Στη σκιά της «Καιομένης Βάτου»

Ρίτσαρντ Γουόλιν, Τα παιδιά του Χάιντεγκερ: Χάνα Άρεντ, Καρλ Λέβιτ, Χανς Γιόνας και Χέρμπερτ Μαρκούζε, μτφρ. Μάνος Βασιλάκης, επιστημονική επιμέλεια Περικλής Βαλλιάνος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2017, σελ. 400 Δεν είναι η «κατανόηση» αυτό που ο λόγος του Χάιντεγκερ κυρίως επιζητεί, αλλά ένα «βίωμα», η αποδοχή μιας αισθητής ανοικειότητας. George Steiner, Χάιντεγκερ[1] Αν η μουσική μπορεί να μιλά για τα πάντα –εποχές του χρόνου (Βιβάλντι, Σούμπερτ, Γκλαζούνοφ), πολεμικές συρράξεις (Μπετόβεν, Σοστάκοβιτς, Μπρίτεν), τον θάνατο (Σοπέν, Σαιν-Σανς, Μάλερ), τον έρωτα (Πουτσίνι, Προκόφιεφ, Έλγκαρ) κ.λπ.– το ίδιο, πολλώ μάλλον, μπορεί και η φιλοσοφία (ως εξ ορισμού «λογική διερεύνηση του είναι, της γνώσης και της συμπεριφοράς»). Όχι, όμως, με τον ίδιο τρόπο. Η κρίσιμη διαφορά έγκειται στο ότι η φιλοσοφία δεσμεύεται στη λογική διερεύνηση, ακόμα κι αν θέμα της είναι τα συναισθήματα. Το να πρέπει να παρακολουθήσεις τη σκέψη ενός φιλοσόφου μόνο στη γλώσσα που αυτός τη διατύπωσε, σαν να σου αποκαλύπτεται η κρυφή ζωή των λέξεων μέσω του πάλλοντος ρυθμού των, όπως στην υπνωτιστική μαγεία σιβυλλικών χρησμών (ἔσται καὶ Σάμος ἄμμος, ἐσεῖται Δῆλος ἄδηλος, καὶ Ῥώμη ῥύμη… π.χ.), μοιάζει περισσότερο με εκτέλεση μουσικής παρτιτούρας που κάποιος ξετρύπωσε σε βιβλιοθήκη μεσαιωνικής μονής, παρά με φιλοσοφία. Κάπως έτσι θα συνόψιζα τις ατέλειωτες αντιπαραθέσεις για τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, τις αξίες της φιλοσοφίας του και την αξία του ως φιλοσόφου. Γεννημένος το 1889, γιος νεωκόρου από το χωριό Μέσκιρχ της νοτιοδυτικής Γερμανίας, ο Χάιντεγκερ μεγάλωσε αφοσιωμένος στον καθολικισμό, την εποχή που ο Πάπας Πίος Ι΄ επέβαλε τον περίφημο «όρκο κατά του μοντερνισμού» (1910). Όρκο αποστροφής προς κάθε πτυχή της νεωτερικής κοινωνίας –δημοκρατική ισότητα, κοινοβουλευτική εκπροσώπηση, ατομική ελευθερία– και προσήλωσης στις αιώνιες αλήθειες που κήρυξαν οι πατέρες της εκκλησίας. Κορυφωνόταν εκεί η αντίδραση στον «απομαγευμένο» (κατά τον χαρακτηρισμό του Μαξ Βέμπερ) κόσμο που είχε φέρει η βιομηχανική επανάσταση. Σε αυτό το πνεύμα κινούνταν άλλωστε, από τα τέλη του 18ου αιώνα ήδη, σπιριτουαλιστές, θεοσοφιστές και μυστικιστές κάθε λογής (μέχρι τον Παγγερμανικό Σύνδεσμο της Θούλης με σύμβολο τη σβάστικα, στις αρχές του 20ού αιώνα[2]). Πνεύμα για οποίο το Αβρακαδάβρα του Σερένου Σαμόνικου από τον 3ο αιώνα μ.