Αλεξάντερ φον Χούμπολντ: ο πολυμαθής που μαγνητίζει

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Alexander von Humboldt, Selected Writings [Επιλεγμένα κείμενα], επιμέλεια και εισαγωγή Andrea Wulf, Everyman’s Library, σελ. 792 Maren Meinhardt, Alexander von Humboldt: How the Most Famous Scientist of the Romantic Age Found the Soul of Nature [Αλεξάντερ φον Χούμπολντ: Πώς ο πιο διάσημος επιστήμονας της ρομαντικής εποχής ανακάλυψε την ψυχή της Φύσης], BlueBridge, σελ. 274 Myron Echenberg, Humboldt’s Mexico: In the Footsteps of the Illustrious German Scientific Traveller [Το Μεξικό του Χούμπολντ: Στα βήματα του επιφανούς Γερμανού επιστημονικού ταξιδιώτη], McGill-Queen’s University Press, σελ. 236 Ο Αλεξάντερ φον Χούμπολντ γεννήθηκε το 1769, την ίδια χρονιά με τον Ναπολέοντα, με τον οποίο συστήθηκε επισήμως τον Οκτώβριο του 1804 ύστερα από πέντε χρόνια παράτολμης εξερεύνησης της Λατινικής Αμερικής. Δύο μήνες αργότερα παρακολούθησε τη μεγαλοπρεπή στέψη του σε αυτοκράτορα στο Παρίσι. Φοβούμενος ότι η όψη του ήταν ακόμη ταλαιπωρημένη («Δεν είναι σωστό να φαίνεσαι σαν να έχεις πάρει την κάτω βόλτα»), αγόρασε έναν ωραίο κεντητό επενδύτη για να παραβρεθεί στους δημόσιους εορτασμούς. Η εμφάνισή του είχε σημασία. Το 1804, η αναχώρησή του για την Ευρώπη, μετά τη λήξη της περιπλάνησής του στο τότε Βασίλειο της Νέας Ισπανίας, αναβλήθηκε για να πάει από την Κούβα στις Ηνωμένες Πολιτείες, επειδή ο πρόεδρος Τζέφερσον ήθελε να σφίξει το χέρι τού πιο ξακουστού επιστήμονα της εποχής. Ο Τζέφερσον, που είχε πρόσφατα αγοράσει από τον Ναπολέοντα μια αχανή έκταση γης από την Μοντάνα ως τη Νέα Ορλεάνη με την οποία σχεδόν διπλασιάστηκε το μέγεθος των Ηνωμένων Πολιτειών, ήθελε επίσης να ζητήσει τη συμβουλή του. Κανένας μορφωμένος άνθρωπος δεν ήξερε περισσότερα από εκείνον για τις μέχρι πρότινος ανεξερεύνητες περιοχές που βρίσκονταν πέρα από τα νέα σύνορα της χώρας στα νοτιοδυτικά. Ο Τζέφερσον, που διατήρησε αλληλογραφία με τον επισκέπτη του για τα επόμενα είκοσι χρόνια, περιέγραψε τον Χούμπολντ ως «ένα από τα μεγαλύτερα στολίδια της εποχής». Η απόφαση του Κάρολου Δαρβίνου να συμμετάσχει στο κοσμοϊστορικό ταξίδι με το HMS Beagle το 1831 επηρεάστηκε άμεσα από την ανάγνωση του επτάτομου (ημιτελούς) έργου Personal Narrative of Travels to the Equinoctial Regions of the New Continent [Προσωπική αφήγηση ταξιδιών στις ισημερινές περιοχές της νέας ηπείρου]. Ο Γκαίτε, που απολάμβανε τη συναναστροφή και τις συζητήσεις με τον Χούμπολντ και συμμεριζόταν πολλά από τα πολυποίκιλα ενδιαφέροντά του, έβαλε τη νεαρή Οτίλια στο μυθιστόρημα Εκλεκτικές συγγένειες να αναφωνεί: «Πόσο θα ήθελα μια μέρα να ακούσω τον Χούμπολντ να μιλά!». Ο θάνατος δεν μετρίασε τη φήμη του Χούμπολντ. Στις 14 Σεπτεμβρίου 1869, δέκα χρόνια μετά την κηδεία του που τελέστηκε δημοσία δαπάνη στο Βερολίνο, η επέτειος των εκατό χρόνων από τη γέννησή του εορτάστηκε σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της Γης. Η Άντρια Γουλφ, το θαυμάσιο βιβλίο της οποίας με τίτλο The Invention of Nature: Alexander von Humboldt’s New World [Η επινόηση της Φύσης: Ο νέος κόσμος του Αλεξάντερ φον Χούμπολντ][1] τόνισε την τεράστια επιρροή του στη φυσιοδιφική γραφή και την επιστήμη της κλιματικής αλλαγής, αναφέρει μερικές από τις εκδηλώσεις αυτές στην εισαγωγή της έκδοσης των Επιλεγμένων κειμένων την οποία επιμελήθηκε, μιας σταχυολόγησης από το τεράστιο έργο του, που δίνει μεγαλύτερο βάρος τις μελέτες του Χούμπολντ για τον φυσικό κόσμο: Διοργανώθηκαν γιορτές στο Μπουένος Άιρες και την Πόλη του Μεξικού, τη Μελβούρνη και την Αδελαΐδα. Στη Μόσχα ο Χούμπολντ χαιρετίστηκε ως ο «Σαίξπηρ των φυσικών επιστημών» και στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου ο ουρανός φωτίστηκε από πυροτεχνήματα. Στο Βερολίνο 80.000 άνθρωποι βγήκαν υπό καταρρακτώδη βροχή για να τιμήσουν τον διασημότερο κάτοικο της πόλης. … Στη Νέα Υόρκη, 25.000 άνθρωποι παρέλασαν στους λιθόστρωτους