Ο Ιησούς του Τζ. Μ. Κουτσύ

J. M. Coetzee, The Death of Jesus, Harvill Secker, 2020, 208 pp. «Με τον ερχομό του Νταβίντ ο κόσμος αλλάζει. Με την αναχώρηση του Νταβίντ ο κόσμος ξαναγίνεται όπως ήταν. Αυτό ακριβώς δεν μπορούμε ν’ αντέξουμε ούτε εσύ ούτε εγώ: τη σκέψη ότι εξαχνώθηκε χωρίς ν’ αφήσει πίσω του το παραμικρό, ότι θα μπορούσε να μην είχε καν υπάρξει. Όμως δεν είναι αλήθεια αυτό. Δεν είναι αλήθεια!» (Τζ. Μ. Κουτσύ, από το οπισθόφυλλο του βιβλίου) Με το The Death of Jesus ο Τζ. Μ. Κουτσύ ολοκληρώνει την τριλογία του που είναι κατά βάση μια ελεύθερη διασκευή της ιστορίας του Ιησού μέχρι την προεφηβική ηλικία. Παράλληλα είναι η ιστορία ενός προσφυγόπουλου που ξυπνάει από τη μια μέρα στην άλλη σε μια άγνωστη γη, χωρίς χαρτιά, χωρίς έναν δικό του άνθρωπο δίπλα του, ξένο ανάμεσα σε ξένους σ’ έναν τόπο που εκ πρώτης όψεως δεν μοιάζει και τόσο αφιλόξενος, έχοντας να αντιμετωπίσει συν τοις άλλοις και μια ξένη γλώσσα. Έτσι λοιπόν στο πρώτο βιβλίο, The Childhood of Jesus[1], μαθαίνουμε πως μετά από μια απροσδιόριστη καταστροφή, στις ακτές κάποιας φανταστικής χώρας ανάμεσα σ’ ένα πλήθος προσφύγων, που όλοι ανεξαιρέτως έχουν λησμονήσει τη μητρική τους γλώσσα και τις ρίζες τους και συνεννοούνται σε μια υβριδική ισπανική, ο Σιμόν συναντάει τον πεντάχρονο Νταβίντ, και τον παίρνει υπό την προστασία του, συνάγοντας ότι είναι ορφανός. Μαζί θ’ αναζητήσουν τον απαραίτητο τρίτο, τη γυναίκα που θα αναλάβει το ρόλο της μητέρας του Νταβίντ. Θα την βρουν στο πρόσωπο της Ινές. Στο δεύτερο βιβλίο, The Schooldays of Jesus[2], ο Νταβίντ γράφεται τελικά σε μια Ακαδημία Χορού όπου διαπρέπει, αφού προηγουμένως έχει αντιμετωπίσει φοβερές δυσκολίες με την παραδοσιακή, ισοπεδωτική και απρόσωπη βασική εκπαίδευση. Σύντομα θα προσελκύσει τον θαυμασμό μεγάλων και μικρών στις επιδόσεις του στον χορό και στο τραγούδι, θα εντυπωσιάσει με την ευγλωττία του και με τους απροσδόκητους συλλογισμούς του. Παιδί-θαύμα, όπως θα έσπευδαν να τον χαρακτηρίσουν. Ή πιο απλά, παιδί με υψηλή νοημοσύνη. Μέσω της Ακαδημίας θα έρθει σε επαφή με ανθρώπους διαφορετικούς από τους θετούς γονείς του και θα εντυπωσιαστεί σε σημείο που θ’ αρχίσει να αντιμετωπίζει τους γονείς του σαν εμπόδιο στην άνδρωσή του. Στο τρίτο βιβλίο, The Death of Jesus, ο Νταβίντ είναι πια δέκα χρονών, έχει ρίξει μπόι και διαπρέπει όχι μόνον στο χορό και τη μουσική αλλά και στο ποδόσφαιρο. Συνεχίζει τις σπουδές του στην Ακαδημία Χορού, υπό την επίβλεψη του σινιόρ Αρόγιο, και τρέφει πάντα την ίδια αντιπάθεια για το παραδοσιακό