Λαϊκισμός: ἡ ἀπέχθεια τῆς δημοκρατίας γιὰ τὸν ἑαυτό της

Jan-Werner Müller, Τί εἶναι ὁ λαϊκισμός;, μτφρ. Δημήτρης Ἠ. Ἀντωνίου, Πόλις, Ἀθήνα 2017, σελ. 157 «Δείξαμε ὅτι τὰ πλήθη δὲν χρησιμοποιοῦν τὴ λογική, … ὅτι δὲν ἀνέχονται συζήτηση ἢ ἀντίρρηση… Εἴδαμε ἐπίσης ὅτι υἱοθετοῦν βίαια καὶ ἀκραῖα συναισθήματα, ὅτι στὴν περίπτωσή τους ἡ συμπάθεια γρήγορα γίνεται λατρεία καὶ ἡ ἀντιπάθεια μόλις προκληθεῖ ἀμέσως μεταμορφώνεται σὲ μίσος. …. Ὅταν οἱ πεποιθήσεις αὐτὲς ἐξετασθοῦν προσεκτικὰ …εἶναι φανερὸ ὅτι παίρνουν μιὰ ἰδιαίτερη μορφὴ ποὺ δὲν μπορῶ νὰ τὴν ὁρίσω καλύτερα παρὰ δίνοντάς της τὸ ὄνομα τοῦ θρησκευτικοῦ συναισθήματος. … Τὰ πλήθη ἀσυνείδητα ἀποδίδουν μυστηριώδη δύναμη στὴν πολιτικὴ συνταγὴ ἢ στὸν νικηφόρο ἡγέτη ποὺ πρὸς στιγμὴν διεγείρει τὸν ἐνθουσιασμό τους». Γουσταῦος Λὲ Μπόν, Τὸ πλῆθος Ζῆλος λήψεται λαὸν ἀπαίδευτον καὶ νῦν πῦρ ὑπεναντίους ἔδεται Στιχηρὸν ἰδιόμελον ἀκολουθίας Μ. Δευτέρας Ὁ Γιὰν-Βέρνερ Μύλλερ εἶναι καθηγητὴς πολιτικῆς θεωρίας στὸ Πανεπιστήμιο Πρίνστον καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς πιὸ ἔγκριτους μελετητὲς τοῦ λαϊκιστικοῦ φαινομένου στὴν Εὐρώπη σήμερα. Τὸ βιβλίο του εἶναι μιὰ σύντομη ἀλλὰ διεισδυτικὴ σύνοψη τῆς ἰδεολογίας καὶ τῆς πρακτικῆς τοῦ λαϊκισμοῦ, ἡ ὁποία σαρώνει τὸν παγκόσμιο ὁρίζοντα καὶ ὡς ἐκ τούτου ἀποτελεῖ ἀναγκαῖο ἐργαλεῖο τόσο γιὰ τὸν πολιτικὸ ἐπιστήμονα ὅσο καὶ τὸν πολιτικό. Τὸ γερμανικὸ ὑπόβαθρο τῆς σκέψης του προσδίδει θεωρητικὸ βάθος στὴν ἐμπειρικὴ θεώρηση τῶν πολιτικῶν φαινομένων ποὺ καλύπτει. Ὁ λαϊκισμὸς εἶναι μιὰ κοσμοθεωρία μὲ μεταφυσικοὺς καὶ θεολογικοὺς (ὅπως θὰ δοῦμε στὴ συνέχεια) πυλῶνες. Τὸ μίσος του γιὰ τὴν φιλελεύθερη δημοκρατία ξεκινάει ἀπὸ παραδοχὲς ποὺ πρῶτος διατύπωσε μὲ ἀνατριχιαστικὴ εὐκρίνεια ὁ ναζιστὴς φιλόσοφος τοῦ δικαίου Κὰρλ Σμίτ, τοῦ ὁποίου ἡ σκιὰ πέφτει δραματικὰ πάνω στὸ τοπίο τοῦ βιβλίου ποὺ ἐξετάζουμε. Τὸ προηγούμενο σημαντικὸ ἔργο τοῦ Μύλλερ ἦταν μιὰ ἀνάλυση τῆς σκέψης τοῦ Σμὶτ μὲ τίτλο Ἕνας ἐπικίνδυνος νοῦς.[1] Ὁ Μύλλερ ἔδειχνε ἐκεῖ τὴν κρυφὴ ἀλλὰ διαβρωτικὴ ἐπιρροὴ τῶν ἰδεῶν τοῦ Σμὶτ στὴν μεταπολεμικὴ Δ. Γερμανία, ἀλλὰ καὶ τὴν υἱοθέτησή τους στὴ συνέχεια ἀπὸ τὴν ριζοσπαστικὴ κριτικὴ τῆς «ἀστικῆς» δημοκρατίας. Παραδόξως ἡ κατάρρευση τοῦ κομμουνισμοῦ καὶ ἡ παγκοσμιοποίηση ἀνέδειξαν ἐντονότερα τὴν αἰχμὴ τῆς ἀντικοινοβουλευτικῆς «πολιτικῆς θεολογίας» τοῦ Σμίτ. Μὲ τὸν φιλελευθερισμὸ πλέον μοναδικὴ λειτουργικὴ πρόταση γιὰ τὴν πραγμάτωση τῆς πολιτικῆς ἐλευθερίας, τὸ φῶς ἔπεσε πάνω στὶς προβληματικὲς φιλοσοφικές του θεμελιώσεις (τὴν διάκριση λ.χ. ἀνάμεσα στὸ ἀγαθὸ καὶ τὸ δίκαιο), ἀλλὰ καὶ στὴ δυσκολία του νὰ ἱκανοποιήσει ὅλες τὶς προσδοκίες καὶ τὰ αἰτήματα ποὺ γεννιοῦνται μέσα σὲ μιὰ πολυσύνθετη καὶ ἀνομοιογενὴ κοινωνία. Ὁ λαϊκισμὸς ἐκμεταλλεύεται ἀκριβῶς αὐτὲς τὶς ἐλλείψεις πού, ὅπως καταλήγει ὁ Μύλλερ, ὁ φιλελευθερισμὸς ὀφείλει νὰ ἀντιμετωπίσει κατάματα καὶ νὰ παλέψει γιὰ νὰ τὶς θεραπεύσει κατὰ τὸ δυνατόν, δείχνοντας ταυτόχρονα ὅτι τὸ τέλειο πολίτευμα εἶναι ἕνα ὁλοκληρωτικὸ μύθευμα. 1. Ἡ πολιτικὴ ἱστορία τοῦ λαϊκισμοῦ Τὸ 1967 ὀργανώθηκε στὸ LSE ἕνα συνέδριο μὲ θέμα τὸν ὁρισμὸ τοῦ λαϊκισμοῦ.[2] Ἦταν ἕνα ὁρόσημο γιατὶ συγκέντρωσε τὶς κορυφαῖες μορφὲς τῆς κοινωνικῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς ἱστορίας τῶν ἰδεῶν ποὺ συνόψισαν τὴν πολιτικὴ καὶ ἰδεολογικὴ ἱστορία τοῦ λαϊκισμοῦ ἀπὸ τὸν 19ο μέχρι τὰ μέσα τοῦ 20οῦ αιώνα, παρὰ τὴν ὁμολογημένη ἀποτυχία τους νὰ καταλήξουν σ’ αὐτὸ ποὺ ἐπιζητοῦσαν. Τὸ φαινόμενο ἦταν τόσο πρωτεϊκὸ ποὺ φαινόταν νὰ ἔχουν μεγαλύτερη σημασία οἱ ἱστορικὲς καὶ τοπικές του παραλλαγὲς παρὰ κάποιος κορμὸς θεμελιακῶν κοσμοθεωρήσεων ποὺ θὰ συγκροτοῦσαν τὸν γενικὸ ἰδεότυπό του. Ὅπως σχολίαζε ὁ Ἠ. Μπερλὶν ποὺ ἦταν ὁ γενικὸς συντονιστής, ὁ λαϊκισμὸς ἴσως τελικὰ νὰ εἶναι ἕνα γοβάκι ποὺ ὅμως δὲν ὑπάρχει καμιὰ Σταχτομπούτα γιὰ νὰ τὸ φορέσει. Οἱ συζητήσεις τοῦ 1967 χρωματίζονταν ἀπὸ τὴν ὑπόρρητη παραδοχὴ ὅτι, ὅσο ἐνεργὸς κι ἂν εἶναι ὁ λαϊκισμὸς στὸν λεγόμενο Τρίτο Κόσμο, στὴν δημοκρατικὴ Δύση πρόκειται γιὰ ἕνα ἱστορικὰ παρωχημένο φαινόμενο. Ὁ «πουζαντισμός», λόγου χάρη, στὴ Γαλλία τῆς δεκαετίας τοῦ 1950 φαινόταν μιὰ ἀπέλπιδα ἀναβίωση τῶν ἀξιῶν τῶν ἀγροτικῶν καὶ μεσοαστικῶν στρωμάτων ποὺ ἡ σύγχρονη οἰκονομία εἶχε ὠθήσει στὸ περιθώριο. Ὅμως διακεκριμένο στέλεχος τοῦ κινήματος τοῦ Πουζὰντ ἦταν κάποιος ὀνόματι Ζὰν Μαρὶ Λεπέν, ποὺ μιὰ γενιὰ ἀργότερα θὰ ἡγεῖτο ἑνὸς ρωμαλέου ἐθνικιστικοῦ συναγερμοῦ μὲ ἰσχυρὴ ἀπήχηση στὰ ἐργατικὰ στρώματα, μιὰ λαϊκιστικὴ ἐξέγερση ποὺ ἀπειλεῖ τὸ κεκτημένο τῆς εὐρωπαϊκῆς ἑνότητας μέχρι καὶ τὶς ἡμέρες μας. Οἱ σύνεδροι τοῦ 1967, κορυφαῖες μορφὲς τῆς κοινωνικῆς σκέψης, ἀδυνατοῦσαν νὰ διανοηθοῦν τὸ μέλλον τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας ὑπὸ τὴν σκιὰ μιᾶς τέτοιας νεκροζώντανης πολιτικῆς φαντασίωσης. Οἱ ἱστορικοὶ ἄξονες τοῦ συνεδρίου ἦταν τρεῖς. Καταρχὴν τὸ κίνημα τῶν Ναρόντνικων στὴ Ρωσία μὲ ἀναφορὰ στὸ ὁποῖο καὶ ἐπινοήθηκε ὁ ὅρος λαϊκισμός. Οἱ Ναρόντνικοι ἦταν ἀστοὶ διανοουμένοι ποὺ ὁραματίζονταν τὴν ἀνατροπὴ τοῦ τσαρισμοῦ μέσα ἀπὸ τὴν ἀφύπνιση τῆς τεράστιας μάζας τῶν μουζίκων. Στὴν ἐξαθλιωμένη αὐτὴ πλειοψηφία κρυβόταν ὑποτίθεται ἡ ἀμόλυντη ψυχὴ τοῦ αὐθεντικοῦ Λαοῦ, ἐνῶ οἱ δεμένες μὲ τὸ χῶμα καὶ τὴν παράδοση κοινότητες τῶν χωρικῶν (Mir) ἦταν τὸ λειτουργικὸ πρότυπο γιὰ μιὰ κοινωνία ἐλευθερίας. Ἡ «κάθοδος στὸν Λαὸ» τῶν Ναρόντνικων τὴν δεκαετία τοῦ 1870 ἦταν μιὰ ἀποτυχία. Οἱ κάτοικοι τῆς ὑπαίθρου τοὺς δέχθηκαν μὲ καχυποψία, χωρὶς νὰ κατανοοῦν τὴ γλώσσα καὶ τὶς ἰδέες τους, ἀφοῦ ἦταν ἀφοσιωμένοι στὴν Ὀρθοδοξία καὶ τὸν Τσάρο. Ἀπὸ τοὺς Ναρόντνικους ξεπήδησε ἡ τρομοκρατικὴ ὁμάδα τῆς Ναρόντναγια Βόλυα (Λαϊκῆς Βούλησης), ποὺ πίστευε ὅτι ἡ ἀγροτιὰ θὰ ξυπνοῦσε ἀπὸ τὸν λήθαργο μέσα ἀπὸ συγκλονιστικὲς καὶ συμβολικὲς πράξεις βίας. Ἡ Ναρόντναγια Βόλυα δολοφόνησε τὸ 1881 τὸν Τσάρο Ἀλέξανδρο Β΄, ὁ ὁποῖος εἶχε καταργήσει τὴν δουλοπαροικία καὶ ἦταν ἕτοιμος νὰ παραχωρήσει σύνταγμα. Ἀκολούθησε μιὰ περίοδος σκληρῆς καταπίεσης καὶ θεοκρατικοῦ σκοταδισμοῦ. Ἡ δεύτερη ἐμβληματικὴ ἔκφανση τοῦ λαϊκισμοῦ τὸ τέλος τοῦ 19ου αἰώνα ἦταν τὸ ριζοσπαστικὸ κίνημα τῶν μικροϊδιοκτητῶν γῆς ποὺ ἐκδηλώθηκε στὶς λεγόμενες πολιτεῖες τῶν «μεγάλων πεδιάδων» δυτικὰ τοῦ Μισσισιπῆ τῶν ΗΠΑ καὶ στὶς δυτικὲς ἐπαρχίες τοῦ Καναδᾶ. Οἱ Ἀμερικανοὶ λαϊκιστὲς ἔβλεπαν στὸν ἀνεξάρτητο ἰδιοκτήτη καὶ καλλιεργητὴ γῆς τὸν φορέα τῶν θεμελιακῶν ἀρετῶν τῆς ζωῆς, τῆς αὐτόβουλης ἐνεργητικότητας τῶν ἀτόμων, τῆς ἐμπιστοσύνης