δρόμους του Μανχάταν που ήταν στολισμένοι με σημαίες και πολύχρωμες γιρλάντες. … Η φήμη του Χούμπολντ, έγραψε η Daily News του Λονδίνου, ήταν «κατά κάποιο τρόπο δεμένη με το ίδιο το σύμπαν». Επρόκειτο για διασημότητα σε σχεδόν πρωτοφανή κλίμακα, πράγμα που καθιστά ακόμη πιο εκπληκτικό το γεγονός ότι σήμερα, παρά τη θερμή υποδοχή που επιφυλάχθηκε στη βιογραφία που συνέγραψε η Γουλφ, πολλοί δυσκολεύονται να συνδέσουν το όνομα του Χούμπολντ με συγκεκριμένα επιτεύγματα. Όσοι καταφέρνουμε να εντοπίσουμε το Ρεύμα Χούμπολντ (στα ανοιχτά της Χιλής), ενδεχομένως να διστάσουμε για μια στιγμή πριν απορρίψουμε τον παράτολμο ισχυρισμό της πόλης Χούμπολντ στη Νότια Ντακότα ότι ο διάσημος Πρώσος είχε συνταξιδέψει με τους κατασκευαστές του σιδηροδρομικού δικτύου «καθώς κατευθύνονταν δυτικά στη γη των βούβαλων και των Ινδιάνων». Φρήντριχ Γκέοργκ Βάιτς, Αλεξάντερ φον Χούμπολντ, 1806. Παλαιά Εθνική Πινακοθήκη Βερολίνου. Ο Μάιρον Έτσενμπεργκ στο Το Μεξικό του Χούμπολντ αντιμετωπίζει με δυσπιστία τέτοιες «υπερβολικές αλλά ανιστόρητες προσπάθειες ιδιοποίησης του ονόματος του Χούμπολντ», με δεδομένη τη βραχύτητα της παραμονής του στις ΗΠΑ. Ωστόσο έχει δίκιο να διαμαρτύρεται για την ελλιπή έμφαση που δίνει η Γουλφ στο θέμα του βιβλίου του ‒τη χρονιά που πέρασε ο Χούμπολντ στο Μεξικό, από τον Μάρτιο του 1803 ως τον Μάρτιο του 1804‒ στην κατά τα άλλα λεπτομερή εξιστόρηση του ταξιδιού του στην Ισπανική Αμερική. Το διάστημα αυτό απουσιάζει επίσης εν πολλοίς από τη συναρπαστική νέα εξιστόρηση της ζωής του Χούμπολντ που έγραψε η Μάρεν Μάινχαρντ. Πρόκειται για περίεργη παράλειψη, ιδίως από τη στιγμή που η διάσημη σειρά διαλέξεων την οποία ξεκίνησε να δίνει ο Χούμπολντ στα ευρωπαϊκά ακροατήρια το 1827 ‒άνευ αμοιβής και ανοιχτή τόσο στα δύο φύλα όσο και σε όλες τις τάξεις‒ ήταν εμφανώς εμπνευσμένη από το πεφωτισμένο σύστημα διαλέξεων που είχε θαυμάσει κατά τη διαμονή του στην Πόλη του Μεξικού. Οι ομιλίες του είχαν σκοπό να παρουσιάσουν μια σύνοψη όλων όσων ήταν γνωστά στις επιστήμες της φύσης και, το σημαντικότερο, πώς αυτά συνδέονταν μεταξύ τους. Περιέκλειαν ζητήματα από την αστρονομία ως το εσωτερικό της Γης, από τις οροσειρές ως τα ωκεάνια ρεύματα, από την κατανομή των φυτών και των ζώων στον πλανήτη ως τη θέση του ανθρώπου σε αυτόν. Μεγάλα ακροατήρια ελκύονταν από το χάρισμα που είχε ο Χούμπολντ να τους βοηθά να κατανοήσουν το αδιανόητο, όπως η ταχύτητα του φωτός (που χρειάζεται τριάντα ένα χρόνια να φτάσει στη Γη από τον σελαγίζοντα Σείριο του Μεγάλου Κυνός και 24.000 χρόνια από τα πιο μακρινά νεφελώματα). Σήμερα φαντάζει περίεργο να διαβάζει κανείς το εγκώμιο του ουρανού της Πόλης του Μεξικού από τον Πρώσο ταξιδιώτη, που τον βρήκε πιο εξαίσια διάφανο από οποιονδήποτε ευρωπαϊκό. Ο Χούμπολντ ήταν εξίσου μαγεμένος από την αρχιτεκτονική της πόλης και δήλωνε πως «καμία πόλη σε όλη την Ευρώπη … δεν φαίνεται πιο όμορφη από την Πόλη του Μεξικού». Η μεγαλύτερη πλουτοπαραγωγική πηγή της χώρας κέντρισε επίσης το ενδιαφέρον του. «Είναι τερατώδες να μην μπορεί κανείς να κερδίσει από τη φήμη» παραπονέθηκε ο διαρκώς πένης Χούμπολντ στον μεγαλύτερο αδελφό του το 1824, αφότου πληροφορήθηκε ότι ο ενθουσιασμός του για την αξιοποίηση των μεταλλευτικών αποθεμάτων του Μεξικού είχε άθελά του ενθαρρύνει Άγγλους επενδυτές να διαθέσουν τρία εκατομμύρια λίρες στα μεταλλεία αργύρου του Τάξκο. Έξι χρόνια αργότερα που έσκασε η φούσκα των αργυρωρυχείων του Μεξικού, ο Χούμπολντ συνειδητοποίησε πόσο τυχερός είχε σταθεί. Η έρευνα του Έτσενμπεργκ δεν είναι σε καμία περίπτωση τέλεια (η Σαρλότε Ντήντε, η νεαρή με την οποία ο Βίλελμ, ο αδερφός του Χούμπολντ, αλληλογραφούσε επί είκοσι χρόνια ύστερα από μία και μόνο συνάντηση, μετονομάζεται σε Σαρλότε Χίλντεμπραντ και χαρακτηρίζεται εσφαλμένα ερωμένη του), ωστόσο η τάση του να παρεκκλίνει από το θέμα φέρνει αναπάντεχες ανταμοιβές. Μαθαίνουμε, για παράδειγμα, ότι οι σχεδόν γυμνοί εργάτες των ορυχείων του