σχολείο. Αίσθησή του είναι ότι δεν έχει τίποτα να του προσφέρει. Ο Σιμόν, «ο πατέρας», πάντα εξισορροπητική παρουσία ανάμεσα «στη μητέρα και το γιο», πιστεύει στην ευφυΐα του παιδιού και θεωρεί ότι ο μικρός ίσως έχει δίκιο για την ανεπάρκεια της παραδοσιακής εκπαίδευσης. «Μπορεί το παιδί να είναι τεμπέλης, μπορεί να είναι αλαζόνας, βλάκας πάντως δεν είναι», σκέφτεται, επιμένοντας να νουθετεί τον Νταβίντ μαλακά, έστω και αν σπάνια τον πείθει. Όταν πια οι επιδόσεις του παιδιού και στο ποδόσφαιρο αρχίζουν να συζητιούνται, κάνει την εμφάνισή του ο δόκτωρ Φαμπρικάντε, διευθυντής του τοπικού ορφανοτροφείου, ο οποίος μετέρχεται κάθε μέσου προκειμένου να φέρει τον Νταβίντ στην ποδοσφαιρική ομάδα του σχολείου του. Ο Νταβίντ, που μέχρι τότε έπαιζε ποδόσφαιρο για το κέφι του, θέλγεται από την πρόταση και κάνοντας παντιέρα το επιχείρημα πως ο Σιμόν και η Ινές δεν είναι φυσικοί γονείς του –άρα ο ίδιος είναι ορφανός– επιμένει πως η θέση του είναι στο ορφανοτροφείο. Τους εγκαταλείπει και μετακομίζει στο ορφανοτροφείο. Εκεί όμως μετά από ένα σύντομο διάστημα, για το οποία ελάχιστα μαθαίνουμε, αφού οι «γονείς» δεν ενθαρρύνονται να τον επισκέπτονται, τον βρίσκει μια «μυστηριώδης αρρώστια», τον μεταφέρουν στο νοσοκομείο και σε λίγο καιρό, όπως ήδη έχει αποκαλυφθεί από τον τίτλο του βιβλίου, ο Νταβίντ πεθαίνει. Λιτή και λιγοστή η πλοκή στο τρίτο μέρος, αφήνει ανοιχτό το πεδίο για να τεθούν επί τάπητος σκέψεις, επιχειρήματα, φιλοσοφικές απόψεις, κοινωνικο-ιστορικά φαινόμενα, όλα εκείνα που σχεδόν εμμονικά επαναλαμβάνονται στο σύνολο του έργου του Κουτσύ και που θίγονται συνοπτικά στα δύο πρώτα μέρη της τριλογίας. Το θέμα του ξεριζωμού, της προσφυγιάς, για παράδειγμα, με όλες τις κοινωνικο-οικονομικές αλλά και τις ψυχολογικές επιπτώσεις του, το βρίσκουμε για πρώτη φορά στο Βίος και πολιτεία του Μάικλ Κ,[3] με τον άχρωμο ασήμαντο ανθρωπάκο –έναν απλό κηπουρό‒ να αποφασίζει να ζήσει τη ζωή του με τους δικούς του όρους σε μια κοινωνία που σπαράσσεται από την εμφύλια διαμάχη, και να επιλέγει την «ασέβεια» της απεργίας πείνας σαν ύστατη αντίδραση στην οργανωμένη βία. Παραθέτω την ακροτελεύτια σπαρακτική παράγραφο: Κι αν το γεροντάκι .... παραπονιόταν “Και τώρα τι θα γίνουμε χωρίς νερό;” αυτός, ο Μάικλ, θα έβγαζε ένα κουταλάκι του τσαγιού από την τσέπη του, ένα κουταλάκι του τσαγιού κι ένα καρούλι σπάγκο. Θα καθάριζε τα μπάζα από το στόμιο του πηγαδιού, θα λύγιζε το χερούλι του κουταλιού μέχρι να γίνει σα θηλιά, θα το έδενε από το σπάγκο, θα το άφηνε να κατέβει στο πηγάδι, βαθιά μέσα στη γη, κι όταν θα το ανέβαζε, στη γούβα του κουταλιού θα υπήρχε νερό· κι έτσι, θα έλεγε ο Κ, μπορεί κανείς να ζήσει.