στὶς ἴδιες δυνάμεις καὶ τῆς πίστης στὴν κοινωνικὴ ἰσότητα μέσα ἀπὸ τὴν δίκαιη κατανομὴ τῆς ἰδιοκτησίας. Τὰ ἀγροτικὰ αὐτὰ στρώματα, ποὺ θεωροῦσαν τὸν ἑαυτό τους τὸ θεμέλιο τῆς ἀμερικανικῆς ἐλευθερίας, ἔνιωθαν νὰ ἀπειλοῦνται ἀπὸ τὸ μεγάλο τραπεζικὸ κεφάλαιο καὶ τὶς ἑταιρεῖες σιδηροδρόμων, τὶς δυνάμεις δηλαδὴ ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἐξαρτιόταν ἡ ἐπιβίωσή τους. Ἡ ἀντίθεσή τους στὶς μακρινὲς ἐλὶτ τῶν ἀνατολικῶν πολιτειῶν (χρηματιστικὸ κεφάλαιο, δικηγόρους καὶ διανοούμενους γενικά, Ἑβραίους κτλ.) διαπότιζε τὴν ἰδεολογία τοῦ Λαϊκοῦ Κόμματος (Populist Party) ποὺ ἱδρύθηκε τότε καὶ σημείωσε σημαντικὲς ἐπιτυχίες στὸ τοπικὸ ἐπίπεδο, γιὰ νὰ ἐνταχθεῖ ἀργότερα στὸ Δημοκρατικὸ Κόμμα. Καὶ στὴν ρωσικὴ καὶ στὴν ἀμερικανικὴ περίπτωση ὁ «ἀγροτισμὸς» ἦταν πρωτεῦον συστατικὸ τοῦ λαϊκισμοῦ ἀπὸ τὸ ὁποῖο πήγαζε καὶ ἡ ἀντικαπιταλιστική του αἰχμή. Μὲ τὴν σημαδιακὴ βέβαια διαφορὰ ὅτι στὴ Ρωσία ἦταν μιὰ ἰδεολογία ποὺ δὲν ξεφύτρωσε ἀπὸ τὶς ἴδιες τὶς ὑπόδουλες ἀγροτικὲς μάζες ποὺ τὶς κρατοῦσε πειθήνιες ἡ ὀρθόδοξη θρησκεία, ἐνῶ στὴν Ἀμερικὴ ἐξέφραζε τὴν ρωμαλέα αὐτοσυνειδησία ἀνεξάρτητων μικροκτηματιῶν ποὺ ὑποστυλωνόταν ἀπὸ τὴν προτεσταντικὴ ἠθικὴ τῆς ἐργασίας. Ὁ ριζοσπαστικὸς λαϊκισμὸς τῶν πολιτειῶν τῶν πεδιάδων (prairie populism) στὴν Β. Ἀμερικὴ συνέβαλε οὐσιωδῶς στὴν μεταρρυθμιστικὴ δυναμικὴ τῆς «προοδευτικῆς ἐποχῆς» (progressive era) τῶν ἀρχῶν τοῦ 20οῦ αἰώνα, καθὼς καὶ στὸ New Deal τοῦ Φρ. Ροῦζβελτ.[3] Τέλος, οἱ ἐπιφανεῖς σύνεδροι τοῦ 1967 εἶχαν πρὸ ὀφθαλμῶν καὶ μιὰ ἀνησυχητικὴ μετάλλαξη τοῦ προγενέστερου λαϊκισμοῦ στὶς ΗΠΑ, τουτέστιν τὸν μακαρθισμό. Ὁ μακαρθισμὸς εἶχε μὲν ἀπεκδυθεῖ τὶς ἀριστερὲς ρητορικὲς σημάνσεις τοῦ προγενέστερου λαϊκισμοῦ, εἶχε ὅμως ἐνσωματώσει βασικὲς παραμέτρους τῆς ἰδεολογίας του: τὴν ἐχθρότητα ἀπέναντι στοὺς διανοουμένους (βλ. ἐπίθεση στοὺς καλλιτέχνες τοῦ Χόλλυγουντ) καὶ στὶς κρατικὲς ἐλὶτ (διπλωμάτες κυρίως) ποὺ εἶχαν διαβρωθεῖ δῆθεν ἀπὸ τὸν «ἀντιαμερικανικὸ κομμουνισμό», σὲ ἀντίθεση μὲ τὴν παραδοσιακὴ «ἁγνότητα» τοῦ Λαοῦ πέρα ἀπὸ τὰ στενὰ ὅρια τῆς ἀποκομμένης καὶ συγκεντρωτικῆς Οὐάσιγκτον. Ἔκτοτε ἡ καταγγελία τοῦ «ἀντιαμερικανισμοῦ» τῆς ὁμοσπονδιακῆς κυβέρνησης στὴν Οὐάσιγκτον, ποὺ ἀπειλεῖ τὴν ἰδιοκτησία μὲ τὰ ἀναδιανεμητικά της σχέδια καὶ τὴν ἐλευθερία τῶν ἀτόμων μὲ τὶς αὐθαίρετες ἐπεμβάσεις της στὶς ὑποθέσεις τῶν τοπικῶν κοινωνιῶν, εἶναι τὸ σῆμα κατατεθὲν τοῦ δεξιοῦ λαϊκισμοῦ στὴν Ἀμερική, ἀπὸ τὸν Νίξον καὶ τὸν Οὐάλλας μέχρι καὶ τὸν Τράμπ. Συνοψίζοντας τὶς ἐργασίες τοῦ συνεδρίου ὁ Ἠ. Μπερλὶν κατέληγε ὅτι παρὰ τὴν ἀποτυχία νὰ ἐξευρεθεῖ ἕνας γενικὸς ὁρισμός, οἱ συζητήσεις εἶχαν ἐν τούτοις διακρίνει κάποιες ἐνδιάθετες τάσεις τῆς λαϊκιστικῆς νοοτροπίας. Ὁ λαϊκισμὸς εἶναι μιὰ ἑρμηνεία τῆς ἱστορίας ποὺ ἀναγνωρίζει ὡς πηγὴ ὅλων τῶν καλῶν στὴν ἀνθρώπινη ζωὴ μιὰ βαθιὰ οὐσία ποὺ εἶναι ὁ ὀργανικὰ συγκροτημένος λαὸς στὴν ἀρχέγονη ἁγνότητά του. Εἶναι ὁ πόθος γιὰ τὴν χαμένη Gemeinschaft, τὴν κοινότητα τῆς «μηχανικῆς ἀλληλεγγύης» στὴν ὁρολογία τοῦ Ντυρκέμ, ποὺ χτίζεται γύρω ἀπὸ τὴν ἀμοιβαιότητα τῶν φυσικῶν αἰσθημάτων καὶ σχέσεων, καὶ τῶν πατροπαράδοτων συνηθειῶν καὶ συμπεριφορῶν. Κι ἔτσι στὸ παρὸν ἐκφράζεται κυρίως ἀρνητικά, ὡς ἐναντίωση στὶς ἱστορικὲς τάσεις ποὺ θρυμματίζουν τὴν ἐνστικτώδη αὐτὴ ἑνότητα τῆς ἀδελφοσύνης ὅπως ὁ καπιταλισμός, καὶ στὶς κοινωνικὲς μειοψηφίες ποὺ πρὸς ἴδιον ὄφελος καλλιεργοῦν τὶς ἀξίες τοῦ κερδοσκοπικοῦ ἀτομισμοῦ. Ὁ λαϊκισμὸς εἶναι ἀπὸ τὴν φύση του ἐχθρὸς τῆς προόδου, ἀφοῦ τὴν πρόοδο τὴν κατανοεῖ ὡς τὴν σταδιακὴ ἀπομάκρυνση ἀπὸ ἐκείνη τὴν ἀρχαία παραδείσια ἐποχή. Ἀκριβῶς ὅπως διεῖδε ὁ Λὲ Μπόν, εἶναι ἡ συνέχιση τῆς παραδοσιακῆς θρησκείας μὲ πολιτικὰ μέσα, μιὰ μυστηριακὴ ἀντίληψη τῆς ἱστορίας ποὺ ἀναζητεῖ τὸν συλλογικὸ ἢ ἀτομικὸ λυτρωτή. Κοιτάει πρὸς τὰ πίσω καὶ ἐμπνέεται ἀπὸ ἕνα φαντασιῶδες παρελθὸν πλησμονῆς καὶ εὐδαιμονίας.[4] Ὁ καθαγιασμένος Λαός, μολυσμένος καὶ κακοποιημένος σήμερα ἀπὸ ἐξώτερες δαιμονικὲς δυνάμεις, εἶναι στὴν ἀρχική του κατάσταση ἀδιαίρετος καὶ γεμάτος ζωτικὴ ἐνέργεια. Ἡ πολιτική πρακτικὴ τοῦ λαϊκισμοῦ σκοπεύει στὴν ἀφύπνιση τῆς λαϊκῆς ψυχῆς, καὶ στὴν ἀποκατάσταση τῆς χαμένης ἁρμονίας τῆς θρυμματισμένης ζωῆς μας. Τοῦτα ἀκριβῶς τὰ χαρακτηριστικά του τὸν καθιστοῦν εὔχρηστο ὄργανο γιὰ κάθε ἐποχή, καὶ ἰδίως, ὅπως τονίζει ὁ Μπερλίν, γιὰ μεταβατικὲς περιόδους ὅπου ὁ ἐκσυγχρονισμὸς ἔχει διαρρήξει τὰ παραδοσιακὰ ὑποστυλώματα τῆς κοινωνίας. Ἂν δοῦμε τὰ πράγματα ἀπὸ τὴν παραπάνω σκοπιά, καὶ μὲ τὴν ἐκ τῶν ὑστέρων γνώση τῆς παγκόσμιας ἔκρηξης θρησκευτικοῦ φανατισμοῦ πρὸς τὸ τέλος τοῦ 20οῦ αἰώνα (χονδρικὰ ἀπὸ τὴν ἐπανάσταση τῶν μουλάδων στὸ Ἰρὰν) ποὺ ξεσήκωσε ἀντίρροπες ἀλλὰ ὁμοειδεῖς τάσεις ξενόφοβου ἀπομονωτισμοῦ καὶ στὴ Δύση, τότε ὁ λαϊκισμὸς δὲν εἶναι πλέον τὸ γοβάκι ποὺ δὲν βρίσκει τὴ Σταχτομπούτα του, ἀλλὰ τὸ γοβάκι τῆς μόδας ποὺ δυστυχῶς ταιριάζει σὲ πολλὲς Σταχτομποῦτες ὅσο διαφορετικὲς τουαλέτες κι ἂν φορᾶνε. 2. Ἡ δημοκρατία θύμα τῆς ἐπιτυχίας της Ὁ γενικὸς τίτλος τοῦ παρόντος κειμένου εἶναι δανεισμένος ἀπὸ τὸν Ἰβὰν Κράστεφ, ὁ ὁποῖος μὲ τὴ σειρά του τὸν δανείσθηκε ἀπὸ τὸν Λέσεκ Κολακόφσκι. Ὁ Κράστεφ εἶναι ὁ πιὸ ἔγκριτος ἴσως σήμερα μελετητὴς τοῦ λαϊκισμοῦ.[5] Εἶναι διευθυντὴς τοῦ Κέντρου Φιλελεύθερων Στρατηγικῶν στὴ Σόφια καὶ στέλεχος πλειάδος εὐρωπαϊκῶν ἐρευνητικῶν ἱδρυμάτων. Ἡ διεθνὴς ἀπήχηση τῆς σκέψης του ὀφείλεται στὸ ὅτι συνδυάζει τὴν ἐκ τῶν ἔσω γνώση τῶν κοινωνικοπολιτικῶν διεργασιῶν στὰ Βαλκάνια καὶ στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη μὲ μία ἐξίσου ἐμβριθὴ εὐρωπαϊκὴ καὶ παγκόσμια ὀπτική. Ὁ συγκερασμὸς αὐτὸς ἐμπλουτίζει τὸν διεθνισμὸ μὲ τὴν πολιτιστικὴ ἰδιαιτερότητα τῶν ἐπιμέρους κοινωνιῶν. Καὶ ταυτόχρονα ἀποφεύγει τόσο τὰ ἀπολιθωμένα στερεότυπα μιᾶς «ταξικῆς» ἑρμηνείας, ὅσο καὶ τὴν ἐντροπία τῶν ἐθνοκεντρικῶν προσεγγίσεων. Πολλὰ θὰ εἶχαν νὰ διδαχθοῦν ἀπὸ τὴν προσέγγισή του οἱ ὁμότεχνοί του στὴν Ἑλλάδα. Οἱ πρόσφατες ἐκλογὲς στὴν Βρετανία ἐπιβεβαίωσαν μιὰ τάση ἤδη διακριτὴ στὴν ἠπειρωτικὴ Εὐρώπη, δηλαδὴ τὴν μαζικὴ προσχώρηση τῶν κατώτερων κοινωνικῶν στρωμάτων στὴν δημαγωγία τοῦ ἐθνικιστικοῦ λαϊκισμοῦ, τὴν ἴδια στιγμὴ ποὺ ὁ τελευταῖος ἐνσωμάτωνε στὴ ρητορική του αἰτήματα τῆς πάλαι ἀριστερᾶς (ὅπως τὸν οἰκονομικὸ προστατευτισμό, τὴν θωράκιση τῆς ἐγχώριας ἀπασχόλησης ἀπέναντι στὴν «παγκοσμιοποίηση», ἀκόμα καὶ τὴν ἐξασφάλιση τῆς δωρεὰν ὑγειονομικῆς περίθαλψης ἀπέναντι στὶς δῆθεν ἁρπακτικὲς διαθέσεις «τῶν Βρυξελλῶν»). Ὁ λαϊκισμὸς