Τάξκο επιχειρούσαν συχνά να βγάλουν κρυφά μικρά κομμάτια ασημιού μέσα σε κυλίνδρους από πηλό τοποθετημένους στον πρωκτό τους. Ενώ είναι δύσκολο να δικαιολογήσει κανείς τον χώρο που καταλαμβάνουν στις σελίδες του ο μεξικανός ζωγράφος Ντιέγκο Ριβέρα και ο αμερικανός αργυροχόος Ουίλλιαμ Σπράτλινγκ, ο Έτσενμπεργκ μας προειδοποιεί ορθά για τον κίνδυνο που διέτρεχε ο Χούμπολντ γράφοντας αντικειμενικά για μια μακρινή χώρα που βρισκόταν υπό την κατοχή και τον έλεγχο του βασιλιά Καρόλου Δ΄ της Ισπανίας, ο οποίος του παρείχε το διαβατήριο για τα ταξίδια του εκεί. Ο Χούμπολντ είχε το μεγάλο θάρρος, υπό αυτές τις συνθήκες, να καταγγείλει ως απαράδεκτο το μονοπώλιο των ιβηρικών συμφερόντων και να δηλώσει ότι πουθενά δεν είχε ξανασυναντήσει τέτοια εξαθλίωση σαν αυτή που είδε στους δρόμους της Πόλης του Μεξικού. Δημοσίως εγκωμίαζε τους Ισπανούς για την απουσία της αφρικανικής δουλείας σε αυτό το τμήμα της αυτοκρατορίας τους· κατ’ ιδίαν είπε σε έναν γερμανό φίλο του ότι ένιωθε τέτοια απομόνωση στο Μεξικό που ήταν σαν να είχε βρεθεί στο φεγγάρι. Όπως επισημαίνει ο Έτσενμπεργκ, ο μεξικανός ιστορικός Βίβο Εσκότο επαίνεσε την Political Essay on the Kingdom of New Spain [Πολιτική πραγματεία περί του Βασιλείου της Νέας Ισπανίας (1811)] του Χούμπολντ ως «την πρώτη σύγχρονη περιγραφή του έθνους μας». Φρήντριχ Γκέοργκ Βάιτς, Ο Αλεξάντερ φον Χούμπολντ και ο Αιμέ Μπονπλάν στο όρος Τσιμποράσο, Εκουαδόρ, 1806, λάδι σε καμβά. Ενώ ο Έτσενμπεργκ επικεντρώνεται σε μία μόνο χρονιά, το βιβλίο της Μάινχαρντ εξετάζει τις πολλαπλές επιρροές ενός εξαιρετικά μακρού βίου (ο Χούμπολντ πέθανε ενενηκονταετής το 1859) που ξεκίνησε μέσα στο φιλομαθές πνεύμα του Διαφωτισμού και άνθισε στη θαυμάσια ζούγκλα του Γερμανικού Ρομαντισμού, την επιτομή του οποίου αποτελούσε το γαλάζιο άνθος του Νοβάλις, σύμβολο της ρομαντικής επιθυμίας για το άπιαστο. Η προσέγγιση αυτή διαφέρει εντυπωσιακά από εκείνη της Γουλφ, για την οποία ο Χούμπολντ υπήρξε ο πατέρας της οικολογίας, αφού έβλεπε τη φύση ως έναν ιστό ζωής όπου όλα τα στοιχεία σχετίζονται μεταξύ τους. Χωρίς τον Χούμπολντ, γράφει η Γουλφ στην εισαγωγή στα Επιλεγμένα κείμενα, το Walden ή η ζωή στο δάσος του Θορώ θα ήταν «ένα πολύ διαφορετικό βιβλίο». Χάρη στο γεγονός ότι ο Χούμπολντ αναγνώρισε τις επικίνδυνες επιπτώσεις που είχε στο οικοσύστημα ένας κόσμος που βασιζόταν στην ξυλεία, ο Τζον Μιούιρ συμπεριέλαβε δρυμούς στα σχέδιά του για τα εθνικά πάρκα της Αμερικής. Απεναντίας, η Μάινχαρντ, παρότι δεν υποτιμά ποτέ την αίσθηση του φυσικού κόσμου του Χούμπολντ, μας συστήνει έναν πιο πολυδιάστατο και γοητευτικό άνθρωπο από τον φλύαρο και ελαφρώς πληκτικό φυσιοδίφη της Γουλφ. Ο Χούμπολντ αποτελεί πρωτίστως προϊόν μιας ξεχωριστής εποχής και μιας ζωής σε στενή επαφή με μια εξαιρετική ομάδα ανθρώπων. Σε αυτούς συγκαταλεγόταν ο πιο συμβατικός, αλλά σε καμία περίπτωση λιγότερο εξαιρετικός, μεγαλύτερος αδελφός του, ο Βίλελμ. Όπως μαρτυρά ο τίτλος του βιβλίου της, ο στόχος ‒και το επίτευγμα‒ της Μάινχαρντ είναι να δείξει πώς μία συγκλονιστική στιγμή στην πνευματική ανάπτυξη της Γερμανίας διαμόρφωσε καθοριστικά την προσέγγιση του Χούμπολντ απέναντι στη ζωή. Η αναπάντεχη απόφασή του το 1802 &shy;&shy;να μην κατακτήσει την τελευταία κορυφή του Τσιμποράσο στο Εκουαδόρ ‒που θεωρούνταν τότε το ψηλότερο βουνό του κόσμου‒ γίνεται καλύτερα κατανοητή ως μια στιγμή «γαλάζιου άνθους», συνεπής με τη σαγήνη που ασκούσε στους Ρομαντικούς το άπιαστο. Το σωματικό μαρτύριο στο οποίο υπέβαλε ο Χούμπολντ τα επιμελώς εκτεθειμένα νεύρα του στο όνομα της επιστήμης προσομοίαζε και μάλιστα ανταγωνιζόταν το μαρτύριο του ανέφικτου έρωτα που έφερναν τα ερωτικά τρίγωνα στα οποία εμπλεκόταν κάθε Γερμανός Ρομαντικός που σεβόταν τον εαυτό του. Η Μάινχαρντ υποδεικνύει τη συναρπαστική πιθανότητα αυτός ο πολύ παράξενος άνθρωπος ‒που μια ανοιχτή πληγή τον οδήγησε να ευφρανθεί με την ευκαιρία «να βουτήξω το δάχτυλό μου στο υγρό και να σχεδιάσω