[4] Αλλά και από το «δοκιμιακό» μυθιστόρημα –αν μπορεί να σταθεί ο όρος– Ημερολόγιο μιας κακής χρονιάς,[5] ένα ακόμη ενδεικτικό απόσπασμα: Όσο γι’ αυτούς που κατασκεύασαν το σημερινό προσφυγικό σύστημα και τώρα το διαχειρίζονται, είναι όντως δύσκολο να παρακολουθήσει κανείς τον τρόπο σκέψης τους. Δεν έχουν αμφιβολίες, δεν το σκέφτονται ξανά; Μπορεί και όχι. Εάν είχαν από την αρχή σκοπό να δημιουργήσουν ένα απλό, αποτελεσματικό και ανθρώπινο σύστημα προώθησης των προσφύγων, είναι βέβαιο ότι θα το είχαν κάνει. Αυτό που έφτιαξαν είναι ένα σύστημα κατασταλτικών μέτρων και, συν τοις άλλοις, ένα θέαμα καταστολής. Λέει το σύστημα: Ιδού το καθαρτήριο το οποίο θα υποστείτε αν φτάσετε στην Αυστραλία χωρίς χαρτιά. Ξανασκεφτείτε το.[6] Στην τριλογία παρατηρείται μια μερική ανατροπή: ενώ στα δύο πρώτα βιβλία ήταν εμφανής η έννοια της καταστολής, στο τρίτο υπάρχει η αίσθηση μιας γενικά αγαθής προαίρεσης στην αντιμετώπιση των ξένων. Εδώ μάλιστα σκιαγραφείται ως επαρκής η συμπαράσταση στα προβλήματά τους: στέγαση, εκπαίδευση, περίθαλψη μοιάζουν να λειτουργούν σε λογικά πλαίσια. Και εδώ είναι που καταθέτει τον προβληματισμό του ο συγγραφέας μέσω των διεισδυτικών ερωτήσεων του Νταβίντ: καλύπτουν αυτά τα λογικά πλαίσια τις ανθρώπινες ανάγκες των ξεριζωμένων; Υπάρχει πίσω απ’ αυτές τις παροχές η έννοια της συμπόνιας και της ειλικρινούς γενναιοδωρίας ή μήπως οι απρόσωποι γραφειοκράτες αυτής της κατά προσέγγιση ισπανόφωνης ουτοπίας μπορεί να φαίνονται ότι έχουν καλές προθέσεις αλλά είναι κατά βάθος κακόβουλοι ή έστω αδιάφοροι; Πώς να εισπράττει άραγε ένα ευφυές παιδί την ετυμηγορία του δασκάλου του, ότι από τη στιγμή που δεν προσαρμόζεται στην παραδοσιακή εκπαίδευση είναι νοητικά καθυστερημένο και η μόνη λύση για την περίπτωσή του είναι ο εγκλεισμός του σε ίδρυμα; Πώς να εισπράττει την υπόσχεση του αρχίατρου, ότι θα του κάνουν πολύ σύντομα μετάγγιση, ότι «θα του αλλάξουν το αίμα» για να γίνει καλά και αυτό το αίμα, «που έρχεται με το τρένο», δεν φτάνει ποτέ; Αν επιλέγεται ένα παιδί για να θέσει ερωτήματα πάνω στα παγκόσμια προβλήματα, είναι γιατί το παιδί θα τα θέσει απλά, κατανοητά. Σαν παραβολές. Παραπέμποντας στις παραβολές του Ιησού. Η Βίβλος λόγω της απλότητας και ενάργειάς της είναι το ιδανικό υπόβαθρο. Ειδικά τα τελευταία χρόνια αρκετοί συγγραφείς έχουν αντλήσει στοιχεία τόσο από εκεί όσο και από τα γνωστικά ευαγγέλια, αναπτύσσοντας