθείας στην κυριαρχία του εμπορεύματος. Οι απαρηγόρητοι του 1989 συναντούν, έτσι, τους απαρηγόρητους του 1924, από τη διάλυση της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Με τους τελευταίους να δίνουν, επιπλέον, υπερβατική χροιά στην καταπίεση κι ένα θεϊκό πρόσωπο στον μαζικό φόνο, να καθιστούν δείγμα ευλάβειας τις εξοντώσεις εχθρών, να εξασφαλίζουν τη σωτηρία διά του μαρτυρίου και να αποθεώνουν την αυτοθυσία. Όλα τους, στοιχεία γοητευτικά για εφήβους, αφού η εφηβεία –ως η ηλικία του Απόλυτου– προμηθεύει τους πιο αφοσιωμένους οπαδούς σε κάθε εποχή ή κουλτούρα. (Κανείς τζιχαντιστής άνω των 50, κανείς νεοφώτιστος κομμουνιστής άνω των 20). Ο πολύς Μισέλ Φουκώ το είχε δει και, όλως παραδόξως για την πολυμάθεια και την αδιαφορία του προς τον μαρξισμό, το είχε υποστηρίξει με πάθος. Ίσως, ή ακριβώς, επειδή το πάθος λείπει από τον δυτικό ορθολογισμό, πρόβαλε σε υπερθετικό βαθμό το νόημα της ιρανικής επανάστασης κατά του Σάχη και την αυτοθυσία των οπαδών του Χομεϊνί. Ο αντι-ορθολογισμός, τον οποίο δοξολογούσε ήδη από το 1961, τότε που δημοσίευε την Ιστορία της τρέλας[3], απέδωσε στον θρησκευτικό παροξυσμό μια πνευματική ποιότητα, ικανή να στρέψει σε κάτι ανώτερο την καθηλωμένη στις υλικές της απολαύσεις Δύση. Για τον Φουκώ, οι οπαδοί του Χομεϊνί προέβαιναν σε μιαν «εξέγερση πλανητικών διαστάσεων» (σ. 63). Όσο για τον Ζαν Μποντριγιάρ, διάσημο φιλόσοφο των προσομοιώσεων, αυτοί οι οπαδοί «πετούσαν μια πρόκληση στην τάξη του κόσμου» (σ. 66). Με άλλα λόγια, η τυραννία του Κορανίου έμοιαζε στη γαλλική διανόηση με υπερβατική βεγγέρα. Ιδίως στην άκρα Αριστερά, αφού η επιθυμία της να συντριβεί η κοινωνία στην οποία ζούμε συγκλίνει με τους στόχους του ριζοσπαστικού Ισλάμ. Στις συγκρούσεις της Τεχεράνης το 1979 πολλοί είδαν να ζωντανεύουν τα οδοφράγματα στο Παρίσι του 1871 και η αυτοθυσία των κομμουνάρων. Στο μυθιστόρημα Μεφίστο, ο Κλάους Μαν τα είχε εύστοχα συμπυκνώσει από το 1936 όλα αυτά, παρουσιάζοντας έναν γάλλο δημοσιογράφο στη χλιδή ναζιστικής δεξίωσης: «περιφρονούσε βαθύτατα τη δημοκρατία στη χώρα του», ανέφερε, «και έσπευδε να δηλώσει σε όποιον δεχόταν να τον ακούσει πως θεωρούσε τον Κλεμανσώ απατεώνα και τον Μπριάν ηλίθιο, ενώ έβλεπε οποιονδήποτε αξιωματούχο της Γκεστάπο σαν ημίθεο και τους κορυφαίους του νέου γερμανικού καθεστώτος σαν μια χορεία από αλάνθαστους θεούς»[4]. Σχεδόν μισό αιώνα μετά, μέρος της γαλλικής διανόησης ψάχνει πάλι για ημίθεους. Στην υπέροχη ταινία τού Γούντυ Άλλεν Annie Hall / Ο Νευρικός Εραστής (1977), υπάρχει μια σκηνή στην οποία ο ήρωας περιμένει με τη φίλη του σε μακρά