μορφές και ονόματα στο δέρμα μου»‒ όχι μόνο αναγνώριζε, αλλά εκμεταλλευόταν σκόπιμα τη σύνδεση μεταξύ καρδιάς και μυαλού, σώματος και ψυχισμού: Η σχέση του Χούμπολντ με τον Χαίφτεν [έναν νεαρό υπολοχαγό το γαμήλιο γλέντι του οποίου χρηματοδότησε επίσημα ο Χούμπολντ, φεύγοντας κατά τη διάρκειά του για να προκαλέσει επώδυνες φουσκάλες στη ματωμένη σάρκα του], κατά μία έννοια δεν ήταν πολύ διαφορετική από αυτό: είναι βέβαιο πως γνώριζε ότι δεν γινόταν να μην πληγωθεί. Ίσως όμως και εδώ ο πόνος λειτουργούσε ως μέτρο. Εάν η αγάπη προξενούσε πόνο, αυτό τουλάχιστον αποδείκνυε ότι υπήρχε στ’ αλήθεια. Κι αν η ένταση του πόνου ήταν ανάλογη με τη βαρύτητα της αιτίας που τον προκαλούσε, ίσως ήταν άτοπο να προσπαθεί να κανείς να τον αποφύγει. «Πληκτικοί Πύργοι» ήταν το κοροϊδευτικό παρατσούκλι που είχε δώσει ο νεαρός Αλεξάντερ στο Τέγκελ, το κάστρο κοντά στο Βερολίνο όπου είχε μεγαλώσει με τον Βίλελμ. Το πρόβλημα δεν ήταν τόσο το ίδιο το μέρος ‒ο Γκαίτε, ύστερα από μια επίσκεψη όταν ο Αλεξάντερ ήταν ακόμη μικρό παιδί, είχε αναφέρει την κατά τα θρυλούμενα στοιχειωμένη αγροικία του Τέγκελ στον Φάουστ‒ όσο το γεγονός ότι το σπίτι διοικούσε η μητέρα τους, που παραμένει δυστυχώς σκιώδης χαρακτήρας στη ζωή των δύο εξαίρετων γιων της. Η Μαρί Ελίζαμπετ φον Χολβέντε ήταν μια εύπορη νεαρή χήρα όταν παντρεύτηκε τον σαρανταεξάχρονο Αλεξάντερ Γκέοργκ φον Χούμπολντ. Δική της ήταν η μακροχρόνια μίσθωση του Τέγκελ. Το ίδιο και ένα σπίτι στο Βερολίνο, καθώς και μια δεύτερη εξοχική κατοικία την οποία θα πουλούσε αργότερα ο Αλεξάντερ. Ο ταγματάρχης Χούμπολντ, ένας γοητευτικός, κοινωνικός άνθρωπος που είχε υπηρετήσει στην Αυλή, πέθανε το 1779, όταν ο Αλεξάντερ ήταν εννέα ετών και ο Βίλελμ έντεκα. Η μητέρα τους είχε ήδη ορίσει τον νεαρό Κρίστιαν Κουντ ‒ευσυνείδητο, ενάρετο και υπέρμετρα ανιαρό‒ δάσκαλό τους. Ως πιστός υπηρέτης της μοναχικής χήρας, ο Κουντ ανέλαβε την ευθύνη του εντατικού εκπαιδευτικού προγράμματος που χρηματοδότησε η φράου φον Χούμπολντ βάζοντας μια υποθήκη. Ο Βίλελμ εκδήλωσε γρήγορα σπάνιο ταλέντο στις γλώσσες. Ο Αλεξάντερ δεν έδειξε καμία τέτοια κλίση και εξέφραζε μόνο μια παιδιάστικη επιθυμία να γίνει στρατιώτης και να ταξιδέψει σε μακρινές χώρες. Ο Βίλελμ, και όχι ο πολύ αγαπητός μικρότερος αδελφός του, ήταν το αστέρι της οικογένειας. Η πρώτη σημαντική αλλαγή επήλθε το φθινόπωρο του 1787. Λίγο πριν τον στείλουν στην Φρανκφούρτη επί του Όντερ για να σπουδάσει οικονομική διαχείριση, που τότε θεωρούνταν συνετή επιλογή για τα αργόστροφα αγόρια, ο Αλεξάντερ ακολούθησε τον Βίλελμ σε δύο από τα πιο αξιόλογα βερολινέζικα σαλόνια. Οργανώτριές τους ήταν δυο ευφυέστατες Εβραίες, η φημισμένη καλλονή Χενριέτε Χερτς και η φίλη της Ραχέλ Λεβίν. Εμφανίσιμος και φιλοπερίεργος καθώς ήταν, ο νεαρός Αλεξάντερ απολάμβανε τις πνευματώδεις λογομαχίες και τη σεξουαλική ελευθερία αυτών των εύθυμα ανεπίσημων σαλονιών. (Η Ραχέλ οργάνωνε το σαλόνι της στη σοφίτα του σπιτιού των γονιών της, ενώ το σαλόνι της Χενριέτε αποτελούσε το πιο κεφάτο παρακλάδι των αποκλειστικά αντρικών συναθροίσεων του συζύγου της.) Ο Αλεξάντερ έδειξε στην Χενριέτε ένα σικ καινούριο μενουέτο και έμαθε να αστειεύεται μαζί της στα εβραϊκά για τους Πληκτικούς Πύργους. Σε απροσδόκητα παιχνιδιάρικες επιστολές, φανταζόταν την Χενριέτε και τη φίλη της, την Ντοροτέα Φάιτ, να γκρινιάζουν για την τεμπελιά και τον απαίσιο γραφικό χαρακτήρα του («πολύ μικρά και δυσανάγνωστα»). Οι νεαροί Χούμπολντ είχαν εισέλθει στον κόσμο των τριγωνικών δεσμών, τους οποίους θα ξαναέβρισκαν χρόνια αργότερα στη συναναστροφή τους με τον Φρήντριχ Σίλλερ και τον Γκαίτε στην περιπετειώδη ατμόσφαιρα της πανεπιστημιακής κοινότητας της Ιένας. Η Ντοροτέα Φάιτ θα εγκατέλειπε τον μετρημένο τραπεζίτη σύζυγό της για να συζήσει με τον Φρήντριχ Σλέγκελ, ενώ η εντυπωσιακή Καρολίνε Μικαέλις εγκατέλειψε τον αδελφό του Σλέγκελ για τον Φρήντριχ Σέλλινγκ. Ο Γκέοργκ Φόρστερ, μετέπειτα στενός φίλος και μέντορας