θέματα τα οποία είναι πολύ κοντά στην ανθρώπινη φύση του Ιησού. Δεν έχει σημασία το ότι το όνομα Ιησούς δεν αναφέρεται πουθενά αλλού μέσα στην τριλογία εκτός από τους τίτλους. Το παιδί ονομάζεται Νταβίντ που στα εβραϊκά σημαίνει πολυαγαπημένος. Το όνομα αυτό του δόθηκε από τις αρχές του νησιού, μια που όταν έφτασε ναυαγός μετά την καταστροφή δεν θυμόταν το όνομά του ούτε είχε πάνω του χαρτιά που να το πιστοποιούν. Παραπέμπει, βέβαια, και στον Δαυίδ τον βασιλέα. Αλλά και το όνομα Σιμόν έχει κατά πάσα πιθανότητα βιβλική προέλευση. Ενδέχεται να παραπέμπει στον Σίμωνα τον Κυρηναίο, τον άνθρωπο που σήκωσε τον σταυρό του Ιησού μέχρι τον Γολγοθά. Στην τριλογία είναι το κατεξοχήν πρόσωπο που αίρει τα βάρη του Νταβίντ. Φιγούρα στο ημίφως, όπως και ο Ιωσήφ, δεν έχει σαρκική επαφή με την Ινές και προσπαθεί να παίζει το ρόλο του ισορροπιστή στην εύθραυστη ισορροπία ανάμεσα στο παιδί «του» και στον κόσμο. Όσο για την ευέξαπτη Ινές μπορεί το όνομά της να είναι απόηχος του ονόματος της Ινώς, που σύμφωνα με μια μυθολογική εκδοχή υπήρξε η κακιά μητριά, και με μια άλλη εκδοχή η γλυκύτατη τροφός του Διονύσου. Κάντιντο Πορτινάρι, Μετανάστες, 1958, Ψηφιακό αρχείο Πορτινάρι, Ρίο ντε Τζανέιρο. Και μια που αναφερόμαστε στα ονόματα, ας σχολιάσουμε άλλες δύο εύστοχες επιλογές. Ο διευθυντής του ορφανοτροφείου είναι ο δόκτωρ Φαμπρικάντε. Φαμπρικάντης είναι στη λαϊκή γλώσσα ο ιδιοκτήτης εργοστασίου. Είναι επίσης ο άνθρωπος που διεκδικεί αυτό που θέλει με δόλιο τρόπο. Ένας φαρισαίος υποκριτής με δυο λόγια. Ήδη από την πρώτη παράγραφο του βιβλίου είναι ευδιάκριτες οι νύξεις για τους δύο άντρες. Αυτός (ο Σιμόν) παρακολουθεί χαλαρά. Ο Φαμπρικάντε έχει έρθει κοστουμαρισμένος για μια συγκεκριμένη αποστολή. Μαζί με μια μαθήτριά του. Απόγευμα του φθινοπώρου με τσουχτερό αεράκι. Στη χορταριασμένη αλάνα πίσω από την πολυκατοικία αυτός στέκεται και χαζεύει τα παιδιά της πολυκατοικίας που παίζουν ποδόσφαιρο. Συνήθως είναι ο μοναδικός θεατής. Σήμερα όμως έχουν προστεθεί άλλοι δυο θεατές: ένας άντρας με σκούρο κοστούμι και δίπλα του ένα κορίτσι με τη στολή του σχολείου.[7] Έτσι λοιπόν σε μια ανάλαφρη καθημερινότητα παρεισφρέει μια δυσοίωνη φιγούρα που θα συστηθεί στην αμέσως επόμενη σελίδα ως Τζούλιο Φαμπρικάντε, διευθυντής του τοπικού ορφανοτροφείου, και το πρώτο πράγμα που θα θελήσει να μάθει είναι αν ο μοναχικός παρατηρητής του παιχνιδιού είναι γονέας ενός από τα παιδιά. Το σκηνικό έχει στηθεί με λίγα και απλά υλικά. Έχουμε μπροστά μας τον άνθρωπο που θα ξεσηκώσει τον Νταβίντ να