Χ., ως επιτελεστικός λόγος με θεραπευτικές ιδιότητες, βρισκόταν πιο κοντά στην αλήθεια απ’ ό,τι οι φυσικές επιστήμες. Αλλά εκτός από την εχθρότητα προς τον μοντερνισμό, η Γερμανία στην εποχή της νεότητας του Χάιντεγκερ ζούσε, μέχρι τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τουλάχιστον, στην ευφορία τού για πρώτη φορά ενιαίου κράτους. Κράτους δημιουργημένου χάρη στον νικηφόρο πρωσογαλλικό πόλεμο του 1870-71, υπό την ευφυή σε ευκαιριακές συμμαχίες ηγεσία του Όττο φον Βίσμαρκ. Ένας πολιτικός, ο οποίος υπερασπιζόταν απροκάλυπτα το θείο δικαίωμα του ηγέτη να κυβερνά, είχε συσπειρώσει το έθνος κι είχε ενώσει τα κρατίδια του γερμανικού χώρου σε μιαν αυτοκρατορία που επισκίασε τις αυτοκρατορίες της Γαλλίας και Βρετανίας, γεννώντας τον μύθο ενός «λαού ηρώων». Με την προσάρτηση της Αλσατίας και Λωρραίνης ή τις διεκδικήσεις εδαφών της Πολωνίας, μια διαρκής πολεμική επαγρύπνηση, έκτοτε, σφυρηλατούσε την εθνική ενότητα μέσω της εχθρότητας προς άλλους λαούς. Με αυτά τα δεδομένα, δεν ήταν τόσο απροσδόκητο για έναν ταλαντούχο στη ρητορεία νέο από επαρχία να εντυπωσιάσει καθηγητές κι εν συνεχεία να μαγέψει φοιτητικά ακροατήρια, ανάγοντας τον μπανάλ συνδυασμό θρησκευτικότητας και πατριωτισμού σε βαθιά φιλοσοφική κατάδυση στο Dasein – ως εν-τω-κόσμω-είναι, ως υπαρκτικό ανήκειν και ως αυτοκαταστατική αποφασιστικότητα. Περί ενός «εμπρός να τσακίσουμε τους κοσμοπολίτες εμπόρους, εμείς οι γεννημένοι ήρωες» επρόκειτο, με άλλα λόγια. Κάτι τέτοιο, απ’ όσο το κατανοώ, συνιστά το χαϊντεγκεριανό Είναι[3]. Αδιάσπαρτο στα όντα, σε αντίθεση προς τους εγκαταλειμμένους στη «λήθη του Είναι» Ροβινσώνες Κρούσους της καπιταλιστικής κοινωνίας, κι ενοποιημένο σ’ έναν οντολογικό ριζοσπαστισμό που, όπως στο «Ἐγὼ εἰμὶ ὁ ὢν» της Μωσαϊκής θεότητας, μιλά ‒μέσω της ιδιολέκτου του Χάιντεγκερ‒ σαν «Καιομένη Βάτος». Έτσι, όταν το 1933 ο Δάσκαλος δήλωνε στη Φοιτητική εφημερίδα του Φράιμπουργκ ότι: «ο ίδιος ο Φύρερ είναι η μόνη παρούσα και μέλλουσα ενσάρκωση της γερμανικής πράξης και του νόμου της», δεν ευτέλιζε την όποια βαθύνοια του Είναι και Χρόνος –του βιβλίου που τον αναγόρευσε, για πολλούς, στον μεγαλύτερο φιλόσοφο του 20ού αιώνα– με το να αποκαλύπτει ένα ανθρωπάκι που επιζητεί αναγνώριση κολακεύοντας τον «ηγέτη». Αντίθετα, εξέφραζε απολύτως την κοσμοθεωρία του. Διαχωρίζοντας, έτσι, το μωροφιλόδοξο άτομο από τον μεγάλο φιλόσοφο, όπως κάνει ο Τζορτζ Στάινερ. Ο οποίος παραβλέπει ότι ένα κάθαρμα μπορεί να είναι μεγάλος ζωγράφος, σκηνοθέτης ή αστροφυσικός, λ.χ., μα αν του λείπει η ενσυναίσθηση δεν μπορεί να είναι μεγάλος φιλόσοφος. Τα «παιδιά του Χάιντεγκερ», ως τίτλος βιβλίου, θα μπορούσε και να παραπέμπει σε σκανδαλοθηρική έρευνα για βιολογικά παιδιά, αφού δεν έλειψαν οι εξωσυζυγικές «affairs» από τη ζωή του. Παρά τις φλογερές επιστολές που έστελνε στη σύζυγό του Ελφρίντε Πέτρι, μεταξύ 1915-1970, με τη μόνιμη προσφώνηση «Αγαπημένη μου ψυχούλα!»