του Αλεξάντερ, μοιραζόταν δυστυχισμένα το συζυγικό σπίτι του στο Μάιντς με την Τερέζε Χάινε, φίλη της Φάιτ, και τον εραστή της. Ο Αλεξάντερ ήταν περιχαρής για τη γνωριμία του με τον Φόρστερ, τον βοτανολόγο στο δεύτερο ταξίδι του καπετάνιου Τζέιμς Κουκ και έναν από τους ήρωές του, μέσω ενός μέλους της αξιόλογης ομάδας λογίων με τους οποίους συνδέθηκαν από κοινού με τον Βίλελμ αφότου εγκατέλειψε την ανιαρή Φρανκφούρτη επί του Όντερ για να σπουδάσει στο Γκέτινγκεν, το προοδευτικότερο γερμανικό πανεπιστήμιο της εποχής. Ενδεχομένως το παράδειγμα του Φόρστερ ήταν εκείνο που οδήγησε τον Χούμπολντ να σκεφτεί να γίνει και ο ίδιος περιηγητής, ιδίως αφότου ο Φόρστερ τον σύστησε στον φίλο του Τζόζεφ Μπανκς, έναν άνθρωπο με ισχυρές διασυνδέσεις στον κόσμο της επιστήμης και των ταξιδιών, κατά τη διάρκεια της κοινής εξόρμησής τους στο Λονδίνο το 1790. Η γνωριμία με τον Φόρστερ και τον Μπανκς πυροδότησε στον Χούμπολντ όχι τόσο την ιδέα να γίνει εξερευνητής, αλλά μια λαχτάρα να ξεφύγει από το στενό μέλλον στον κόσμο της δημόσιας διοίκησης της Πρωσίας που είχε προδιαγράψει για εκείνον η μητέρα του, η οποία κρατούσε σφιχτά τον έλεγχο του πορτοφολιού της οικογένειας και ήθελε να κρατήσει τα δυο της παιδιά κοντά της. Πολλά χρόνια αργότερα, ενθυμούμενος στα αυτοβιογραφικά κείμενά του τη νεανική επιθυμία του να ταξιδέψει σε μακρινές χώρες όπου δεν είχαν πατήσει Ευρωπαίοι, ο Χούμπολντ ομολόγησε ότι θα διέπλεε ευχαρίστως «τις πιο μακρινές Νότιες Θάλασσες, ακόμη κι αν δεν εξυπηρετούσε κανέναν απολύτως επιστημονικό στόχο». Στο μεταξύ, παρακινημένος από τη μητέρα του να δοκιμάσει να διοριστεί σε μια υψηλού γοήτρου διοικητική θέση ως επιθεωρητής ορυχείων, ο Χούμπολντ θα καθιερωθεί εξερευνώντας τα μυστήρια του Ούνκελ, του πιο γνωστού βασαλτικού σπηλαίου της Γερμανίας. Συνάντηση στην Ιένα, από αριστερά: Φρήντριχ Σίλλερ, Βίλελμ και Αλεξάντερ φον Χούμπολντ και Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε, 1793. Επιχρωματισμένο σχέδιο του Λούντβιχ Άντριαν Ρίχτερ. © ullstein bild via Getty Images / Ideal Images Η σημασία του βασάλτη αποτελούσε αντικείμενο έντονων αντιπαραθέσεων στις μελέτες των γεωλογικών σχηματισμών και την προέλευση της Γης στα τέλη του αιώνα. Ενώ οι συντηρητικοί Ποσειδωνιστές θεωρούσαν ότι η γη είχε αναδυθεί από το τράβηγμα των βιβλικών νερών, οι Πλουτωνιστές εξέταζαν τα πετρώματα για ενδείξεις πρώιμης ηφαιστειακής δραστηριότητας. Οι βασαλτικοί σχηματισμοί, όπως το Μονοπάτι του Γίγαντα στην Ιρλανδία και το σπήλαιο Φίνγκαλ στις Εβρίδες ‒που βρίσκονται μέσα στο νερό, αλλά δείχνουν να είναι ηφαιστειακής προέλευσης‒, βρίσκονταν στο επίκεντρο της διαμάχης. Όταν ο Χούμπολντ δημοσίευσε το πρώτο έργο του, με τον διόλου ελκυστικό τίτλο Mineralogical Observations on Some Basalts on the Rhine [Ορυκτολογικές παρατηρήσεις σε βασάλτη του Ρήνου] το 1790, φρόντισε να στείλει ένα πρώτο δοκίμιο στον Άμπραχαμ Γκότλομπ Βέρνερ, επιφανή γεωλόγο και ‒κατά σύμπτωση‒ ιδρυτή της πρώτης ορυκτολογικής ακαδημίας της Γερμανίας. Τίποτα δεν διαχωρίζει τους πρώιμους Γερμανούς Ρομαντικούς από τους Άγγλους ομολόγους τους πιο έντονα από το πάθος τους για τη μεταλλευτική. Ο λόρδος Βύρων, ιδιοκτήτης πολλαπλών ορυχείων στο Λάνκανσιρ, δήλωσε κάποτε περήφανα ότι «δεν πλησίασε ποτέ ανθρακωρυχείο». Απεναντίας, στη Γερμανία, η κατάβαση σε ορυχείο αποτελούσε απαραίτητο κομμάτι των σοβαρών πεζοποριών που απολάμβαναν όλοι οι αληθινοί Ρομαντικοί. Πολύ λιγότερο βιομηχανοποιημένη από την Αγγλία, η Γερμανία των αρχών του δεκάτου ενάτου αιώνα συνέδεε το υπόγειο με την κρυφή γνώση, τη μαγεία και την ανακάλυψη του εαυτού. Δεν επρόκειτο όμως για αφηρημένο πάθος. Ο Νοβάλις γράφτηκε στην Ακαδημία Μεταλλείων του Βέρνερ στο Φράιμπουργκ, ενώ ο Κλέμενς Μπρεντάνο σπούδασε μεταλλευτική στη Βόννη. Ο Χάινριχ Χάινε μιλούσε από προσωπική πείρα όταν περιέγραφε, στο Journey to the Harz [Ταξίδι στο Χαρτς], μια αργή και τρομακτική κατάβαση με σκάλες γεμάτες