κινηματογραφική ουρά. Μπροστά τους, κάποιος διανοούμενος αναπτύσσει στη νεαρή δική του φίλη, μεγαλοφώνως και με έπαρση, τις θεωρίες του Μάρσαλ ΜακΛούαν για τις σχέσεις τεχνολογιών της επικοινωνίας και κοινωνιών. Ακούγοντάς τον, ο ήρωας δυσανασχετεί και σχολιάζει ότι ο τύπος λέει μπαρούφες για να εντυπωσιάσει τη νεαρή, χωρίς να έχει καταλάβει το παραμικρό από τον ΜακΛούαν. Όταν ο εκνευρισμός του κορυφώνεται, τραβά πίσω από μια κολόνα κάποιον γηραιό κύριο, που δεν είναι άλλος από τον ίδιο τον ΜακΛούαν (ο οποίος είχε δεχθεί να κάνει αυτή την εμφάνιση στην ταινία). Με παρότρυνση του ήρωα, εκείνος απευθύνεται στον επηρμένο διανοούμενο δηλώνοντάς του ότι όσα λέει δεν έχουν σχέση με τις θεωρίες του και τα έχει όλα μπερδεμένα στο κεφάλι του. Στρεφόμενος προς την κάμερα, ο ήρωας εκφράζει την αγαλλίασή του αν μπορούσε να συμβαίνει έτσι και στην πραγματική ζωή. Να ανασύρεις από κάπου τον ίδιο τον διάσημο θεωρητικό, τον οποίο διάφοροι επικαλούνται λέγοντας αρλούμπες, κι εκείνος να τους κατακεραυνώσει πέραν πάσης αμφιβολίας. Δυστυχώς, κάτι τέτοιο παραμένει αδύνατο. Κανείς δεν μπορεί να βγάλει τον Μαρξ πίσω από μια κολόνα, να πει στους μαρξιστές πως λένε βλακείες στο όνομά του, ή τον Φρόυντ, να σχολιάσει ανάλογα τους Λακανικούς. Αδύνατο, επίσης, είναι να κατεβάσεις τον Θεό από τα ουράνια, να διαψεύσει οριστικά τις ποικιλίες πιστών του. Ο Ύψιστος έχει μάλλον ανταποκριθεί σ’ εκείνη την προσευχή του σπουδαίου ποιητή και σεναριογράφου Ζακ Πρεβέρ, η οποία παρακαλούσε: «Πάτερ υμών ο εν τοις ουρανοίς, παραμείνετε εκεί» – Notre Père qui êtes aux cieux - Restez-y ! Εκεί έγκειται το πρόβλημα με τους πιστούς όλων των θρησκειών, ιδίως τους πιο φανατικούς. Ερμηνεύουν κατά το φανατικό δοκούν τους τις «θεϊκές» εντολές και γίνονται πολύ πιο επικίνδυνοι για τις ανοιχτές κοινωνίες απ’ όσο για τις θεοκρατίες. Παγιδευμένη στην ανεκτικότητά της, μια ανοιχτή κοινωνία τους αντιμετωπίζει όπως όλα τα άλλα μέλη της. Κι αυτό, από μόνο του, αποτελεί αιτία να την εχθρεύονται με ενισχυμένο φανατισμό. Διότι υποβιβάζει το Απόλυτο των αντιλήψεών τους σε κάτι σχετικό. Κάνει την θρησκεία τους μια θρησκεία σαν όλες τις άλλες[5], ενώ βαθύτατη πεποίθησή τους είναι ότι αποτελεί μια άλλη θρησκεία – μια μοναδική θρησκεία, που δεν αφήνει θέση για οποιαδήποτε διαφορετική και, κυρίως, καθορίζει τους κανόνες λειτουργίας της κοινωνικής ζωής. Παραδείγματα αντικληρικαλισμού αφθονούν στη Δύση, με πυρπολήσεις ναών ή μοναστηριών και σφαγές ιερωμένων, από τα χρόνια του Ερρίκου Η΄, τουλάχιστον, ως την εκτέλεση του αρχιεπισκόπου του Παρισιού στο τέλος της Κομμούνας ή τους