εγκατασταθεί στο ορφανοτροφείο, μια που τυπικά είναι ορφανός, και να συμμετάσχει στην ομάδα ποδοσφαίρου που προσπαθεί ο ίδιος ο διευθυντής να οργανώσει, με προοπτική τη συμμετοχή της στο μέλλον σε επαγγελματικούς αγώνες. Υπάρχει ένα στιγμιότυπο ιδιαιτέρως εύγλωττο, όταν ο Νταβίντ προσπαθεί να ξεκοπεί από το σπίτι του και να εγκατασταθεί στο ορφανοτροφείο: Καθ’ οδόν προς το σπίτι αποκαλύπτεται ο λόγος που η Ινές είναι όλο νεύρα. «Αληθεύει ότι είπες στον δόκτορα Φαμπρικάντε πως θέλεις να φύγεις από το σπίτι και να μείνεις στο ορφανοτροφείο του;» «Ναι». «Γιατί το είπες αυτό;» «Διότι είμαι ορφανός. Διότι εσύ και ο Σιμόν δεν είστε οι κανονικοί μου γονείς». «Έτσι του είπες;» «Ναι». Επεμβαίνει αυτός, ο Σιμόν. «Μην τα παίρνεις τοις μετρητοίς, Ινές. Ποιος θα πάρει στα σοβαρά τις ιστορίες του Νταβίντ; Ειδικά ο διευθυντής του ορφανοτροφείου». «Θέλω να παίξω στην ομάδα τους», λέει το παιδί. «Θα φύγεις από το σπίτι σου για χάρη του ποδόσφαιρου; Για να παίζεις μπάλα με το ορφανοτροφείο; Επειδή ντρέπεσαι για τη δικιά σου ομάδα, για τους φίλους σου; Αυτό μας λες;» «Ο δόκτωρ Τζούλιο λέει πως κάνω για την ομάδα του. Όμως προϋπόθεση είναι να είμαι ορφανός. Έτσι λέει ο κανονισμός». «Οπότε κι εσύ τους είπες, “Πολύ καλά, θα απαρνηθώ τους γονείς μου και θα ισχυριστώ ότι είμαι ορφανός”, και όλα αυτά για το ποδόσφαιρο;» «Όχι, δεν είπα κάτι τέτοιο. Είπα, “Γιατί είναι αυτός ο κανονισμός;” Κι εκείνος μου είπε, “Γιατί έτσι”». «Αυτό σου είπε όλο κι όλο; “Γιατί έτσι”;» «Είπε πως αν δεν υπήρχαν κανονισμοί θα θέλανε όλοι να παίζουν με την ομάδα τους, επειδή είναι τόσο καλοί οι παίκτες της». «Καλοί δεν είναι, γεροδεμένοι και ντερέκια είναι μονάχα. Τι άλλο σου είπε;» «Είπε πως εγώ είμαι εξαίρεση. Είπε και ότι αν είναι όλοι εξαίρεση, τότε πάνε περίπατο οι κανονισμοί. Είπε πως η ζωή είναι σαν έναν αγώνα ποδοσφαίρου, πρέπει να συμμορφώνεσαι με τους κανονισμούς. Σαν και σένα είναι κι αυτός. Δεν καταλαβαίνει τίποτα».[8] Στην Academia de la Danza διευθυντής είναι ο σενιόρ Αρόγιο. Η Ακαδημία Χορού δεν είναι κανονικό σχολείο ούτε υποκαθιστά ένα κανονικό σχολείο. Είναι μια ακαδημία αφιερωμένη στην εκπαίδευση της ψυχής μέσω της μουσικής. Αρχικά ο Νταβίντ κάνει μαθήματα χορού και τραγουδιού, αργότερα τα μαθήματα περιορίζονται στη μουσική. Το όνομα Αρόγιο (Arroyo) στα ισπανικά σημαίνει ποταμάκι, ακριβώς ό,τι και το όνομα Μπαχ στα γερμανικά. Ο Κουτσύ επανέρχεται συχνά στον Μπαχ. Μια από τις πιο συγκινητικές αναφορές του περιλαμβάνεται στο Ημερολόγιο μιας κακής χρονιάς: Η καλύτερη απόδειξη ότι η ζωή είναι ωραία και άρα τελικά υπάρχει ένας Θεός, που έχει την ευτυχία μας στα τρίσβαθα της ψυχής του, είναι ότι στον καθένα μας, τη μέρα της γέννησής του, δίνεται η μουσική του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Είναι κάτι που δεν αποκτιέται με την εργασία, αδιαφορεί για την αξία ή την απαξία του καθενός μας και μας δίνεται σαν δώρο, δωρεάν.