λάσπη, που ισορροπούσαν επικίνδυνα σε έναν ομιχλώδη κόσμο ο οποίος έσταζε νερά με το φως ενός φαναριού που τρεμόσβηνε. Αυτή ακριβώς ήταν η εμπειρία του είκοσι ενός ετών Χούμπολντ κατά τη φοίτησή του στο γραφικό τοπίο της Ακαδημίας Μεταλλείων του Βέρνερ. Εδώ, χωρίς να το ξέρει, άρχισε να προετοιμάζει το σώμα και το πνεύμα του για τα πολυετή κοπιαστικά ταξίδια σε μια ως επί το πλείστον άγνωστη ήπειρο: Κάθε μέρα σηκώνομαι στις πέντε το πρωί και, επειδή τα ορυχεία είναι μισή ώρα με τρία τέταρτα μακριά, ξεκινώ αμέσως. Δουλεύω κάτω από το έδαφος πέντε ώρες … και μάλιστα σήμερα το πρωί ασχολήθηκα με διάτρηση και έκρηξη. Στην επιφάνεια της γης, όταν δεν παρακολουθούσε τις διαλέξεις του Βέρνερ και δεν καθαρόγραφε τις σημειώσεις του, ο ακάματος Χούμπολντ άρχισε να σχεδιάζει μια νέα λυχνία ασφαλείας. Το 1796, ενώ του είχαν ήδη προτείνει να αναλάβει τη διεύθυνση των γερμανικών ορυχείων στη Σιλεσία, ο Χούμπολντ επέμεινε να δοκιμάσει προσωπικά την αποτελεσματικότητα της λυχνίας σε ένα διαβόητο για την επικινδυνότητά του σημείο με λιγοστό οξυγόνο και χάρηκε μόνο αφότου λιποθύμησε κατά τη διάρκεια της δοκιμής. «Μόλις συνήλθα, είδα ότι η λάμπα έκαιγε ακόμη. Άξιζε τη λιποθυμία». Λίγο μετά από αυτό το επίτευγμα, αποφάσισε να απορρίψει την πρόταση, αλλά τον απέτρεψαν. Τίποτα απ’ όσα έκανε δεν ήταν προβλέψιμο. Το 1792, τη χρονιά που επισκέφθηκε για πρώτη φορά την Ιένα και γνώρισε τον νέο φίλο του αδελφού του, τον Σίλλερ, του είχαν αναθέσει τρία ορυχεία στη Φραγκονία. «Όλες οι επιθυμίες μου … έχουν εκπληρωθεί» έγραφε. «Θα αφιερώσω ολοκληρωτικά τη ζωή μου στη μεταλλειολογία και την ορυκτολογία. … Είμαι πανευτυχής». Εγκατεστημένος με άνεση σε ένα πρώην κυνηγετικό καταφύγιο, κατόρθωσε να ανακαλύψει νέες φλέβες άνθρακα που κανείς δεν υποψιαζόταν την ύπαρξή τους και χρηματοδότησε ‒από το υστέρημά του‒ μια πρακτική ακαδημία για εργαζόμενους ανθρακωρύχους. Ο Χούμπολντ ήταν ακόμη απορροφημένος στη μεταλλειολογία όταν ξαναπήγε στον αδελφό του στην Ιένα το 1794 και μπήκε στον κύκλο του Γκαίτε. Εκείνος, που συνεργαζόταν με το νέο περιοδικό του Σίλλερ με τίτλο Die Horen (Οι Ώρες), ήταν από τους πρώτους που παρατήρησε το αυξανόμενο ενδιαφέρον του Χούμπολντ για τη φυσική. Η ευφάνταστη περιγραφή του Χούμπολντ στο Die Horen για το πώς θα αντιδρούσαν τα χημικά στοιχεία εάν έπαιρναν ανθρώπινη μορφή αποτέλεσε την έμπνευση για την κεντρική ιδέα των Εκλεκτικών συγγενειών. Στο μεταξύ ο Χούμπολντ (που βασάνιζε τον εαυτό του με ολοένα και πιο μάταια ξεμυαλίσματα με νεότερους άντρες) άρχισε μια σειρά βάναυσων πειραμάτων στο ίδιο του σώμα, πάντα στον βωμό της επιστημονικής ανακάλυψης, τα οποία θα του επέτρεπαν να μετρήσει την ανθεκτικότητά του στον πόνο. Σε όλα τα ταξίδια του, τόσο στη Νότια Αμερική όσο και κατά τη διάρκεια μιας εξουθενωτικής πορείας στις ρωσικές στέπες, ο Χούμπολντ εμπιστευόταν πάντοτε το σώμα του να του δώσει να καταλάβει πόσο μπορούσε να πιέσει τον εαυτό του. Δεν τον απογοήτευσε ποτέ. Το 1795, ο Χούμπολντ ύστερα από την απρόθυμη αποδοχή του της διεύθυνσης των ορυχείων στη Σιλεσία, πήρε μια σύντομη άδεια. Πήρε τον υπολοχαγό Χαίφτεν σε ένα εργένικο ταξίδι του μέλιτος (αμέσως πριν τον γάμο του νεαρού στρατιωτικού με τη διαζευγμένη μητέρα του παιδιού του), πηγαίνοντας τον άσχετο με την επιστήμη φίλο του να γνωρίσει τον Αλεσάντρο Βόλτα στη λίμνη Κόμο. Εκεί, βουτώντας πόδια και κορμούς γδαρμένων βατράχων σε ποτήρια με νερό, ο Βόλτα απέδειξε αυτό που ο Χούμπολντ είχε συναγάγει πρώτη φορά όταν η ανάσα του είχε κάνει ένα πόδι βατράχου να κινηθεί: ότι το νερό ήταν αποτελεσματικός αγωγός νευρικών ερεθισμάτων. Συνεχίζοντας το ταξίδι του στις Ελβετικές Άλπεις, ο Χούμπολντ μέτρησε και αποτύπωσε επιμελώς μια μικρή περιοχή της βουνοπλαγιάς, προσθέτοντας τη χλωρίδα μαζί με δείκτες για το ακριβές υψόμετρο όπου εμφανιζόταν κάθε φυτό. Ο εκκολαπτόμενος επιστήμονας προετοιμαζόταν για το Naturgemälde [Ζωγραφική με σκηνές από τη Φύση (1807)], το