περίπου 2.000 ιερωμένους που εκτελέστηκαν στην Ισπανία μεταξύ 1936-1939. Στην περιβόητη «Αραβική Άνοιξη» κανείς δεν πείραξε τεμένη, δεν γκρέμισε μιναρέδες ούτε κρέμασε ιμάμηδες. Ο Μπρυκνέρ δεν καταλήγει, ασφαλώς, προτείνοντας ως λύση του προβλήματος έναν μουσουλμανικό αλληλοσπαραγμό. Δεν λείπουν, εξάλλου, οι εντός Ισλάμ ρήξεις. (Σουνίτες, Σιίτες, φονταμενταλιστές του Σαλαφισμού ή μυστικιστές Σούφι και άλλοι δεν έπαψαν να λύνουν αιμοσταγώς και τις μεταξύ τους διαφορές). Καμιά πλευρά, όμως, δεν «σχετικοποίησε» την Κορανική αλήθεια[6]. Άθεοι μουσουλμανικής προέλευσης σίγουρα θα υπάρχουν, μα δεν ακούγονται πουθενά. Οι ρήξεις είναι πάντα μεταξύ διαβαθμίσεων του φανατισμού. Κι όπως σοφά επισημαίνει ο Μπρυκνέρ προς το τέλος του βιβλίου (σ. 212), «κάθε φορά που ο θεός θα τάσσεται με την πλευρά του φόνου, το θάρρος θα πηγαίνει με την πλευρά της αθεΐας». [1] Αλλά και με συχνές επαναλήψεις, καθώς το βιβλίο συντίθεται από διάφορα άρθρα σε εφημερίδες, τα κείμενα δυο διαλέξεών του σε αμερικανικά πανεπιστήμια και τη νέα επεξεργασία ενότητας «Ο παραπλανητικός λόγος περί ισλαμοφοβίας» του βιβλίου του Η τυραννία της μεταμέλειας (μτφρ. Λόισκα Αβαγιανού, Αστάρτη, Αθήνα 2007, σ. 68-75). Διατηρεί ωστόσο μια συνολική συνοχή στα πέντε μέρη του και παραθέτει πολλά νεότερα τεκμήρια ως προς το βιβλίο του 2007. [2] Εκτός από προοδευτικούς διανοούμενους, όμως, αιδήμονα αυτολογοκρισία έδειξε και ο δήμαρχος της Ρώμης το 2016, όταν, κατά την επίσκεψη του ιρανού προέδρου Ροχανί, τα γυμνά αγάλματα στο Καπιτώλιο καλύφθηκαν με υφάσματα κι από το δείπνο με την ιταλική κυβέρνηση, το ίδιο βράδυ, εξαιρέθηκε κάθε αλκοολούχο ποτό. Ξεχνώντας την πανάρχαια παρότρυνση ότι «στη Ρώμη πρέπει να φέρεσαι σαν τους Ρωμαίους», η ευγενής φιλοξενία έγινε πλήρης συνθηκολόγηση. [3] Με μια θεμελιακή αντιστροφή που έχει διαπρέψει στον δυτικό μεταμοντερνισμό (επιβιώνοντας από το «Credo quia absurdum» του Τερτυλλιανού): την επιλογή του παράλογου διά του λογικού! [4] Klaus Mann, Μεφίστο, μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Άγρα, Αθήνα 2020, σ. 55. [5] Ισότιμες αλλά και απολύτως αδιάφορες κατά τη λειτουργία ενός κοσμικού κράτους. Όπως η Γαλλία, κατεξοχήν, η οποία έχει πέσει θύμα των περισσότερων σχετικών επιθέσεων, από το Στρασβούργο ως τη Νίκαια και περισσότερες από 40 στο Παρίσι τα τελευταία τριάντα χρόνια. [6] Η πολιτική του Κεμάλ, να μετατρέψει εκ των άνω στην Τουρκία σε κοσμικό κράτος, εξελίχθηκε σε εναλλαγή στρατιωτικών δικτατοριών και φάσεων θεοκρατίας, για να καταλήξει στην ανάδυση ενός νέου σουλτάνου.

Η μετεμψύχωση του προλεταριάτου

Σύνδεση