[9] Πώς δένουν τώρα όλα αυτά, συχνά ως νύξεις ή ως απόηχοι, μέσα στο βιβλίο; Η καταστολή, οι κανονισμοί, η ορφάνια, το προσφυγικό, η παραδοσιακή εκπαίδευση, η εκπαίδευση της ψυχής, ο αθλητισμός, επαγγελματικός και μη, και τόσα άλλα, όπως οι αριθμοί, ο δον Κιχώτης, η αρχαία φιλοσοφία και ούτω καθεξής; Και πώς προκύπτουν μέσα από τις ερωτήσεις ενός εξαιρετικά ευφυούς παιδιού; Αν τα πάρουμε ένα ένα, διαπιστώνουμε ότι το ευφυές παιδί μπορεί να έχει πάρει μυρωδιά από όλα, άρα ‒σε συνδυασμό με την αναπόφευκτη προπέτεια της ηλικίας‒ μπορεί να έχει και άποψη για όλα, ασχέτως αν η άποψη αυτή δεν ευσταθεί πάντα. (Μη λησμονούμε την παροιμία: Από μικρό κι από τρελό μαθαίνεις την αλήθεια.) Οπωσδήποτε το παιδί θέτει ερωτήματα τα οποία ο μπουκωμένος από την καθημερινότητα ενήλικος, όσο καλές και αν είναι οι προθέσεις του, τα αντιμετωπίζει στην αρχή με εκνευρισμό, τελικά όμως με δέος. («Πώς να μιλήσεις στα παιδιά; Έτσι κι αλλιώς τα ξέρουν όλα», για να παραφράσω τον Σαββόπουλο.) Κάντιντο Πορτινάρι, Ο Δον Κιχώτης επιτιθέμενος σε ένα κοπάδι πρόβατα, 1956, Ψηφιακό αρχείο Πορτινάρι, Ρίο ντε Τζανέιρο. Ας γυρίσουμε λοιπόν στον Αρόγιο: Όταν ο Σιμόν τον ρωτάει αν γνωρίζει τον δόκτορα Φαμπρικάντε, ο Αρόγιο, ο δάσκαλος ‒που ίσως έχει ακουστά τον Πλάτωνα (τον τόσο οικείο στον Κουτσύ), άρα ίσως είναι ενήμερος για τα τρία στάδια της εκπαίδευσης που αντιστοιχούν στις τρεις αρετές της ψυχής (ίσως και να γνωρίζει πως η μουσική απαλύνει τους πόθους της καρδιάς, όπως η σωματική άσκηση εκλογικεύει το παθιασμένο κομμάτι της ψυχής και τα μαθηματικά ασκούν το ορθολογιστικό κομμάτι της)– δίνει την εξής απάντηση: Τον ξέρω. Είναι υπέρμαχος της πρακτικής εκπαίδευσης. Είναι εχθρός της γνώσης που αποκτιέται μέσα από τα βιβλία. Για να είμαι ακριβής, την περιφρονεί. Στο ορφανοτροφείο του λειτουργεί σχολείο, όπου τα παιδιά μαθαίνουν κάτι λίγα από ανάγνωση, γραφή και αριθμητική κι από εκεί και πέρα μαθαίνουν μια τέχνη – γίνονται ξυλουργοί, υδραυλικοί, ζαχαροπλάστες, τέτοια. Τι άλλο να σου πω; Είναι φανατικός οπαδός της πειθαρχίας, της αυστηρής διαπαιδαγώγησης, των ομαδικών αθλημάτων... Έχει ήδη έναν κύκλο θαυμαστών στο δημοτικό συμβούλιο. Σε λίγο καιρό θα τον δεις να λύνει και να δένει, έχει μέλλον αυτός.