εκπληκτικό διάγραμμα του Τσιμποράσο. Η Μάινχαρντ εντοπίζει την υπόγεια προέλευση του Naturgemälde πέραν πάσης αμφιβολίας. «Συνέλαβα», έγραψε ο Χούμπολντ το 1795, «την ιδέα να παρουσιάσω ολόκληρες χώρες κατά τον τρόπο του ορυχείου». Για το ορυχείο, το βάθος αποτελούσε βασικό χαρακτηριστικό κάθε διαγράμματος· η ιδέα να μεταφερθεί αυτό το γνώρισμα στην παρουσίαση ενός τοπίου ή ενός βουνού, με το υψόμετρο ως καθοριστική μεταβλητή, ήταν εντελώς νέα. Τμήμα μεξικάνικου εικονογράμματος που απεικονίζει βάρδιες εργασίας γυναικών, από τη συλλογή του Αλεξάντερ φον Χούμπολντ. Εθνικά Ανθρωπολογικά Αρχεία, Σμιθσόνιαν. Ο θάνατος της μητέρας του το 1796 άλλαξε τη ζωή του. Δεν του πρόσφερε απλώς την ελευθερία να ξεφύγει από τους στενούς ορίζοντες της Πρωσίας, αλλά επιπλέον η γενναιόδωρη κληρονομιά της φράου φον Χούμπολντ θα μπορούσε να καλύψει το σημαντικό κόστος των μεγάλων επιστημονικών ερευνών. Ο Χούμπολντ εγκατέλειπε το ένα εγχείρημα μετά το άλλο λόγω απρόβλεπτων εμποδίων. Μόλις η Ιταλία αποκλείστηκε εξαιτίας της ιταλικής εκστρατείας του Ναπολέοντα, ο Χούμπολντ σκέφτηκε να ταξιδέψει στις Δυτικές Ινδίες. Κατόπιν, αφού ένα ακόμη σχέδιο ‒να επισκεφθεί την Αίγυπτο‒ δεν προχώρησε, ετοιμάστηκε να ακολουθήσει μια γαλλική αποστολή στον Νότιο Πόλο. Σκέφτηκε να πάει στο Μαρόκο. Κάθε φορά, κυρίως λόγω των εκτεταμένων στρατιωτικών εκστρατειών του Ναπολέοντα, οι σχετικά μετριοπαθείς φιλοδοξίες του δεν ευοδώνονταν. Ανάμεσα στις πολλές αναποδιές, μια από τις πιο απογοητευτικές υπήρξε η απόσυρση της απαραίτητης γαλλικής χρηματοδότησης από ένα ταξίδι με επικεφαλής τον Νικολά Μπωντέν, που έγινε τελευταία στιγμή. Συνοδευόμενος από έναν ακόμη απόβλητο του ταξιδιού του Μπωντέν, τον Αιμέ Μπονπλάν, ο Χούμπολντ απέσπασε επιτέλους την ευλογία του βασιλιά της Ισπανίας για ένα εγχείρημα που ταίριαζε τόσο στον ταξιδιώτη όσο και στον χορηγό του. Του δόθηκε η άδεια να ταξιδέψει όπου επιθυμούσε μέσα στα αχανή ισπανικά εδάφη στην Αμερική, εν ονόματι του ευγενούς ιδεώδους της επιστημονικής προόδου. Ο Χούμπολντ ήταν περιχαρής: «Ουδέποτε έχει λάβει ταξιδευτής πιο ευρεία άδεια, ουδέποτε έχει δείξει η ισπανική κυβέρνηση μεγαλύτερη εμπιστοσύνη σε έναν ξένο». Τους ανταπέδωσε την εμπιστοσύνη με μια περιπέτεια που ξεπέρασε κατά πολύ την μετριοπαθή αποστολή που οραματιζόταν ο βασιλιάς. Αφού εισχώρησε στην καρδιά της σημερινής Βενεζουέλας και ακολούθησε τον ποταμό Ορινόκο, πήγε να εξερευνήσει τη σύνδεσή του με τα νερά του συστήματος του Αμαζονίου μέσω του καναλιού Κασικιάρε. Ακολούθησε σύντομη παραμονή στην Κούβα και στη συνέχεια ένα δεύτερο ταξίδι στην ισπανική Νότια Αμερική, κατά το οποίο ο Χούμπολντ ακολούθησε την κορυφογραμμή των Άνδεων ως τη Λίμα προτού επιστρέψει στην Ευρώπη μέσω Μεξικού, Κούβας και Ηνωμένων Πολιτειών. Τόσο η Γουλφ όσο και η Μάινχαρντ αφιερώνουν άφθονο χώρο στις συναντήσεις που ο ίδιος ο Χούμπολντ περιέγραψε με ασύγκριτη ζωντάνια. Όμως ο Χούμπολντ που παρουσιάζεται μέσα από την επιδέξια εκλογή παραθεμάτων της Μάινχαρντ διαθέτει περισσότερη προσωπικότητα και πνεύμα από τον ηρωικό ταξιδιώτη της Γουλφ. Εγκωμιάζει ανέμελα μια φυλή κυνηγών κεφαλών ως «τους πιο πρόσχαρους ελεύθερους Ινδιάνους που έχω δει ποτέ» και περιγράφει την γοητεία ενός εξόχως απωθητικού πιάτου από πάστα μυρμηγκιών. Μεταφέρει χιουμοριστικά την αφελή περιγραφή ενός νεαρού κανίβαλου για την ιδιαίτερη ζουμεράδα της ανθρώπινης παλάμης. Εξωτικά τοπία σκιαγραφούνται έξυπνα ώστε να ταιριάζουν στη φαντασία του ευρωπαίου αναγνώστη. Οι χλοερές όχθες του Ορινόκου μοιάζουν με εγγλέζικο κήπο, ενώ οι σκεπασμένες με πυκνά δάση κοιλάδες της Βενεζουέλας θυμίζουν επίσκεψη στο Ντέρμπισαϊρ. Ακόμη και μια βουτιά κάτω το φως του φεγγαριού ανάμεσα σε μικρούς κροκόδειλους στον ποταμό Μανθανάρες θυμίζει στον σκανταλιάρη Χούμπολντ τα ήσυχα βράδια σε μια ευρωπαϊκή λουτρόπολη. Ο Χούμπολντ που αναδύεται από τη μαγευτική και υπέροχα γραμμένη αφήγηση της Μάινχαρντ είναι η επιστημονική