καταλύει στὴν πράξη τὴν παραδοσιακὴ διάκριση δεξιᾶς καὶ ἀριστερᾶς. Συνηθίζουμε νὰ λέμε ὅτι ὑπάρχει ἕνας δεξιὸς καὶ ἕνας ἀριστερὸς λαϊκισμός. Τὸ ἀκριβέστερο ὅμως θὰ ἦταν ὅτι ὑπάρχει ἕνα συμπαγὲς ὑπόβαθρο λαϊκιστικῶν «πίστεων» ποὺ διατέμνει κομματικὲς διαγραμμίσεις («ὁ λαὸς ὑπεράνω τῶν θεσμῶν», «οἱ ξένοι μᾶς ἐπιβουλεύονται», «ἡ ἰδιοπρωσωπία μας ἀπειλεῖται»), καὶ ἀνάλογα μὲ τὴν συγκυρία ἐνδύεται δεξιὲς («ἐθνικὲς») ἢ ἀριστερὲς («ταξικὲς») ἀμφιέσεις. Ὁ κύριος ἐκφραστὴς τοῦ λαϊκιστικοῦ πρωτογονισμοῦ στὴν Ἑλλάδα τὴν δεκαετία τοῦ ’90 (γελωτοποιὸς μέν, πρωτοπόρος δὲ) συνήθιζε νὰ λέει: «εἶμαι ἐθνικιστὴς στὸ ἐξωτερικὸ καὶ κομμουνιστὴς στὸ ἐσωτερικό». Καὶ δὲν ἔλεγε ψέματα. Αὐτὸς ὁ ἀντιδραστικὸς κοινοτισμὸς ἔχει ὄντως ἕνα «κομμουνιστικὸ» περιεχόμενο: τὴν γενικὴ ἐξίσωση πρὸς τὰ κάτω, τὴν ἐξάλειψη τῆς ἀριστείας καὶ τοῦ ἀτομικοῦ ἐπιτεύγματος καὶ τὴν μετατροπὴ ὅλων τῶν κοινωνικῶν ὑποκειμένων σὲ ἐξαρτήματα ἑνὸς κράτους πατέρα ἢ θεοῦ. Ἔτσι, ἡ συντροφία «ριζοσπαστικοῦ» καὶ ἀκροδεξιοῦ λαϊκισμοῦ ποὺ κυβέρνησε τὴν χώρα ἀπό τὸ 2015 ἕως τὸ 2019 μόνο ἀφύσικη δὲν ἦταν. Ἐπρόκειτο γιὰ συνεύρεση φατριῶν ποὺ συμμερίζονταν θεμελιακὲς κοσμοθεωρήσεις: ἤτοι τὴν ἀπέχθεια γιὰ τὸ πολιτικὸ προσωπικὸ ποὺ διαχειρίστηκε τὰ κοινὰ μέχρι τότε καὶ μιὰ συνωμοσιολογικὴ ξενοφοβία («ἀντιιμπεριαλιστική», ἀντιδυτική), ποὺ ὑπὸ συνθῆκες κρατικῆς χρεοκοπίας κακοφόρμισε σὲ ἕναν μανιακὸ ἀντιευρωπαϊσμό. Ἂς σημειωθεῖ βέβαια ὅτι αὐτὴ ἡ «ἀντισυστημικὴ» ἐξαλλοσύνη ἦταν ἐξόφθαλμα καὶ ἐξοργιστικὰ ὑποκριτική, ἀφοῦ οἱ ὑποκινητές της ἦταν οἱ ἴδιοι ἐνεργὰ καὶ ὀργανικὰ συστατικὰ τοῦ φαύλου κομματικοῦ συστήματος ποὺ γκρέμισε τὴ χώρα. Ἡ ἔκρηξη αὐτοῦ τοῦ οἱονεὶ θεολογικοῦ πάθους οἰστρηλατήθηκε ἀπὸ ἀχρείους διαμορφωτὲς τῆς κοινῆς γνώμης στὰ μαζικὰ μέσα (ὄργανα καὶ αὐτοὶ τοῦ διεφθαρμένου κομματισμοῦ μέχρι τότε), καὶ ἀναπόφευκτα κορυφώθηκε μὲ τὴν ἀμφισβήτηση καὶ τὴν ἀπαξίωση τῆς ἴδιας τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οἱ «ὑπερήφανες» ἀγχόνες ποὺ ὑψώθηκαν στὶς ἀγανακτισμένες πλατεῖες ἦταν ἔτσι ἕνα ἀνατριχιαστικὸ σύμβολο τοῦ μίσους γιὰ τοὺς δημοκρατικοὺς θεσμοὺς ἀπὸ τὸν ἴδιο «τὸν λαό» ‒ ἐκείνους δηλαδὴ ποὺ ὑποδύονταν τοὺς μοναδικοὺς ἐκφραστές του. Αὐτὸ ποὺ περιγράφει θεωρητικὰ ὁ Κράστεφ καὶ ὁ Μύλλερ ἐμεῖς ἐδῶ τὸ ζήσαμε ὡς μιὰ ὑπαρξιακὴ ἀπειλὴ κατὰ τῆς ὑπόστασης τῆς χώρας – καὶ ἐν τέλει τῆς ἴδιας τῆς ἀτομικῆς μας ἐπιβίωσης. Ἀσφαλῶς αὐτὸ τὸ μίσος γιὰ τὴν κοινοβουλευτικὴ τάξη παρουσιάσθηκε κάτω ἀπὸ τὸ φύλλο συκῆς τῆς ἀναζήτησης μιᾶς «ἄλλης», «πραγματικῆς» δημοκρατίας – καὶ αὐτὸ εἶναι, ὅπως τονίζει ὁ Μύλλερ, τὸ ἴδιον τοῦ σημερινοῦ λαϊκισμοῦ. Κάποια «ἐναλλακτικὴ» δημοκρατία προωθεῖται ὑπὸ ἕνα ἀπροσδιόριστο ἀμεσοδημοκρατικὸ προσωπεῖο. Παραδείγματα «ἄμεσης δημοκρατίας» θὰ ἦταν γιὰ τὸν λαϊκιστὴ τὰ «λαϊκὰ δικαστήρια» κατὰ τοῦ Κλίντον τὸ 1999, τὰ «ἀγανακτισμένα» μπουλούκια στὶς πλατεῖες ἀπὸ τὶς «διαβουλεύσεις» τῶν ὁποίων ἀναδείχθηκαν οἱ τυχάρπαστες φιγοῦρες ποὺ σχεδὸν κατέστρεψαν τὴ χώρα τὸ 2015, καθὼς καὶ τὰ «κίτρινα γιλέκα» στὴ Γαλλία. Τὸ πῶς τὰ ξεσπάσματα τυφλῆς ὀργῆς μετουσιώνονται σὲ ὀρθολογικὴ διακυβέρνηση εἶναι κάτι ποὺ ὁ λαϊκιστὴς ἀντιπαρέρχεται. Ὁ λαϊκισμὸς σήμερα δὲν ἀρνεῖται τὸ πολυκομματικὸ παιγνίδι καὶ τὶς ἐκλογές. Ἀντίθετα τὶς ἐπιζητεῖ, ἐπειδὴ πιστεύει ὅτι μέσα στὸν παροξυσμὸ τοῦ «λαϊκοῦ» πάθους ἡ ἐπίκληση τοῦ ἐξωτερικοῦ ἐχθροῦ καὶ τῶν ὀργάνων του στὸ ἐσωτερικὸ εἶναι ἀρκετὴ γιὰ νὰ ἀποσπάσει τὴν πλειοψηφία. Ὁ λαϊκιστὴς εἶναι ὁ ἀριστοτέχνης τῆς δημαγωγίας ποὺ ἐρεθίζει ἀντανακλαστικὰ τοῦ συλλογικοῦ ὑποσυνείδητου, μὲ πρώτη τὴν φοβία πρὸς κάποιον «Ἄλλο» ποὺ ἐπελαύνει γιὰ νὰ κατασπαράξει τὰ ἱερὰ καὶ τὰ ὅσια τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ ἔθνους. Ὁ ἀταβισμὸς αὐτὸς διαποτίζεται ἀπὸ ρατσισμό, περισσότερο ἢ λιγότερο κρυμμένο. Βραχυκυκλώνοντας τὴν φιλελεύθερη συνταγματικὴ τάξη ἀπὸ τὰ μέσα χωρὶς τυπικὰ νὰ καταλύει τοὺς θεσμούς της ὁ λαϊκιστὴς χρησιμοποιεῖ, προσθέτει ὁ Κράστεφ, καὶ τὰ ἐργαλεῖα τῶν σύγχρονων «νευροεπιστημῶν» (neurosciences). Ἡ πολιτικὴ ἐπικοινωνία σήμερα εἶναι ἡ ἐπιστήμη τῆς χειραγώγησης τοῦ ἐξημμένου πλήθους μὲ ἐκλεπτυσμένα τεχνικὰ μέσα. Ἡ ἠλεκτρονικὴ κοινωνικὴ δικτύωση προσφέρει τὴν εὐκαιρία τῆς στοχευμένης ἀνάπτυξης τοῦ ἔντεχνου ψεύδους, τὴν ἀποτελεσματικότητα τῆς ὁποίας εἴδαμε στὸ ἑλληνικὸ καὶ στὸ βρετανικὸ δημοψήφισμα. Ἡ ὁμοβροντία τῆς πληροφόρησης, διάστικτης ὅμως μὲ πολλαπλὲς ἰδεολογικὲς προκαταλήψεις καὶ πραγματολογικὲς διαστρεβλώσεις, αὐξάνει μὲν τὴν διαφάνεια τῶν θεσμῶν, ταυτόχρονα ὅμως ὑποσκάπτει δραστικὰ τὸ κύρος τους καὶ ἐξαερώνει τὴν ἐμπιστοσύνη τῆς «Κοινωνίας», μυθο-θεολογικὰ ὑποστασιοποιημένης σὲ ὑπερβατικὸ ὑποκείμενο, στὶς κακοποιὲς ἐλίτ. Ἡ ἔννοια τῆς ἐμπιστοσύνης (trust) ποὺ κατὰ τὸν Λὸκ ἦταν τὸ ψυχολογικὸ καὶ ἠθικὸ θεμέλιο τῆς ἀντιπροσωπευτικῆς δημοκρατίας ἔχει σήμερα ἐκλείψει. Ἡ ἀπουσία ἐμπιστοσύνης τῶν ψηφοφόρων πρὸς τοὺς πολιτικοὺς εἶναι ἡ μεγαλύτερη πρόκληση τῆς σημερινῆς δημοκρατίας. Τὸ παράδοξο τῆς ἐποχῆς μας εἶναι ὅτι ἡ μεγάλη πλειοψηφία παγκοσμίως θεωρεῖ τὸ κοινοβουλευτικὸ σύστημα ὡς τὸ καλύτερο δυνατό, τὴν ἴδια στιγμὴ ποὺ διατείνεται ὅτι οἱ πολιτικοὶ διαχειριστές του ποὺ ἡ ἴδια ἐκλέγει κωφεύουν στὴν φωνὴ τοῦ λαοῦ. Μέσα σ’ αὐτὸ τὸ τοξικὸ νέφος τῆς ἀπονομιμοποίησης γιγαντώνεται ὁ λαϊκιστικὸς ἀρνητισμὸς χωρὶς ἐναλλακτική. Ἡ φιλελεύθερη δημοκρατία σήμερα ἀπειλεῖται ὄχι ἀπὸ τὶς ἀποτυχίες της, ἀλλὰ ἀπὸ τὶς ἐπιτυχίες της. Ὅπως τονίζει ὁ Μύλλερ, ὁ λαϊκισμὸς εἶναι μιὰ «μόνιμη σκιὰ» ποὺ παρακολουθεῖ τὴν δημοκρατία σὲ ὅλες τὶς φάσεις της,[6] καὶ ἕνας κίνδυνος ὁ ὁποῖος μάλιστα ἐντείνεται μετὰ ἀπὸ κάθε προοδευτικὴ ἀλλαγὴ ποὺ βαθαίνει τὴν θεώρηση τῶν δικαιωμάτων καὶ διευρύνει τὸν κύκλο αὐτῶν ποὺ μετέχουν στὴν δημοκρατικὴ διαβούλευση. Μετὰ τὴν κατάρρευση, ἰδίως τῶν ὁλοκληρωτικῶν καθεστώτων στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη, ποτὲ δὲν ἦταν τόσο διαδεδομένες καὶ συνταγματικὰ ἐγγυημένες οἱ πολιτικὲς ἐλευθερίες. Ποτὲ δὲν ἦταν τόσο ἐλεύθερο τὸ ταξίδι πέρα ἀπὸ τὰ ἱστορικὰ σύνορα καὶ ἀπρόσκοπτη ἡ ἐπικοινωνία. Ποτὲ δὲν ἦταν τόσο ἐλεύθερη ἡ λειτουργία μιᾶς κοινωνίας τῶν πολιτῶν ποὺ κατανοεῖ τὸν ἑαυτό της ὡς τὸν διαρκὴ καὶ ἄτεγκτο κριτὴ τῆς πολιτικῆς ἐξουσίας. Ποτὲ δὲν ἦταν τόσο προστατευμένες διὰ τοῦ νόμου οἱ διάφορες κοινωνικὲς ὁμάδες μὲ ἰδιάζοντα ἢ καὶ ἀποκλίνοντα αὐτοκαθορισμό. Ποτὲ δὲν ἦταν ἑδραιωμένη στὴν συλλογικὴ εὐρωπαϊκὴ συνείδηση ἡ ἰδέα τῆς ἀποδοχῆς τῶν «ἄλλων» λαῶν καὶ πολιτισμῶν. Κι ὅμως, μέσα στὸ ριζικὸ αὐτὸ ἄνοιγμα τῆς εὐρωπαϊκῆς κοινωνίας καὶ τῆς ὑπέρβασης τοῦ παραδοσιακοῦ ἐθνοκεντρισμοῦ, ὁ λαϊκιστής, χρησιμοποιώντας ἀκριβῶς τὸ ἐργαλεῖο τῆς ἄνευ φόβου ριζοσπαστικῆς κριτικῆς ποὺ τὸ ἴδιο τὸ περιβόητο «σύστημα» τοῦ ἐγγυᾶται, δουλεύει ἐπίμονα γιὰ τὴν καταστροφή του. Ὁ σημερινὸς λαϊκισμὸς εἶναι μιὰ περίεργη «ἐπανάσταση» ποὺ δὲν κοιτάει μπροστὰ ἀλλὰ πίσω. Ζητάει τὴν ἀποκατάσταση ἑνὸς μυθικοῦ παρελθόντος ὁμοιογένειας, ἐθνικῆς, θρησκευτικῆς, κοινωνικῆς (ποὺ φυσικὰ ποτὲ δὲν ὑπῆρξε), ὁμοιογένειας ποὺ ὑποτίθεται ὅτι κατέστρεψαν κάποιες διεθνοποιημένες, ἄρριζες, «ἀντιλαϊκὲς» ἐλίτ. Αὐτὴ ἀκριβῶς ἡ αὐτοκαταστροφικὴ ψευτοεπαναστατικότητα εἶναι ἡ θανάσιμη ἀπειλὴ γιὰ τὸ πρόταγμα τῆς εὐρωπαϊκῆς ἑνότητας σήμερα.