[10] Όταν όμως ο Σιμόν εκφράζει τις ανησυχίες του μήπως ο Νταβίντ αφομοιωθεί από ένα περιβάλλον ακαλλιέργητων παιδιών, όπου δεν αποκλείεται να επιβάλλεται το δίκιο του σωματικά ισχυρότερου, ο Αρόγιο του επισημαίνει ότι κατά βάθος η προοπτική που έλκει τον Νταβίντ στο ορφανοτροφείο είναι να διαπαιδαγωγήσει εκείνος τα ορφανά, να τα αποσπάσει από την προδιαγεγραμμένη πνευματική τους ισοπέδωση, να τους κάνει ένα δώρο ζωής. Δεν είναι περίεργο πως τον Νταβίντ τον θεωρούν όλοι, πρώτος και καλύτερος ο Αρόγιο, ιδεαλιστή, κάτι που εξηγεί και εξηγείται από τη λατρεία του για τον Δον Κιχώτη. Έμαθε ανάγνωση μόνος του από μια έκδοση του Δον Κιχώτη για παιδιά και έκτοτε αρνήθηκε να πιάσει στα χέρια του άλλο βιβλίο. Έχει πάντα μαζί του το συγκεκριμένο αντίτυπο και οι ιστορίες που διηγείται στα παιδιά, όταν μαζεύονται γύρω από το κρεβάτι του στο νοσοκομείο, έχουν πάντα επίκεντρο τον ιππότη. Τον ευγενικό και ιδεαλιστή ήρωά του. Σε κάποιο από τα ταξίδια του ο δον Κιχώτης αντάμωσε κάμποσους πολύξερους γέροντες μαζεμένους ν’ ακούνε ευλαβικά κάποιον σοφό περί τα μαθηματικά που τους εξηγούσε πώς μπορεί να μετρήσει κανείς το ύψος ενός βουνού. Μπήξτε, τους συμβούλεψε, ένα ραβδί στο χώμα, μία γιάρδα ψηλό και παρακολουθήστε τη σκιά του. Τη στιγμή που η σκιά του ραβδιού θα φτάσει τη μία γιάρδα, μετρήστε τη σκιά του βουνού. Να ξέρετε ότι το μήκος της σκιάς θα είναι το ύψος του βουνού. Οι γέροντες άρχισαν να επευφημούν τον σοφό για την εξυπνάδα του. Ο δον Κιχώτης στράφηκε στον σοφό. «Άνθρωπε ματαιόδοξε!», του λέει. «Δεν έχεις διαβάσεις τις γραφές; Δεν έχεις διαβάσει που λένε πως όποιος δεν έχει ανέβει το βουνό δε γίνεται να γνωρίζει το ύψος του;»[11] Σταχυολόγησα ελάχιστα ενδεικτικά αποσπάσματα ώστε να δοθεί μια ιδέα για το ύφος και τη δομή του βιβλίου. Χαλαρά και λιτά όλα τους, σαν παραβολές. Πάντως ολόκληρο το βιβλίο το διαπερνάει μια συγκίνηση. Μια ανθρωπιά. Δεν είναι η πρώτη φορά που ο Κουτσύ ασχολείται με την παιδική ηλικία, το έχει κάνει και με το ημι-αυτοβιογραφικό Boyhood.[12] Όμως η ατμόσφαιρα που επικρατεί σ’ αυτό το τελευταίο μέρος της τριλογίας είναι, κατά τη γνώμη μου, μοναδική, όχι μόνο σε σύγκριση με τα δύο πρώτα μέρη αλλά και με το σύνολο του έργου του συγγραφέα. Είναι πολύ πειστική η σκιαγράφηση του ευφυούς παιδιού που είναι πνεύμα αντιλογίας, που είναι τόσο ανασφαλές ώστε προσπαθεί διαρκώς να θαμπώνει τους μεγάλους και τους συνομηλίκους του με την επιχειρηματολογία του, που όσο και