εκδοχή του δέκατου ένατου αιώνα του Ε. Μ. Φόρστερ. Τίποτα, ούτε στη φύση ούτε στην ανθρωπότητα, δεν βρισκόταν πέρα από την αποφασιστικότητά του να δημιουργήσει συσχετισμούς με νόημα. Ενώ ο Βίλελμ επιστράτευε τη γλωσσολογική ευφυΐα του για να συνδέσει τις γλώσσες σε παγκόσμια μοτίβα, ο Αλεξάντερ διατύπωνε ένα συγκινητικό και γεμάτο πάθος επιχείρημα υπέρ της αναγνώρισης όλης της ανθρωπότητας ως ενός ενιαίου όλου. Γράφοντας το 1810, ανυπομονούσε για την εποχή που «η καυκάσια, η μογγολική, η αμερικανική, η μαλαισιανή και η νέγρικη φυλή θα δείχνουν λιγότερο απομονωμένες και θα αναγνωρίσουμε σε αυτή τη μεγάλη οικογένεια της ανθρωπότητας έναν ενιαίο βιολογικό τύπο, τροποποιημένο από τις συνθήκες, που ίσως παραμείνει για πάντα άγνωστος σε μας». Μια ισόβια συνήθεια δημόσιας διακριτικότητας εξασφάλισε ότι ο Χούμπολντ ως άνθρωπος θα παρέμενε ουσιαστικά άγνωστος σε μας. Παρά τη γλαφυρή πένα του και το ασυνήθιστο ταλέντο του στις διαλέξεις, δεν αποκάλυψε σχεδόν καμία προσωπική πληροφορία για τις τρεις δεκαετίες που ακολούθησαν την απογοητευτική εντολή να επιστρέψει στο Βερολίνο από το Παρίσι ‒την καρδιά της επιστημονικής δραστηριότητας‒ το 1827 από τον Φρειδερίκο Γουλιέλμο Γ΄. Η πηγή της εύθυμης γαλήνης του τα τελευταία τρία χρόνια είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Είναι αλήθεια ότι τα ζεστά δωματιάκια στην οδό Οράνιενμπούργκερ στα οποία αποσύρθηκε το 1842 ‒τα μοιραζόταν με έναν κατοικίδιο χαμαιλέοντα‒ του είχαν παραχωρηθεί δωρεάν χάρη στην αλτρουιστική αγορά ολόκληρου του κτιρίου από την οικογένεια Μέντελσον, γνωστής στον φτωχό ηλικιωμένο επιστήμονα από τα νεανικά του χρόνια που παραβρισκόταν στα σαλόνια. Ωστόσο, ο Χούμπολντ προτιμούσε το Παρίσι, και έχοντας φτάσει σε μεγάλη ηλικία είχε χάσει πολλούς παλιούς φίλους, ανάμεσα στους οποίους ο πιο στενός του σύντροφος ήταν ο μαθηματικός και αστρονόμος Φρανσουά Αραγκό. Τα στοιχεία, όπως αναγνωρίζει και η Μάινχαρντ, είναι έμμεσα, απ’ ό,τι φαίνεται όμως το μυστικό της ικανοποίησης του Χούμπολντ κρυβόταν πίσω από τους τοίχους του. Το 1827, ο υπηρέτης του, Γιόχαν Ζάιφερτ παντρεύτηκε και έφερε τη σύζυγό του στο σπίτι του αφέντη του. Το 1859 ‒τη χρονιά που πέθανε ο Χούμπολντ‒ οι πιστοί Ζάιφερτ διέμεναν ακόμη στο σπίτι. Όμως φαίνεται ότι δεν ήταν η απλή ευγνωμοσύνη ο λόγος που έκανε τον Χούμπολντ να ορίσει στη διαθήκη του ότι ο Γιόχαν Ζάιφερτ «και τα πολλά παιδιά που γεννήθηκαν στο σπίτι μου» θα λάμβαναν όλα τα υλικά υπάρχοντά του, όπως «χρυσά μετάλλια, χρονόμετρα και ρολόγια, βιβλία, χάρτες». Ο Χούμπολντ δεν είχε περιουσία να τους αφήσει· αυτοί ήταν οι μεγαλύτεροι θησαυροί του. Η Μάινχαρντ αναφέρει ένα εκπληκτικό γεγονός που ίσως εξηγεί αυτή την παράξενη κληρονομιά. Την παραμονή του γάμου μιας από τις κόρες του Ζάιφερτ με τον Μπάλντουιν Μελχάουζεν, ο Χούμπολντ εκμυστηρεύτηκε στον γαμπρό ότι η μέλλουσα σύζυγός του, η Καρολίνε, και η μικρότερη αδερφή της, η Άγκνες, ήταν δικά του παιδιά. Αργότερα παραβρέθηκε στη βάπτιση του πρώτου γιου των Μελχάουζεν ‒τον οποίο το ζευγάρι ονόμασε Αλεξάντερ‒ με «πατριαρχική ιδιότητα» όπως το περιέγραψε εντυπωσιακά. Σε επιστολές σε στενούς φίλους, οι Ζάιφερτ πάντοτε αναφέρονταν ως «ma famille». Και το πιο πειστικό στοιχείο από όλα είναι ότι επέμεινε να τους παραχωρηθεί τάφος στο Τέγκελ. Όποια κι αν ήταν η προσωπική τους σχέση μαζί του, η οικογένεια Ζάιφερτ πρόσφερε στον Χούμπολντ παρηγοριά και συντροφιά τα τελευταία χρόνια της εξαιρετικής ζωής του. Γράφοντας στο λεύκωμα της Καρολίνε Ζάιφερτ, ο Χούμπολντ διατύπωσε ένα τρυφερό αίτημα: «Να με σκέφτεσαι, όταν φύγω, με αγάπη και ευθυμία». © NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2020 — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη [1] Andrea Wulf, The Invention of Nature: Alexander von Humboldt's New World, Knopf, 2015. Παρουσιάστηκε στο NYR από τον Ναθάνιελ Ριτς, στις 22 Οκτωβρίου 2015.

Αλεξάντερ φον Χούμπολντ: ο πολυμαθής που μαγνητίζει

Σύνδεση