[7] 3. Ὁ λαϊκισμὸς ὡς φιλοσοφία Σήμερα ἑστιάζουμε στὸν ἀντιδημοκρατικὸ πρακτικισμό του καὶ τὶς βίαιες παρορμήσεις ποὺ ἀναμοχλεύει, ὅμως ὁ λαϊκισμὸς διαθέτει καὶ μιὰ διανοητικὴ ἱστορία. Ἡ ἰδέα του συνοδεύει τὴν κοινωνία τῶν μαζῶν ἤδη ἀπὸ τὰ προεόρτιά της, δηλαδὴ τὶς ἀρχὲς τοῦ 19ου αἰώνα. Ὁ στοχαστὴς ποὺ εἰσήγαγε τὸν Λαὸ (Volk) ὡς κεντρικὴ κατηγορία στὴν ἑρμηνεία τοῦ ἱστορικοῦ γίνεσθαι ἦταν ὁ Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ. Τὸ ὑποκείμενο τῆς ἱστορικῆς προόδου δὲν εἶναι κατ’ αὐτὸν οὔτε τὰ (ἀπολυταρχικὰ) κράτη, οὔτε οἱ ὑπερεθνικοὶ πολιτισμοὶ καὶ οἱ μεγάλες προσωπικότητες ποὺ τὰ ἐκφράζουν, ἀλλὰ μιὰ ὁμοιογενὴς ἀνθρώπινη ὁμάδα μὲ κοινὰ χαρακτηριστικὰ (γλώσσα, θρησκεία, ἱστορικὲς μνῆμες). Ὁ Λαὸς ὁρίζεται ἀπὸ τὶς παραδόσεις του καὶ τὴν πολιτιστική του παραγωγή (λογοτεχνία, δοξασίες, ἔθιμα). Εἶναι πάνω ἀπ’ ὅλα μιὰ κοινότητα ἀρχέγονων ὁραματισμῶν καὶ συναισθημάτων. Ὑπὸ τὴν ἔποψη αὐτὴ ὁ ἀφελής, ἀπαίδευτος, ἀλλὰ ἐνστικτωδῶς ἐκφραστικὸς Λαὸς ἀναδεικνύεται τώρα ὡς τὸ ἀνθρωπολογικὸ ὑπόβαθρο τοῦ Ἔθνους. Τὸ Ἔθνος ἦταν μιὰ ἰδέα ποὺ φιλοσοφικὰ ἀναδύθηκε στὸν Ρουσσὼ καὶ πραγματώθηκε πολιτικὰ κατὰ τὴν Γαλλικὴ Ἐπανάσταση μὲ τὸ levée en masse.[8] Ὁ Χέρντερ ὅμως τοῦ προσδίδει πολιτιστικὸ περιεχόμενο, καὶ ἐπιπροσθέτως μιὰν ἀντιγαλλικὴ αἰχμή, καθὼς ἡ φυσικὴ καὶ ἐνστικτώδης δημιουργικότητα τῶν ἀγροτικῶν μαζῶν εἶναι τὸ ἀντίθετο τῆς ἐκζητημένης ὀρθολογικότητας καὶ politesse τῶν ἀριστοκρατικῶν στρωμάτων στὸ περιβάλλον τῶν ὁποίων εἶχε ἀναπτυχθεῖ ὁ γαλλικὸς διαφωτισμός.[9] Ἡ τεχνητὴ καὶ ὑποκριτικὴ καλλιέργεια τῆς γαλλικῆς ἀριστοκρατίας εἶχε διαποτίσει τὶς ἄρχουσες τάξεις καὶ τῆς ὑπόλοιπης δυναστικῆς Εὐρώπης. Μὲ τὴν φιλοσοφία του ὁ Χέρντερ εὐαγγελίζεται τὴν ἐπιστροφὴ τῆς Γερμανίας στὸν ἑαυτό της, στὴ γλώσσα της καὶ τὴν ποιητικὴ παραγωγὴ τοῦ λαοῦ της, τὴν ἀφύπνιση δηλαδὴ τῆς καταπιεσμένης αὐτογνωσίας τῶν ἀγροτῶν. Πρόκειται γιὰ ἕνα πολιτιστικὸ πρόγραμμα μὲ τὸ ὁποῖο συντάχθηκε ἀργότερα ὁ Φίχτε, καὶ ἀπέκτησε πολιτικὴ διάσταση ὑπὸ τὴν μεταρρυθμιστικὴ διακυβέρνηση Χάρντενμπεργκ κατὰ τὸν πατριωτικὸ συναγερμὸ τοῦ 1813 γιὰ τὴν ἀποτίναξη τῆς γαλλικῆς κατοχῆς. Ἡ ἐθνικολαϊκὴ ἀντίληψη τῆς ἱστορίας ἐξαίρει τὶς ἀμίμητες ἰδιαιτερότητες τοῦ ἱστορικοῦ βίου τῶν διαφόρων ἐθνικῶν ὁμάδων, καὶ ὄχι πανανθρώπινα χαρακτηριστικὰ ποὺ ξεπερνοῦν τὴν ἐπιμέρους ταυτότητά τους. Ἡ ἀντίληψη τοῦ Χέρντερ εἶχε καταλυτικὴ ἐπιρροὴ στὴν συνείδηση τῶν σλαβικῶν ἐθνῶν τῆς κεντρικῆς Εὐρώπης καὶ ἔγινε ἰδεολογικὸ ὅπλο στὴν διεκδίκηση τῆς πολιτιστικῆς καταρχὴν αὐτονομίας τους. Στὴν Γερμανία τὴν ἴδια ὁ λαϊκισμὸς τοῦ Χέρντερ εἶχε μιὰν ἀντιαριστοκρατικὴ στόχευση, ἡ ὁποία ὅμως συνάγεται ἀπὸ τὴν ἰδιωτική του ἀλληλογραφία καὶ τὰ ἀδημοσίευτα χειρόγραφά του, ἐνῶ στὸ δημοσιευμένο ἔργο του κυριαρχεῖ ἕνας ἀγροτικὸς φολκλορικὸς ἰδεαλισμός. Ἡ ἔμφαση στὴν σταθερότητα τῶν ἱστορικὰ ριζωμένων παραδόσεων καὶ στὴ λειτουργία τῆς φαντασίας ὡς διαμορφωτὴ τῆς ἐθνικῆς ἰδιοπροσωπίας διευκόλυνε τὴν ἀπορρόφηση τῆς θεωρίας τοῦ Χέρντερ ἀπὸ τὸν γερμανικὸ ρωμαντισμὸ μὲ τὸν ἀντιδραστικὸ μεσαιωνισμό του. Ἡ ἀντιφιλελεύθερη τούτη μετάλλαξη βέβαια τῆς ἐθνικῆς ἰδέας ἦταν μιὰ παραβίαση θεμελιακῶν παραδοχῶν τοῦ ἴδιου τοῦ Χέρντερ, ὁ ὁποῖος παρέμεινε πιστὸς στὴν διαφωτιστικὴ παρακαταθήκη κατὰ τοῦτο: ὅτι δηλαδὴ στὸν πολύχρωμο «ἀνθώνα» τῆς ἱστορίας ἡ πολιτιστικὴ συνεισφορὰ τοῦ κάθε λαοῦ εἶναι γι’ αὐτὸν ἐξίσου πολύτιμη. Ὁ Χέρντερ τονίζει ὡς ἐκ τούτου τὴν ἰσότητα τῶν εὐρωπαϊκῶν καὶ τῶν μὴ εὐρωπαϊκῶν κοινωνιῶν καὶ ἀρνεῖται τὴν ὕπαρξη ἡγεμονικῶν ἐθνῶν, ἀντίληψη ποὺ διαπότιζε καὶ τὴν Γαλλικὴ Ἐπανάσταση καὶ ἀργότερα τὴν συλλογικὴ συνείδηση τῆς ἑνωμένης Γερμανίας (μετὰ τὸ 1871) στὴν ἰδιαίτερα τοξικὴ φυλετική της ἔκφανση. Ἡ ἔλλειψη ὀργανωμένης πολιτικῆς δράσης τῶν ἀγροτικῶν καὶ μικροαστικῶν στρωμάτων στὴ Γερμανία κατὰ τὸν 19ο αἰώνα, καθὼς καὶ ἡ προσχώρηση τῶν φιλελευθέρων στὸν βισμαρκικὸ ἐθνοκρατισμὸ ἐπέτρεψε συνεπῶς τὴν ἀπαλλοτρίωση τῆς ἔννοιας τοῦ Λαοῦ ἀπὸ τὴν συντηρητικὴ σκέψη. Στὶς ἀρχὲς τοῦ 20οῦ αἰώνα ὁ πολιτιστικὸς λαϊκισμὸς στὴν Γερμανία ἦταν ἤδη ἡ μήτρα ἑνὸς πρωτοφασιστικοῦ κινήματος. Ἡ διασημότερη ὅμως ὁμολογία πίστεως τοῦ λαϊκιστικοῦ δόγματος κατὰ τὸν 19ο αἰώνα περιεχόταν στὸ Le Peuple (1846) τοῦ Ζὺλ Μισελέ. Τὸ σύντομο αὐτὸ πόνημα κορφολογοῦσε τὰ βασικὰ συμπεράσματα τοῦ γάλλου ἱστορικοῦ ἀπὸ τὴν μελέτη τῆς γαλλικῆς ἱστορίας, ἀπὸ τὸν μεσαίωνα μέχρι καὶ τὴν ἀποκαλυπτικὴ μεγαλουργία τῆς Ἐπανάστασης. Πρόκειται γιὰ τὴν ἀριστερή, δημοκρατικὴ ἐκδοχὴ τῆς λαϊκιστικῆς ἰδεολογίας, ἡ ὁποία στηρίζεται ἱστορικὰ στὴν πολιτικὴ αὐτενέργεια τῶν ἀγροτικῶν καὶ μικροαστικῶν στρωμάτων κατὰ τὴν Ἐπανάσταση. Καὶ ὅμως, ὅπως θὰ φανεῖ στὴ συνέχεια, ἀπορρέει ἀπὸ τὶς ἴδιες ὁλοκληρωτικὲς παραδοχὲς ὅπως καὶ τὸ γερμανικὸ ἀντίστοιχό της.[10] Μὲ τὸν τυπικὸ τρόπο τοῦ λαϊκισμοῦ ὁ Μισελὲ ἀρχίζει τὸ κήρυγμά του (διότι περὶ αὐτοῦ πρόκειται) μὲ τὴν ἐπίκριση τῶν καλλιεργημένων ἐλὶτ τῆς χώρας, οἱ ὁποῖες ἀποκομμένες ἀπὸ τὸν λαϊκὸ κορμὸ δὲν μπόρεσαν νὰ ἀποτυπώσουν τὴν «ἀληθινὴ» Γαλλία. Οἱ περισσότεροι ἀπὸ τοὺς συγγραφεῖς αὐτοὺς προσπάθησαν ὄντως νὰ «κατεβοῦν» στὸν λαό. Ἐπειδὴ ὅμως δὲν ὑπῆρχε κοινωνία αἰσθημάτων καὶ ἐμπειριῶν μὲ τὰ στρώματα τῆς ὑπαίθρου καὶ τῶν ἐργατῶν στὶς πόλεις, αὐτὸ ποὺ τοὺς ἐντυπωσίασε καὶ κατέγραψαν ἦταν ἡ ἀσχήμια, ἡ χυδαιότητα καὶ ἡ ἀμορφωσιά τους, ὅσο κι ἂν κατανοοῦσαν τὰ κοινωνικοπολιτικὰ αἴτια αὐτῆς τῆς ἐξαθλίωσης. Ἔτσι ἡ Γαλλία κατέληξε νὰ δυσφημεῖται ἀπὸ τὰ λαμπρότερα τέκνα της: «ἡ Γαλλία δείχνει τὸν ἑαυτό της γυμνὸ στὰ ἄλλα ἔθνη».[11] Ὁ Μισελὲ δηλώνει ὅτι ὁ ἴδιος, ὡς γνήσιος γόνος αὐτῆς τῆς σκοτεινῆς καὶ βασανισμένης μάζας, σκοπεύει νὰ διορθώσει αὐτὴν τὴν στρεβλὴ εἰκόνα. Ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ ἔργου εἶναι μιὰ ἐκτενὴς αὐτοβιογραφία τοῦ συγγραφέα μὲ σκοπὸ νὰ ἀναδειχθεῖ ἡ βιωματικὴ ρίζα τῶν ἰδεῶν ποὺ ἐκθέτει. Ἡ ἱστορία γιὰ τὸν Μισελὲ δὲν εἶναι ἀφήγηση οὔτε ἀνάλυση: εἶναι Ἀνάσταση.[12] Φέρνει πάλι στὸ φῶς τὶς δυνάμεις καὶ τὰ ὑποκείμενα ποὺ ἡ ἐπίσημη ἱστοριογραφία ἔχει θάψει, καὶ μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ γίνεται ὁδηγὸς γιὰ προοδευτικὴ πράξη στὸ παρόν. Πρόκειται γιὰ ἕνα πρόγραμμα πολιτικῆς χρήσης (ἢ κατάχρησης) τῆς ἱστορίας γιὰ τὴν ἐξυπηρέτηση τῶν φλεγόντων διαφερόντων τῆς σημερινῆς ζωῆς, ἀκόμα κι ἂν κάτι τέτοιο ἀπαιτεῖ τὴν παραχάραξη ἢ τὴν ἀποσιώπηση τῶν πραγματικῶν γεγονότων. Γι’ αὐτὸ ἄλλωστε καὶ ἀμφισβητήθηκε ἡ ἐπιστημονικὴ ἀξία τοῦ ἔργου του (ἰδίως ἀπὸ τὸν Σαὶντ Μπέβ). Ὁ Μισελὲ δὲν ἀρνεῖται τὰ ἐλαττώματα τοῦ λαοῦ, καὶ ἐνθαρρύνει τοὺς διανοούμενους νὰ τὰ στηλιτεύσουν ἄφοβα. Ἀπὸ τὴν ἄλλη ὅμως τοὺς παρακινεῖ νὰ σκάψουν βαθύτερα σ’ αὐτὸ τὸ ἀνήλιαγο καὶ λασπερὸ ὑπόστρωμα τοῦ γαλλικοῦ πολιτισμοῦ, νὰ ἐπισκεφθοῦν ὄχι μόνο τὶς ταβέρνες καὶ τὰ πορνεῖα, ἀλλὰ τὰ σπίτια καὶ τὰ χωράφια αὐτῶν τῶν ξεχασμένων ἀνθρώπων, τὰ μέρη δηλαδὴ ὅπου διαμορφώνεται τὸ ἦθος τῆς θυσίας καὶ τῆς ἀλληλεγγύης ποὺ τοὺς διαποτίζει, καθὼς καὶ ὁ δημιουργικός τους μόχθος ἀπὸ τὸν ὁποῖο ἐξαρτᾶται ἡ ἄνεση τῆς ζωῆς τῶν πεπαιδευμένων ἀριστοκρατιῶν. Μελετώντας «τὸν γάμο τοῦ ἀνθρώπου μὲ τὴ γῆ του»[13] θὰ κατανοήσουν ὅτι ὅλος ὁ δυναμισμὸς τῆς ἱστορικῆς προόδου πηγάζει ἀπὸ τὴν ὁρμὴ καὶ τὴν φαντασία τῶν ἐργαζομένων μαζῶν. Ἡ Γαλλία εἶναι ἡ πατρίδα τῆς ἰσότητας, ἐπειδὴ ἡ γῆ της εἶναι μοιρασμένη ἀνάμεσα σὲ ἑκατομμύρια μικροκαλλιεργητές. Ὁ Γάλλος ἀγρότης ἔχει «δημιουργήσει» τὴ γῆ του, ἐπειδὴ εἶναι «ἐρωτευμένος μαζί της».[14] Ὁ ἀγροτισμὸς τοῦ λαϊκισμοῦ εἶναι ἐμφανὴς καὶ στὴν ἐπιχειρηματολογία τοῦ Μισελέ, ἂν καὶ στὴ δική του ἀντίληψη ὁ «Λαὸς» περιλαμβάνει καὶ τοὺς μικροτεχνίτες καὶ ἐργάτες τῶν πόλεων (ἐν πολλοῖς πρώην ἀγρότες): αὐτὸ ἦταν τὸ δίδαγμα ἀπὸ τὴν ἐμπειρία τῆς Ἐπανάστασης. Ὁ ἄνθρωπος τῶν πόλεων, καὶ ἰδίως ὁ διανοούμενος, δὲν μπορεῖ νὰ κατανοήσει τὴν συναισθηματικὴ ταύτιση τοῦ ἀγρότη μὲ τὸ χῶμα. Ἀλλὰ συχνὰ καὶ ὁ ἴδιος ὁ ἀγρότης μέσα στὴν ἐξαθλίωσή του θαμπώνεται ἀπὸ τὸν πλοῦτο τῶν πόλεων καὶ μεταναστεύει σ’ αὐτές. Αὐτὸ ποὺ βρίσκει, ὅμως ἐκεῖ, πίσω ἀπὸ τὴν φανταχτερὴ ἐπιφάνεια, εἶναι ἡ ψυχρὴ τυραννία τῶν μηχανῶν, τὸ ξεγύμνωμα τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὴν συναισθηματική του προσωπικότητα καὶ ἡ μετατροπὴ καὶ τοῦ ἴδιου σὲ μιὰ μικρὴ μηχανή. Ἡ ἀπάνθρωπη αὐτὴ ἐξομοίωση μέσα στὴν ἐξαθλίωση μπορεῖ νὰ συμβάλει κι αὐτὴ στὴν συνείδηση τῆς ἰσότητας. Δὲν παύει ὅμως νὰ εἶναι ἕνας «εὐτελισμὸς» (avilissement) τοῦ ἀνθρώπου, ποὺ τὸν καταδικάζει σὲ «θανάσιμη ἀνηθικότητα» (immoralité fatale).[15] Πρόκειται γιὰ τὴν γνωστὴ καταδίκη τῆς «ἀλλοτρίωσης» στὴν κεφαλαιοκρατικὴ κοινωνία ποὺ διαπότιζε τὴν κριτικὴ σκέψη τῆς ἐποχῆς (βλ. Χοῦμπολτ, Σίλλερ, Μὰρξ κτλ.). Ὅμως ὁ Μισελὲ λόγω τοῦ ἐθνικισμοῦ του (βλ. κατωτέρω) δὲν θὰ ὑπάρξει ποτὲ προσήλυτος τοῦ σοσιαλισμοῦ. Τὸ μέγα πλεονέκτημα τοῦ λαοῦ εἶναι ὅτι ἐκφράζεται μὲ τὴν δημιουργικὴ πράξη. Ἡ πρακτικότητα αὐτὴ πηγάζει κατευθείαν ἀπὸ τὰ ἀρχέγοντα ἔνστικτα τῆς ἀνθρώπινης φύσης, ἀπὸ τὶς στοιχειακὲς ἐπιθυμίες καὶ πόνους της, χτίζοντας μὲ κονίαμα τὸ συναίσθημα ὀργανικὲς ἑνότητες ζωῆς. Τοῦτος ὁ συλλογικὸς ἑαυτὸς εἶναι τὸ ἀληθινὸ ὑποκείμενο τῆς ἱστορίας καὶ ὑπερβαίνει σὲ ὀντολογικὴ οὐσία καὶ ἠθικὴ ἀξία κάθε ἐπιμέρους ἀτομικὴ ὕπαρξη. Αὐτὸς ὁ ἠθικὸς ὁλισμὸς εἶναι ὁ ἀρχετυπικὰ ὁλοκληρωτικὸς τρόπος τοῦ σκέπτεσθαι. Ἀποδίδει «ἀληθινὴ πραγματικότητα» στὸ κοινωνικὸ σύνολο καὶ ὄχι στὰ ἐπιμέρους συστατικά του (ἄτομα, μειοψηφίες κτλ) ποὺ εἶναι τὸ ἀναλώσιμο καύσιμο τῆς ἱστορίας. Στὸν Μισελὲ τὸν ἀπαντᾶμε στὴν ἀριστερὴ καὶ ἐπαναστατικὴ ἐκδοχή του, εἶναι ὅμως ἐξίσου καθοριστικὸς στὶς δεξιὲς ἐκδοχὲς τοῦ λαϊκισμοῦ. Τὸ ὑλικὸ τῶν διανοουμένων, διακηρύσσει ὁ Μισελέ, εἶναι ἄυλο καὶ φασματικό. Δουλεύουν μὲ τὶς λέξεις. Ἀναλύουν, ἀνατέμνουν, διαλύουν τὸ ἀντικείμενό τους στὰ συστατικά του. Αὐτὴ εἶναι ἡ μέθοδος τοῦ ὀρθολογισμοῦ, τοῦ ἀφηρημένου λογισμοῦ. Ὅμως, ἡ λογικὴ ἐπιχειρηματολογία δὲν παράγει ὑλικὰ ἀποτελέσματα. Αὐτὸ ποὺ ὠθεῖ τὴν κοινωνία πρὸς τὰ ἐμπρὸς δὲν εἶναι ὁ νοῦς ἀλλὰ ἡ καρδιά, ἡ ζέση μιᾶς καταλυτικῆς πίστης ποὺ φλογίζει τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν ἐμπνέεει νὰ θυσιάσει τὸν ἑαυτό του στὸν βωμὸ ἑνὸς ἀναγεννητικοῦ ὁράματος. Οἱ διανοούμενοι ὀφείλουν ὄντως νὰ διαπαιδαγωγήσουν τὸν λαό, νὰ τὸν ὁδηγήσουν στὰ μονοπάτια τοῦ ὀρθολογικοῦ πολιτισμοῦ, νὰ τὸν μάθουν νὰ σκέφτεται λογικὰ καὶ νὰ μιλάει πειστικά. Ὁ λαὸς πρέπει νὰ ἀνασυρθεῖ ἀπὸ τὸ ἕλος τῆς ἀγνωσίας καὶ τῶν προακαταλήψεων, ὅπου τὸν εἶχαν βυθίσει οἱ μακροὶ αἰῶνες τοῦ θεοκρατικοῦ σκοταδισμοῦ (ὁ Μισελὲ εἶναι ὁρκισμένος ἐχθρὸς τοῦ Μεσαίωνα). Ὅμως καὶ οἱ ἴδιοι πρέπει μὲ τὴ σειρά τους νὰ διδαχθοῦν ἀπὸ τὸν λαό. Πρέπει νὰ μεταγγίσουν στὶς φλέβες τους μιὰ «σταγόνα» ἀπὸ ἐκείνους τοὺς «ζωτικοὺς χυμοὺς» ποὺ ἐνεργοποιοῦν τὴν λαϊκὴ ὕπαρξη. Ἀπὸ τὴν ἀλληλοπεριχώρηση αὐτὴ θὰ θεραπευθεῖ τὸ τραῦμα ποὺ χωρίζει τὴ Γαλλία σὲ δύο ἀσύμβατους καὶ ἀσύμφωνους κόσμους, θὰ ἀποκατασταθεῖ ἡ ἄρρηκτη ἑνότητα τῆς ἐθνικῆς οὐσίας. Τὸ ἔθνος εἶναι ἕνα, κραυγάζει ἀπὸ τὸν ἄμβωνά του ὁ ἄθεος καὶ δημοκράτης ἱερέας Μισελέ, καὶ ὀφείλουμε νὰ τὸ ξαναχτίσουμε ἀπὸ τὰ θραύσματά του. Ὁ κάθε Γάλλος δὲν ἔχει στὸν κόσμο αὐτὸν παρὰ ἕνα φίλο καὶ προστάτη, τὴν Γαλλία. Οἱ Ἄγγλοι, παρατηρεῖ, λένε «ἡ χώρα μας», οἱ Γάλλοι ὅμως λένε «ἡ πατρίδα μας»: ἡ Γαλλία εἶναι ἡ μάνα κι ὁ πατέρας τοῦ κάθε γάλλου πατριώτη.