να προσπαθεί να θεωρητικοποιήσει τον επερχόμενο θάνατο, τελικά φοβάται πολύ. Είναι επίσης πολύ πειστική η σκιαγράφηση του Σιμόν - Ιωσήφ, του πρόσφυγα που προσπαθεί να στήσει μια αξιοπρεπή ζωή για τον εαυτό του και τους δικούς του και ταυτόχρονα να αλαφρύνει τα βάρη ενός παιδιού που αδυνατεί να το πολυκαταλάβει. Δεν ξέρω αν και κατά πόσο ο συγγραφέας στηρίχτηκε στα γνωστικά ευαγγέλια για να πλάσει τους χαρακτήρες του. Έδωσε πάντως στα πρόσωπα μια πνοή, μια συγκίνηση ανάμικτη με χιούμορ που δεν την περιμένει κανείς σ’ ένα τέτοιο θέμα. Ίσως όλος αυτός ο σκεπτικισμός του παιδιού που διατρέχει το βιβλίο απέναντι σε μια ενίοτε ακραία ορθολογιστική προσέγγιση των πραγμάτων από πλευράς ενηλίκων, και ειδικά των εκφραστών της εξουσίας, αφήνει περιθώρια ν’ ανθίσει η πραγματική συμπόνια, η ειλικρινής γενναιοδωρία και η αίσθηση πως «είμαστε μέρος ενός αχανούς σύμπαντος που δεν μπορούμε να το ελέγξουμε ούτε να το συλλάβουμε πλήρως με τους όρους της λογικής».[13] ΥΓ. Τον Δεκέμβριο 2019 παρουσίασα σε τούτες τις φιλόξενες σελίδες το βιβλίο του Τζον Έντγκαρ Γουάιντμαν Γράφοντας για να σώσω μια ζωή. Ο φάκελος Λούις Τιλ (ARB, τχ. 112). Λίγο καιρό αργότερα οι ΗΠΑ σείονταν από αντιρατσιστικές εκδηλώσεις μετά την εν ψυχρώ δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ. Η λογοτεχνία έχει πάντα τον τρόπο της να είναι επίκαιρη. Με το The Death of Jesus θίγεται ένα ακόμη οξύτατο ζήτημα της εποχής μας, αυτό της αντιμετώπισης των προσφύγων. Νά γιατί ο Κουτσύ επιλέγει ‒και δεν είναι η πρώτη φορά‒ τον ενεστώτα χρόνο. [1] Τζ. Μ. Κουτσί, Η παιδική ηλικία του Ιησού, μτφρ. Κατερίνα Σχινά, Μεταίχμιο, 2013. [2] J. M. Coetzee, The Schooldays of Jesus, Harvill Secker, 2016. [3] Τζ. Μ. Κουτσί, Βίος και πολιτεία του Μάικλ Κ, μετάφραση - επίμετρο Αθηνά Δημητριάδου, Μεταίχμιο, 2006. [4] Ό.π., σ. 266. [5] Τζ. Μ. Κουτσί, Ημερολόγιο μιας κακής χρονιάς, μετάφραση - επίμετρο Αθηνά Δημητριάδου, Μεταίχμιο, 2007. [6] Ό.π., σ. 118. [7] J.M. Coetzee, The Death of Jesus, ό.π., σ. 1. Οι μεταφράσεις αποσπασμάτων απ’ αυτό το βιβλίο είναι δικές μου. [8] Ό.π., σ. 19, 20. [9] Τζ. Μ. Κουτσί, Ημερολόγιο μιας κακής χρονιάς, σ. 227. [10] J.M. Coetzee, The Death of Jesus, ό.π., σ. 29. [11] Ό.π., σ. 100. [12] Μεταφράστηκε ως Σκηνές από τη ζωή ενός παιδιού, μτφρ. Εύη Βαγγελάτου, εκδ. Διήγηση, 2003. [13] Patricia Álvarez Sánchez, “The Limits of Reason in J. M. Coetzee’s The Schooldays of Jesus”, Miscelánea: A Journal of English and American Studies, 60 (2019), p.122.

Ο Ιησούς του Τζ. Μ. Κουτσύ

Σύνδεση