[16] Ἡ Γαλλία εἶναι «τὸ μυστικὸ τῆς Ρώμης». Ὅπως παλιὰ ἡ Ρώμη, ἡ ἀρχαία καὶ ἡ χριστιανική, τὸ γαλλικὸ ἔθνος ἔχει μιὰ παγκόσμια ἀποστολή, νὰ μεταλαμπαδεύσει σὲ ὅλο τὸν κόσμο τὶς ἀρχὲς τῆς ἀλληλεγγύης καὶ τῆς ἰσότητας ποὺ ἐπήγασαν ἀπὸ τὸ μέγιστο ἐπίτευγμα τοῦ γαλλικοῦ λαοῦ, τὴν Ἐπανάσταση. Λαὸς καὶ διανοούμενοι μαζὶ πρέπει νὰ ξαναβροῦν αὐτὴν τὴν λυτρωτικὴ Πίστη στὸ Ἔθνος καὶ στὴ Δημοκρατία ποὺ γκρέμισε τὴν παλιὰ Εὐρώπη καὶ φώτισε ὅλο τὸν κόσμο. Βλέπουμε ἔτσι νὰ συνενώνεται ὁ λαϊκισμὸς μὲ τὸν ἐθνικισμό. Καὶ τὴν σύμπτυξη αὐτὴ νὰ πυργώνεται πάνω σὲ ἕνα θεμέλιο ὁλοκληρωτικοῦ μυστικισμοῦ, τὴν ἰδέα τῆς ὀργανικῆς ἑνότητας τῆς ζωῆς ὅπου τὸ ἄτομο γυμνώνεται ἀπὸ ἠθικὸ αὐτοκαθορισμὸ καὶ γίνεται ἁπλῶς ἐργαλεῖο καὶ ἄθυρμα ἑνὸς ἱστορικοῦ Λόγου ποὺ τὸ ὑπερβαίνει. Ἡ λαϊκὴ ἰδεολογία ἔχει στὸν Μισελὲ ἔντονα, ὅπως εἴδαμε, θρησκευτικὰ χαρακτηριστικά, καὶ μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ τὸ ἔργο του προδιαγράφει τὴν ψυχολογία τοῦ πλήθους (foule ‒ ἢ τοῦ ὄχλου, ἂν προτιμᾶτε) ὅπως τὴν ἀνέπτυξε ἀργότερα ὁ Λὲ Μπόν,[17] γιὰ τὸν ὁποῖο ἐπίσης ἱστορικὸ τεκμήριο ὑπῆρξε ἡ ἔξαψη τῶν δημοκρατικῶν μαζῶν κατὰ τὴν Ἐπανάσταση. Κατὰ τὸν 20ὸ αἰώνα ἡ πιὸ τεκμηριωμένη καὶ στοχαστικὴ ἐκδοχὴ τοῦ θεωρητικοῦ λαϊκισμοῦ ὑπῆρξε ἐκείνη τοῦ ἀμερικανοῦ ἱστορικοῦ Κρίστοφερ Λάς (Christopher Lasch). Οἱ ρίζες τῆς σκέψης του εἶναι πολιτικὰ στὸν «λαϊκισμὸ τῶν πεδιάδων» καὶ τὴν «προοδευτικὴ ἐποχή», καὶ θεωρητικὰ στὴν ριζοσπαστικὴ κοινωνιολογία τῆς δεκαετίας τοῦ 1960 (C. Wright Mills). Ἂν καὶ ὁ Λὰς χειρίζεται ἀριστοτεχνικὰ τὰ ἐργαλεῖα τῆς σύγχρονης κοινωνικῆς ἔρευνας, οἱ ἰδεολογικὲς ροπὲς τοῦ παραδοσιακοῦ λαϊκισμοῦ εἶναι εὔκολα ἀναγνωρίσιμες καὶ στὴν δική του σκέψη. Κύρια ἀπ’ αὐτὲς εἶναι ἡ ἀνάμιξη μιᾶς «ἀριστερῆς» κριτικῆς τοῦ νεωτερικοῦ καπιταλισμοῦ μὲ τὸ συντηρητικὸ αἴτημα γιὰ τὴν «ὀργανικὴ ἑνότητα» τῆς ζωῆς γύρω ἀπὸ τὴν οἰκογένεια καὶ τὴν «γειτονιά». Ἡ αἰχμὴ τῆς ἀνάλυσης τοῦ Λὰς εἶναι ἡ παραδοσιακὴ λαϊκιστικὴ ἐπίκριση τῶν οἰκονομικῶν καὶ πολιτιστικῶν ἐλίτ, οἱ ὁποῖες ἔχουν ὄχι μόνο αὐτονομηθεῖ ἀπὸ τὸ σῶμα τῆς κοινωνίας, ἀλλὰ καὶ «ἐπαναστατήσει» ἐναντίον της.[18] Οἱ σημερινὲς διευθυντικὲς ὁμάδες εἶναι ἐθνικὰ ἄρριζες. Ἔχουν πετάξει ἀπὸ πάνω τους κάθε ἐθνικὸ ἢ καὶ τοπικὸ χαρακτήρα, καὶ κινοῦνται μέσα σὲ μιὰ διεθνιστικὴ στρατόσφαιρα χρηματικῶν ἀλλὰ καὶ ιδεολογικῶν καὶ θεωρητικῶν ροῶν. Ἁπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ χρησιμοποιοῦν τὶς τεχνικὰ ἐξελιγμένες κοινωνικὲς ἐπιστῆμες γιὰ νὰ ἐνσωματώσουν τὰ ἄτομα καθὼς καὶ τὸ κράτος γιὰ νὰ τὰ ἐξαγοράσουν μὲ κοινωνικὲς παροχές. Κατασκευάζουν ἔτσι τὴν «ναρκισσσιστικὴ προσωπικότητα» ποὺ εἶναι τὸ σῆμα κατατεθὲν τοῦ σημερινοῦ πολιτισμοῦ, προσωπικότητα ποὺ πιστεύει ὅτι «ἡ κοινωνία» τῆς ὀφείλει τὴν καλὴ ζωὴ χωρὶς ἡ ἴδια νὰ δουλέψει καὶ ἐξαρτημένη καθὼς εἶναι ἀπὸ τὸ κράτος ἀφήνει νὰ ἀτροφήσουν οἱ δημιουργικές της δυνάμεις.[19] Οἱ «φιλελεύθερες»[20] πολιτικὲς κοινωνικῆς προστασίας εἶναι μιὰ κοινωνικὴ μηχανικὴ ποὺ ἐπιβάλλεται ἀπὸ τὰ πάνω χωρὶς νὰ λαμβάνει ὑπόψη τὶς ἐμπειρίες καὶ τὶς παραδόσεις τῶν τοπικῶν κοινοτήτων. Ἐνῶ τὰ πανεπιστήμια ἔχουν ἁλωθεῖ ἀπὸ τὴν ψευτοφιλοσοφία τοῦ μεταμοντερνισμοῦ, ποὺ δὲν εἶναι παρὰ ἡ ἀκατάληπτη θεωρία ἀκριβῶς τοῦ ναρκισσισμοῦ, ἀφοῦ τὸ βασικό της μήνυμα εἶναι ὅτι δὲν ὑπάρχουν κοινὲς ἀλήθειες, ἀξίες ἢ ἐμπειρίες, ἀλλὰ ὁ καθένας ἀπὸ μόνος του βαφτίζει ἀλήθεια ἢ ἀξία αὐτὸ ποὺ ἱκανοποιεῖ μιὰ δική του ὄρεξη τῆς στιγμῆς. Ὁ μεταμοντέρνος μὲ τὴν ἀκατανόητη λεξιμανία του πιστεύει ὅτι οἱ κοινωνικὲς συνθῆκες ἀλλάζουν μέσα ἀπὸ ἀκατάσχετη λογοδιάρροια.[21] Μὲ ὅλους τοὺς παραπάνω τρόπους ἔχουν καταστραφεῖ οἱ θεσμοὶ ποὺ ἀνέκαθεν πρόσφεραν στὸ ἄτομο ψυχικὴ καὶ ἠθικὴ προστασία ἀπέναντι στὴν ὠμὴ ὑπολογιστικότητα τοῦ καπιταλιστικοῦ κόσμου, δηλαδὴ ἡ οἰκογένεια, ἡ γειτονιὰ καὶ ἡ ἐθνικότητα (ἤτοι μιὰ εὐρύτερη κοινότητα τρόπων, ἐθίμων καὶ δοξασιῶν ὅπου τὸ ἄτομο γαληνεύει βρίσκοντας τὸν τόπο του). Ἡ κριτικὴ σκέψη τοῦ Λὰς εἶναι αἰχμηρὴ καὶ ἀνθρωπιστικὰ φορτισμένη, καὶ σὲ σημεῖα ἀναντίρρητη. Ὅμως τῆς λείπει μιὰ πειστικὴ πρόταση γιὰ τὴν ἀποκατάσταση τῆς χαμένης ἑνότητας καὶ ἀλληλεγγύης στὴ ζωή. Κι ἔτσι, λόγω καὶ τῆς ἀποσπασματικῆς καὶ δοκιμιογραφικῆς της μορφῆς, καταλήγει σὲ ἕναν νοσταλγικὸ καὶ ἀνήμπορο ἀρνητισμὸ ποὺ καταριέται τὴν σημερινὴ κατάσταση χωρὶς νὰ διαγράφει κάποια πρακτικὰ δυνατὴ προοπτική. 4. Τὰ γνωρίσματα τοῦ σημερινοῦ λαϊκισμοῦ Τὸ βιβλίο τοῦ Μύλλερ κάνει κάποιες σύντομες ἀναφορὲς στὴν ἱστορία τοῦ λαϊκισμοῦ ποὺ σκιαγραφήσαμε στὰ προηγούμενα, ἀλλὰ ἑστιάζει στὴν πολιτική του λειτουργία στὸν σημερινὸ κόσμο. Τὰ κεντρικά του παραδείγματα εἶναι τὰ καθεστῶτα Ὄρμπαν, Πούτιν, Ἐρντογὰν καὶ Τσάβες. Ἡ ἑλληνικὴ ἐμπειρία 2015-2019 ἀπουσιάζει (τὸ βιβλίο ἐκδόθηκε τὸν Σεπτέμβριο 2016), ἐνῶ ἀποτελεῖ διδακτικὸ ἐγχειρίδιο ὡς πρὸς τὴν ὑπονόμευση τῶν φιλελεύθερων θεσμῶν ἀπὸ τὸν λαϊκισμὸ καθὼς καὶ τὴν ὁλοκληρωτικὴ ἰδεολογική του γόμωση.[22] Τὸ σχεδιάγραμμα τοῦ Μύλλερ χωρίζεται σὲ τρία μέρη. Πρῶτον, ἀναλύει τὶς ρητορικὲς διακηρύξεις τῶν λαϊκιστῶν· δεύτερον, τὴν κυβερνητική τους πρακτική· καί, τρίτον, πῶς οἱ φιλελεύθεροι δημοκράτες θὰ μποροῦσαν νὰ τοὺς ἀντιμετωπίσουν. Ὅσον ἀφορᾶ τὸ πρῶτο ὁ Μύλλερ τονίζει τὸ καταστατικὸ γνώρισμα τοῦ λαϊκισμοῦ ἀπὸ καταβολῆς του, δηλαδὴ τὴν δημαγωγία κατὰ «τῶν ἐλίτ» ‒ ἢ στὴν ἑλληνικὴ περίπτωση κατὰ τοῦ «παλιοῦ κομματικοῦ συστήματος» (ἀπὸ ἀνθρώπους, ἐπαναλαμβάνουμε, ποὺ ὑπῆρξαν μαχητικοὶ ἐκφραστὲς τῶν παλαιοκομματικῶν πολιτικῶν). Ὅμως αὐτὸ εἶναι μόνο ἡ ἐπιφάνεια τῆς ἰδεολογίας του. Ἀπέναντι στὸ τέρας τῶν ξενοκίνητων μειοψηφιῶν φιλοτεχνεῖ τὴν εἰκόνα τοῦ Ἅγιου Λαοῦ ὁ ὁποῖος –καὶ αὐτὴ εἶναι ἡ εἰδοποιός της διαφορά‒ ἐκπροσωπεῖται ἀποκλειστικὰ ἀπὸ ἐκείνους ποὺ αὐτοαναγορεύονται σὲ ἐκφραστές του. Καὶ ὁ Κὰς Μοῦντε συντάσσεται μὲ τὸν ὁρισμὸ αὐτό, συμπληρώνοντας ὅτι ἡ ἄλλη ὄψη τῆς πίστης αὐτῆς εἶναι ὅτι ὁ λαϊκιστὴς δὲν θεωρεῖ τὸν ἀντίπαλό του ἁπλῶς ὡς κάποιον ποὺ ἔχει λανθασμένες πολιτικὲς ἀπόψεις, ἀλλὰ ὡς ὂν ἠθικῶς σάπιο καὶ διαβρωμένο ἀπὸ τὸ «κακὸ» ποὺ δὲν ἔχει κὰν τὸ δικαίωμα νὰ ὑπάρχει[23]. Στὴν λαϊκιστικὴ ἀναζήτηση τῶν ἐχθρῶν τοῦ λαοῦ ἐμφιλοχωρεῖ κατὰ κανόνα ἕνας ἰσχυρὸς βαθμὸς συνωμοσιολογικῆς ὑστερίας μὲ ρατσιστικὸ καὶ ἰδίως ἀντισημιτικὸ περιεχόμενο. Οἱ κορυβαντιῶντες «φίλοι τοῦ λαοῦ» εἶναι κατὰ κανόνα ἕνα μικρὸ ὑποσύνολο τῆς συνολικῆς κοινωνίας.[24] Αὐτὸ ὅμως δὲν ἐνδιαφέρει ποσῶς τὸν λαϊκιστὴ ποὺ αὐτοαναγορεύεται σὲ αὐθεντικὸ ἐκπρόσωπο κάποιας «βαθιᾶς λαϊκῆς βούλησης» τὴν ὁποία περιφρονοῦν καὶ καταπνίγουν οἱ κυρίαρχες ὁμάδες, καὶ ἀπορρίπτει τοὺς συνήθεις δημοκρατικοὺς τρόπους γιὰ νὰ μετρηθεῖ ἡ πραγματικὴ ἀπήχηση τῆς λαϊκιστικῆς φατρίας στὸ ἐκλογικὸ σῶμα. Ἡ περιφρόνηση τοῦ Λένιν γιὰ τὴν «κοινοβουλευτικὴ ἠλιθιότητα» ἔχει ἀτόφια ἐνσωματωθεῖ στὴν λαϊκιστικὴ νοοτροπία. Τὸ κοινωνικὸ ὅλον ἐνσωματώνεται γιὰ τὸν λαϊκιστὴ σὲ ἕνα μικρὸ ἢ καὶ ἐλάχιστο μέρος του. Αὐτὴ ἡ pars pro toto λογικὴ εἶναι τὸ θεμέλιο τῆς λαϊκιστικῆς ἰδεολογίας, καὶ πηγὴ τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ της.[25] Ἡ σύγχρονη διατύπωση αὐτῆς τῆς ἀρχῆς ὀφείλεται στὸν ναζιστὴ θεωρητικὸ τοῦ δικαίου Κὰρλ Σμίτ, ἂν καὶ γιὰ νὰ εἴμαστε ἱστορικὰ ἀκριβεῖς ἀνάγεται στὴν διάκριση ἀνάμεσα στὴν «γενικὴ βούληση» (volonté générale) καὶ στὴν «βούληση ὅλων» (volonté de touts) τὴν ὁποία ἐπινόησε ὁ Ρουσσώ. Ὀρθῶς ὁ Μύλλερ ἀποκαλεῖ τοὺς λαϊκιστὲς ὅλων τῶν χρωμάτων ὀπαδοὺς τοῦ Ροβεσπιέρου.[26] Κατὰ τὸν Σμὶτ ἡ «πραγματικὴ» λαϊκὴ βούληση ἐκφράζεται αὐθεντικότερα μέσα ἀπὸ ἀμεσοδημοκρατικὲς κινητοποιήσεις ἢ καὶ τὴν χαρισματικὴ παρουσία ἑνὸς ἡγέτη, ἀκόμα καὶ «διὰ βοῆς», παρὰ μέσα ἀπὸ τοὺς τεχνητοὺς «στατιστικοὺς» μηχανισμοὺς τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ.[27] Ἡ ἀντίθεση ἀνάμεσα στὸν συνταγματικὸ κοινοβουλευτισμὸ καὶ τὴν «ἀληθινὴ δημοκρατία» εἶναι θεμελιώδης γιὰ τὸν λαϊκισμό. Συστατικὸ τῆς θεώρησης αὐτῆς εἶναι καὶ ἡ ἀπόρριψη τῆς ἐλεύθερης ἐντολῆς τῶν ἐκλεγμένων ἀντιπροσώπων ὑπὲρ τῆς ἐπιτακτικῆς. Ἡ πρώτη εἶναι θεμελιώδης θεσμὸς τῆς φιλελεύθερης συνταγματικῆς τάξης ἐπειδὴ ἀποδεσμεύει τὸν βουλευτὴ ἀπὸ τὴν καταναγκαστικὴ χειραγώγηση τοῦ κόμματος ὑπὸ τὸ ὁποῖο ἐξελέγη.[28] Ὁ λαὸς ἀποκτᾶ πολιτικὴ ὑπόσταση μόνο μέσα ἀπὸ τοὺς ἀντιπροσωπευτικοὺς θεσμοὺς τοῦ κοινοβουλευτισμοῦ. Ἡ ἀντιπροσώπευση αὐτὴ εἶναι ἀτελὴς καὶ ὑπόκειται σὲ πολλαπλοὺς ἐπηρεασμοὺς καὶ διαστρεβλώσεις. Ὑπάρχουν ὅμως θεσμικοὶ τρόποι νὰ μετριασθεῖ τέτοια ἀλλοίωση ‒ ὄχι βέβαια καὶ νὰ ἐξαλειφθεῖ πλήρως. Τέλεια ἀντιπροσώπευση δὲν ὑπάρχει. Οὔτε βέβαια τέλειο πολιτικὸ ἢ κοινωνικὸ σύστημα. Λαὸς ἑνιαῖος μὲ ἕνα σῶμα καὶ μιὰ ψυχὴ δὲν ὑφίσταται στὴν ἐμπειρικὴ ζωή. Πρόκειται γιὰ ἕνα θεολογικὸ φάσμα. Ὁ πραγματικὸς λαὸς εἶναι, ὅπως λέει ὁ Μύλλερ παραπέμποντας στὸν Γ. Χάμπερμας, πάντοτε στὸν πληθυντικό,[29] ἀποτελεῖται δηλαδὴ ἀπὸ ἐπιμέρους ἄτομα καὶ ὁμάδες μὲ διαφορετικὰ διαφέροντα καὶ αξιολογικὲς προτιμήσεις. Ἡ μόνη πρακτικῶς δυνατὴ δημοκρατία εἶναι ἐκείνη ποὺ ἀναγνωρίζει τὴν ἐμπειρικὴ αὐτὴ πολλαπλότητα καὶ προσπαθεῖ κάθε φορὰ νὰ μετρήσει τὶς συγκλίνουσες ἐπιδιώξεις ποὺ σὲ κάθε συγκυρία ἑνώνουν τὴν ἀριθμητικὴ πλειοψηφία γύρω ἀπὸ κοινοὺς στόχους. Μὲ πλήρη συναίσθηση ὅτι οἱ συγκλίσεις αὐτὲς δὲν εἶναι μόνιμες, ὁπότε ἡ πλειοψηφία εἶναι τὸ πιθανότερο νὰ μεταβληθεῖ στὸ μέλλον. Ὁ λαϊκιστὴς εἶναι σήμερα ὁ κύριος ἐχθρὸς αὐτῆς τῆς ἐμπειρικῶς λειτουργικῆς δημοκρατίας τὴν ὁποία συκοφαντεῖ ὡς «ἀτομικιστική». Ὅσον ἀφορᾶ τὴν ἄσκηση τῆς ἐξουσίας ἀπὸ τοὺς λαϊκιστές, ὁ Μύλλερ περιγράφει γνώριμες πρακτικὲς ποὺ συντάραξαν τὴν δημόσια ζωὴ στὴν Ἑλλάδα τὸ 2015-2019. Βασική τους στόχευση εἶναι νὰ περιορίσουν τὸν ἔλεγχο τῆς ἐκτελεστικῆς ἐξουσίας ἀπὸ τὴν κοινωνία τῶν πολιτῶν, τὴν ἀνεξάρτητη δικαιοσύνη καὶ τὸν τύπο. «Ἀποικίζουν» τὸν κρατικὸ μηχανισμὸ μὲ ὄργανα τοῦ κυβερνητικοῦ κόμματος καὶ ἀσκοῦν τὸν λεγόμενο «νομικισμὸ τῶν διακρίσεων», ψηφίζουν δηλαδὴ νόμους ποὺ εὐνοοῦν τὴν δική τους ἐκλογικὴ πελατεία.[30] Ἐξαγγέλλουν μεγαλόστομα «συμβόλαια μὲ τὸν Λαὸ» καὶ μὲ κάθε εὐκαιρία διοργανώνουν δημοψηφίσματα ποὺ θέτουν συναισθηματικὰ φορτισμένα ἐρωτήματα. Ἐνίοτε ψηφίζουν καὶ λαϊκιστικὰ συντάγματα ποὺ βραχυκυκλώνουν τὴν διάκριση τῶν ἐξουσιῶν.[31] Ἡ λαϊκιστικὴ ἐξουσία τρέφεται ἀπὸ τὴν ἔξαψη τοῦ ἀγριεμένου πλήθους, ποὺ τὴν συνδαυλίζει ἡ ὑπὸ κυβερνητικὸ ἔλεγχο μαζικὴ ἐπικοινωνία. Στὸ κρίσιμο ἐρώτημα πῶς ἀντιμετωπίζεται ὁ λαϊκισμὸς ἀπὸ τοὺς φιλελεύθερους δημοκράτες ὁ Μύλλερ ἀπαντάει μὲ ἀξιοσημείωτη σύνεση. Θὰ πρέπει πρῶτα νὰ γίνει κατανοητὸ ὅτι ἡ κοινοβουλευτικὴ δημοκρατία εἶναι ἕνα ἀτελὲς πολίτευμα, ποὺ δὲν δίνει λύσεις σὲ ὅλα τὰ προβλήματα οὔτε μπορεῖ νὰ ἱκανοποιήσει ὅλες τὶς προσδοκίες ποὺ γεννάει. Χαρακτηριστικὴ περίπτωση τῆς παγίδας τῶν διαψευσμένων προσδοκιῶν εἶναι ἡ πρώην κομμουνιστικὴ Εὐρώπη, γιὰ τὴν ὁποία ἡ ἀποκατάσταση τῆς δημοκρατίας ἦταν ταυτισμένη στὸ μυαλὸ τοῦ μέσου πολίτη μὲ μιὰ λίγο-πολὺ αὐτόματη ἄνοδο τῆς εὐημερίας του στὸ ἐπίπεδο τῆς Δύσης καθὼς καὶ μὲ τὴν ἐξάλειψη τῆς διαφθορᾶς. Τὸ πρῶτο ἦταν ἐξ ὑπαρχῆς ἀνέφικτο. Ὅσον ἀφορᾶ τὸ δεύτερο, οἱ φιλοευρωπαϊκὲς ἡγεσίες μετὰ τὴν κατάρρευση τοῦ κομμουνισμοῦ ἀποδείχθηκαν τὸ ἴδιο διεφθαρμένες ὅσο οἱ προηγούμενες, ἀφοῦ σὲ πολλὲς περιπτώσεις δὲν ἦταν παρὰ πρωτοπαλίκαρα τοῦ παλαιοῦ καθεστῶτος μεταμφιεσμένα σὲ δημοκράτες.[32] Ἔγινε ἐπίσης φανερὸ στὴν συνέχεια ὅτι τὸ εὐρωπαϊκὸ ἀξιακὸ κεκτημένο περιλάμβανε αἰτήματα ὅπως τὴν ἀναγνώριση ἐθνικῶν, θρησκευτικῶν καὶ κοινωνικῶν μειονοτήτων. Καὶ τότε ὁ μέσος ἀνατολικοευρωπαῖος συνειδητοποίησε ὅτι ὁ πάλαι πολυπόθητος προορισμός, ἡ ἑνωμένη Εὐρώπη, τὸν ἐξέθετε τώρα σὲ πολιτιστικὲς δυναμικὲς ποὺ βρίσκονταν σὲ ἀσυμφωνία μὲ μιὰ ριζιμιὰ ἐντός του αἴσθηση ταυτότητας. Αὐτὴ περιλάμβανε ἰσχυρὰ στοιχεῖα ἐθνισμοῦ καὶ θρησκευτικότητας – ἀφοῦ ἡ σταλινικὴ τυραννία εἶχε ὑπάρξει καὶ μιὰ βάναυση κατάλυση τῆς ἐθνικῆς κυριαρχίας, τῶν πολιτιστικῶν καὶ θρησκευτικῶν παραδόσεων τῶν χωρῶν ποὺ δυνάστευσε.[33] Ἡ δημοκρατία δὲν μπορεῖ νὰ λύσει ἱκανοποιητικὰ γιὰ ὅλους ὅλα αὐτὰ τὰ προβλήματα καὶ πολλὰ ἄλλα. Οὔτε ὅμως θὰ κερδίσει τίποτε ἀπὸ τὸ νὰ τὰ ἀρνηθεῖ. Ἡ καλύτερη ὑπεράσπισή της εἶναι νὰ δειχθεῖ ὅτι εἶναι τὸ μόνο πλαίσιο ζωῆς ποὺ ἐξασφαλίζει συνθῆκες γιὰ νὰ συζητηθοῦν ἐλεύθερα καὶ νὰ ἐρευνηθοῦν πρακτικὰ ἐφικτὲς λύσεις – δὲν ἐγγυᾶται λύσεις ὁριστικὲς καὶ ἀποδεκτὲς ἀπὸ ὅλους. Ἡ λαϊκιστικὴ ἀντίδραση ἐξάλλου πηγάζει ἀπὸ ἀκατέργαστες φοβίες (π.χ. ἡ ἑνωμένη Εὐρώπη στοχεύει στὴν ἐξάλειψη τῶν ἐθνικῶν ταυτοτήτων») ποὺ μιὰ ὑπομονετικὴ ἐπιχειρηματολογία μπορεῖ σὲ ἕνα βαθμὸ νὰ τὶς διασκεδάσει (π.χ. ἡ «ἀρχὴ τῆς ἐπικουρικότητας» στὸ εὐρωπαϊκὸ νομικὸ κεκτημένο ἐξασφαλίζει ἀκριβῶς τὶς ἰδιαίτερες ταυτότητες περιφερειῶν, ὀλιγάριθμων ἐθνοτήτων, μειονοτικῶν γλωσσῶν κτλ.). Ὁ δημοκράτης, λοιπόν, δὲν ἀρνεῖται νὰ συζήτησει μὲ τὸν λαϊκιστή, οὔτε διστάζει νὰ παραδεχθεῖ ὅτι ἡ κριτικὴ κατὰ τῶν διευθυντικῶν ἐλὶτ εἶναι σὲ μεγάλο βαθμὸ δικαιολογημένη.[34] Δὲν εἶναι αὐτόματα λαϊκιστὴς ὅποιος κατακρίνει τοὺς σημερινοὺς διαχειριστὲς τῆς ἐξουσίας καὶ τῆς οἰκονομίας γιὰ τὴν ἀπομόνωσή τους ἀπὸ τὴν κοινωνικὴ πλειοψηφία καὶ τὰ ὑπερβολικὰ προνόμιά τους. Ἀλλὰ οὔτε δημοκράτης εἶναι ὅποιος (δυσαρεστημένος ἀπὸ τὶς δυσλειτουργίες τῆς ἀνοικτῆς κοινωνίας ὑπὸ τὶς σημερινὲς τεχνολογικὲς συνθῆκες τῆς διαφάνειας καὶ τῆς ὑπερ- καὶ παρα-πληροφόρησης) προκρίνει μιὰ κεκλεισμένων τῶν θυρῶν καθαρὰ τεχνοκρατικὴ διακυβέρνηση.[35] Ὁ ἀγώνας γιὰ τὴν δημοκρατία σήμερα εἶναι ἡ προσπάθεια γιὰ τὴν διεύρυνση τῆς κοινωνικῆς της βάσης, τὴ συμμετοχὴ δηλαδὴ ὅλο καὶ περισσότερων πρώην ἀποκλεισμένων καὶ μειονεκτούντων στρωμάτων στὰ ἀγαθὰ τῆς ἐλευθερίας καὶ τῆς εὐημερίας. Ἀλλὰ αὐτὸ πρέπει νὰ γίνει μὲ ἀταλάντευτη προσήλωση στὶς καταστατικές της ἀρχές: στὴν διάκριση τῶν ἐξουσιῶν, τὴν ἐλευθερία τοῦ λόγου καὶ τῆς συνείδησης γιὰ ὅλους καὶ καθένα ξεχωριστά, καὶ βέβαια στὴν ἀπαγόρευση τῆς βίαιης ἐπιβολῆς ἰδεῶν ἢ συμπεριφορῶν ἀπὸ ὁποιονδήποτε στὸν ὁποιονδήποτε. Πρόκειται γιὰ μιὰ ἐξαιρετικὰ δύσκολη ἄσκηση ἰσορροπίας, τὴν ὁποία ὅμως δὲν μποροῦμε νὰ ἀποφύγουμε καὶ ἀπὸ τὴν ὁποία ἐξαρτᾶται τὸ μέλλον τῆς «καλῆς ζωῆς» ποὺ ἔχει ἐπιτύχει ἡ μεταπολεμικὴ Εὐρώπη. Ἡ λαϊκότητα εἶναι ζωτικὸ συστατικὸ τῆς ἐλεύθερης δημόσιας ζωῆς. Κι ὁ λαϊκισμὸς εἶναι τὸ δηλητήριο ποὺ τὴν σκοτώνει. [1] Jan-Werner Müller, Ἕνας ἐπικίνδυνος νοῦς. Ἡ ἐπίδραση τοῦ Κὰρλ Σμὶτ στὸν εὐρωπαϊκὸ μεταπολεμικὸ στοχασμό, Πόλις, Ἀθήνα 2010. Γιὰ μία ἐμβριθὴ ἀνάλυση τοῦ βιβλίου αὐτοῦ, βλ. Παῦλος Σούρλας, “Κὰρλ Σμίτ: ἀπὸ τὴ Βαϊμάρη στὸ σήμερα μέσω Τρίτου Ράιχ”, The Athens Review of Books, τεῦχος 16, Μάρτιος 2011. [2] Isaiah Berlin, Richard Hofstadter, Donald MacRae, Leonard Shapiro, Hugh Seton-Watson, Alain Touraine, Franco Venturi, Andrej Walicki and Peter Worsley, “To Define Populism”, Government and Opposition, vol. 3, no. 2 (Spring 1968), 137-179. [3] Γιὰ τὸν ἀμερικανικὸ λαϊκισμό, τὶς ρίζες του στὸν ἀντικαπιταλισμὸ τῶν «μεγάλων πεδιάδων» καὶ τὴν μετάλλαξή του στὸν μακαρθισμό, βλ. C. Vann Woodward, “The Populist Heritage and the Intellectual”, The American Scholar, vol. 29, no. 1 (Winter 1959-60), 55-72. Γιὰ τὶς ἀπώτερες καταβολὲς τοῦ ἀμερικανικοῦ λαϊκισμοῦ στὴν διακυβέρνηση τοῦ προέδρου Ἄντριου Τζάκσον καὶ τὴν κριτική της ἀπὸ τὸν Ἀλέξις ντὲ Τοκβίλ, καθὼς καὶ γιὰ τὴν «προοδευτικὴ ἐποχὴ» βλ. Περικλῆς Σ. Βαλλιᾶνος, “Ἡ σημασία τῆς ἀμερικανικῆς δημοκρατίας”, The Athens Review of Books, τχ. 43, Σεπτ. 2013. [4] Στὴν ἑλληνικὴ περίπτωση αὐτὴ ἡ «χρυσῆ ἐποχὴ» δὲν ἦταν τόσο μακριὰ ὅσο ὅταν κυβερνοῦσε ὁ Κρόνος ἢ δὲν εἶχαν ἀκόμα ἐκδιωχθεῖ οἱ πρωτόπλαστοι ἀπὸ τὸν Κῆπο τῆς Ἐδέμ. Ἀναφερόταν στὴν πρόσφατη περίοδο τῆς κραιπάλης μὲ δανεικὰ καὶ τῆς λεηλασίας τοῦ δημοσίου χρήματος ἀπὸ τὶς τρυφηλὲς συντεχνίες τοῦ κομματισμοῦ ποὺ πάχαιναν στραγγίζοντας τὴν παραγωγικὴ οἰκονομία. Καὶ ἐδῶ ὅμως ἡ λαϊκιστικὴ ἐξέγερση τὴν δεκαετία τῆς κρίσης ἀπαιτοῦσε μιὰ ἐπιστροφή στὸ παρελθόν. [5] Ivan Krastev, “The Age of Populism: Reflections on the Self-Enmity of Democracy”, European View (2011) 10: 11-16. Βλ. ἐπίσης Ivan Krastev, “The Populist Moment”, Eurozine, 18.9.2007. [6] Jan-Werner Müller, Τί εἶναι ὁ λαϊκισμός, 27. [7] Ivan Krastev, Μετὰ τὴν Εὐρώπη: μετανάστευση, ἐθνικισμός, λαϊκισμός, μτφρ. Γιῶργος Καράμπελας, Παπαδόπουλος, Ἀθήνα 2018. [8] Δηλαδὴ τὴν γενικὴ ἐπιστράτευση ὅλων τῶν Γάλλων πολιτῶν τὸ 1793 γιὰ νὰ πολεμήσουν κατὰ τῆς εἰσβολῆς τῶν εὐρωπαϊκῶν μοναρχιῶν γιὰ τὴν κατάπνιξη τῆς Ἐπανάστασης. [9] Eugene Lunn, “Cultural Populism and Egalitarian Democracy: Herder and Michelet in the Nineteenth Century”, Theory and Society, vol. 15, no. 4 (July, 1986), 479-517. [10] Jules Michelet, Le Peuple, Paris, Comptoir des Imprimeurs Unis, 1846. [11] Ὅ.π., 11. [12] Ὅ.π., 37. [13] Ὅ.π., 47-48. [14] Ὅ.π., 56-57. [15] Ὅ.π., 86-87. [16] Ὅ.π., 49. [17] Gustave Le Bon, The Crowd: A Study of the Popular Mind, T. Fisher Unwin, Λονδίνο 1909 καὶ ἰδίως Ch. IV: The Religious Shape Assumed by all the Convictions of Crowds. [18] Christopher Lasch, The Revolt of the Elites and the Betrayal of Democracy, W.W. Norton, Νέα Ὑόρκη καὶ Λονδίνο 1996. [19] Christopher Lasch, The Culture of Narcissism, W.W. Norton, Νέα Ὑόρκη καὶ Λονδίνο 1979. [20] «Φιλελεύθερος» στὸ ἀμερικανικὸ πολιτικὸ πλαίσιο εἶναι ὡς γνωστὸν ὅποιος εἶναι ὑπὲρ τοῦ κρατικοῦ παρεμβατισμοῦ στὴν οἰκονομία, τῆς ἀναδιανομῆς τοῦ πλούτου ὑπὲρ τῶν ἀδυνάτων καὶ τῶν πολιτικῶν «θετικῶν διακρίσεων» ὑπὲρ τῶν μειονοτήτων ποὺ εἶχαν κοινωνικὰ ἀδικηθεῖ παλαιότερα. Εἶναι δηλαδὴ συνώνυμο τοῦ προοδευτικὸς ἢ/καὶ σοσιαλδημοκράτης ὅπως νοεῖται στὴν Εὐρώπη. [21] Christopher Lasch, “Academic Pseudo-Radicalism: The Charade of ‘Subversion’”, Salmagundi, no. 88/89 (Fall 1990-Winter 1991), 25-36. [22] Πρὶν ἀπὸ τὸ 2015 ὁ Μύλλερ συνδέει τὴν ἑλληνικὴ πολιτικὴ κατάσταση μὲ τὸν λαϊκισμὸ μέσω τῆς ἀνόδου τῆς Χρυσῆς Αὐγῆς, δηλαδὴ τῆς νεοναζιστικῆς ἐκδοχῆς του. Ἐκτὸς τῆς ὀπτικῆς του εἶναι οἱ ΑΝΕΛ καθὼς καὶ ὁ Σύριζα. Βλ. Jan-Werner Müller, “European Elections: The False Promises of Populism”, The Guardian, 4 Μαΐου 2012. Στὶς ἀρχὲς ὅμως τοῦ 2019 (“What’s Left of the Populist Left?”, Project Syndicate, 21.2.2019) κάνει ἰδιαίτερη ἀναφορὰ στὶς προσπάθειες τοῦ Σύριζα νὰ ὑπονομεύσει τὴν ἀνεξαρτησία τοῦ τύπου καὶ τῆς δικαιοσύνης καθὼς καὶ στὴν μειούμενη δημοτικότητα τοῦ κυβερνῶντος τότε κόμματος, παραπέμποντας μάλιστα καὶ σὲ ἄρθρο τοῦ Γ.Β. Δερτιλῆ στὴν Frankfurter Allgemeine Zeitung (“Ist Griechenlands Demokratie in Gefahr?”, 22.9.2017) σχετικὰ μὲ τὶς διώξεις εἰς βάρος τῆς Athens Review of Books. Τὸ ἄρθρο μεταφρασμένο στὰ ἑλληνικὰ μὲ τίτλο “Σὲ κίνδυνο ἡ δημοκρατία στὴν Ἑλλάδα;” δημοσιεύθηκε στὴν ARB (τχ. 88, Ὀκτώβριος 2017), ἀναδημοσιεύθηκε στὸ τχ. 98 (Σεπτέμβριος 2018) καὶ εἶναι διαθέσιμο στὸ λὶνκ https://bit.ly/2RmdRTm (Εἶναι ἐπίσης διαθέσιμο στὴν ἱστοσελίδα τῆς ARB στὰ γερμανικὰ https://bit.ly/38tqpxM καὶ στὰ ἀγγλικὰ https://bit.ly/30YwEHD). [23] Cas Mudde, “The Populist Zeitgeist”, Government and Opposition, vol. 39, no. 4 (Autumn 2004), 541-563. [24] Τὸ κόμμα ποὺ κυβέρνησε τὴν Ἑλλάδα τὸ 2015-2019 δὲν εἶχε τὴν κοινοβουλευτικὴ πλειοψηφία – πολλῷ δὲ μᾶλλον οὔτε τὴν κοινωνική. Κυβέρνησε μόνο ἐξαιτίας ἐκλογικοῦ νόμου τὸν ὁποῖο κατήγγελλε μέχρι τότε φορτικὰ ὡς ἀντιδημοκρατικό. Αὐτὸ βέβαια δὲν τὸν ἐμπόδισε νὰ ἀνακηρύξει τὸν ἑαυτό του μοναδικὸ ἐκφραστὴ τῶν «πραγματικῶν Ἑλλήνων» ‒ ἄλλη μιὰ ρητορικὴ φιοριτούρα ποὺ κοσμεῖ τὴν λαϊκιστικὴ δημαγωγία διεθνῶς (True Finns κτλ.). [25] Jan-Werner Müller, Τί εἶναι ὁ λαϊκισμός;, 41-44. [26] Ὅ.π., 104. [27] Ὅ.π., 89-91. [28] Ὅ.π., 60-61. [29] Ὅ.π., 73. [30] Ὅ.π., 79-80. [31] Ὅ.π., 101-102. [32] Jan-Werner Müller, “Eastern Europe Goes South: Disappearing Democracy in the EU’s Newest Members”, Foreign Affairs, vol. 93, no. 2 (March/April 2014), 14-19. [33] Γιὰ μιὰ ἐξαιρετικὰ διεισδυτικὴ ἀνάλυση τοῦ σημερινοῦ κοινωνικοπολιτικοῦ ἀδιεξόδου στὴν Ἀνατολικὴ Εὐρώπη ποὺ προκύπτει ἀπὸ τὸ ἄνοιγμα τῶν κοινωνιῶν αὐτῶν στὴν διεθνὴ οἰκονομία καὶ ἰδεολογικὸ βρασμὸ μὲ τὴν ταυτόχρονη ἀπόφαση τῶν αὐταρχικῶν ἐλὶτ νὰ ἐλέγξουν τὴν πολιτικὴ διαδικασία στὸ ἐσωτερικό, βλ. Ivan Krastev, “After 1989: Redefining Democracy”, Journal of International Affairs, vol. 65, no. 1: Inside the Authoritarian State (Fall/Winter 2011), 199-205. [34] Jan-Werner Müller, Τί εἶναι ὁ λαϊκισμός;, 134-136. [35] Ὅ.π., 148-149.

Λαϊκισμός: ἡ ἀπέχθεια τῆς δημοκρατίας γιὰ τὸν ἑαυτό της

Σύνδεση