[4]. Γνωστοί, πάντως, είναι δύο γιοι –Γιοργκ και Χέρμαν– με τον τελευταίο, καίτοι τον ανέθρεψε ως δικό του παιδί, να αποτελεί καρπό ενός δεσμού της Ελφρίντε με τον οικογενειακό γιατρό Φρίντελ Σέζαρ, όπως ανακοινώθηκε στον Χέρμαν κατά την ενηλικίωσή του. Ο Ρίτσαρντ Γουόλιν δεν αναφέρεται σε τέτοια παιδιά. Ελάχιστα ασχολείται, άλλωστε, με την προσωπική ζωή του Χάιντεγκερ. Το βιβλίο εστιάζεται σ’ εκείνα τα πνευματικά παιδιά του φιλοσόφου που θα είχαν κάθε λόγο να αποτάξουν τον πατέρα τους. Ιδίως μετά την πλήρη υποστήριξή του στους ναζί, την αφοσίωσή του στο κόμμα τους (αφού πλήρωνε τη συνδρομή του σ’ αυτό μέχρι και το 1945) και την άρνηση να εκφέρει οποιοδήποτε φιλοσοφικό ή απλώς ανθρώπινο σχόλιο για το Άουσβιτς, μέχρι να πεθάνει (1976). Διότι τα πνευματικά παιδιά του, επιπλέον, συνέβαινε να είναι Εβραίοι. Πρόκειται για τους: Χάνα Άρεντ, Καρλ Λέβιτ, Χανς Γιόνας και Χέρμπερτ Μαρκούζε. Όλοι Γερμανοί, δέκα με είκοσι χρόνια νεότεροι του δασκάλου, πρόλαβαν να ζήσουν στον ζόφο του ναζισμού, σώθηκαν φεύγοντας εγκαίρως, έκαναν λαμπρές καριέρες μεταπολεμικά κι έγραψαν αμέτρητες μελέτες (με τον Λέβιτ πολυγραφότερο όλων), χωρίς ποτέ κανείς τους να καταδικάσει ρητά τον δάσκαλο που ξεκινούσε τις παραδόσεις του και υπέγραφε τις επιστολές του με το «Heil Hitler»! Υπάρχουν διαφοροποιήσεις μεταξύ τους, είναι η αλήθεια, κι ο Χάιντεγκερ ποτέ δεν συμμερίστηκε ρητά τη ναζιστική εκδοχή του βιολογικού αντισημιτισμού[5]. Ωστόσο, το ότι τέσσερις Εβραίοι σημαντικοί διανοητές διατήρησαν περισσότερο ή λιγότερο ζωηρή τη γοητεία που είχε ασκήσει επάνω τους ο προικισμένος δάσκαλος (γοητευμένος κι αυτός από τον Χίτλερ), συνιστά πραγματική πρόκληση. Μετά την πρώτη έκδοση των Παιδιών, το 2001, ο Γουόλιν εξέδωσε το εξαιρετικό Η γοητεία του ανορθολογισμού.[6] Κατέγραφε εκεί το πώς μέσω μεταμοντερνισμού πλέον, όπως μέσω Χάιντεγκερ προπολεμικά, η ευρωπαϊκή διανόηση ασπαζόταν εκ νέου την καταδίκη του Aufklärung και των αφηρημένων εννοιών του Διαφωτισμού, για να διακηρύξει ότι πρέπει να κατοικούμε ποιητικά τον κόσμο, να επιστρέψουμε στη γη και στη φωνή του αίματος που δεν ψεύδονται, στο «δάσος» του αυθεντικού όντος, με τις αιφνίδιες επιφοιτήσεις που επιφυλάσσουν τα «ξέφωτά» του. Τα εκτενή «προλεγόμενα» που προστέθηκαν στα Παιδιά του Χάιντεγκερ, με την επανέκδοση του 2015, έδωσαν στον Γουόλιν την ευκαιρία να επανέλθει στην ίδια πρόκληση, εμπλουτίζοντάς την[7]. Διότι η πρόκληση δεν υπαναχωρεί τόσο εύκολα. Σε συνθήκες δημοκρατικών ελευθεριών και οικονομικής ευμάρειας είναι κατανοητή, ίσως, μια αριστερής ή δεξιάς απόχρωσης νοσταλγία για προνεωτερικές κοινωνίες, γεμάτες δογματικές πίστεις κι ακραίες μορφές αδικίας (Μισέλ Φουκώ), ή μια παιγνιώδης προσέγγιση του άφατου η οποία κάνει το καρτεσιανό cogito: «je pense où je ne suis pas, donc je suis là où je ne pense pas» –σκέπτομαι πού δεν είμαι, άρα είμαι όπου δεν σκέπτομαι– (Ζακ Λακάν). Πώς, όμως, μπορεί να αποδέχονται σαν απάντηση στις όποιες ελλείψεις ή στις συχνές παρεκτροπές του Διαφωτισμού το χαϊντεγκεριανό Dasein και σοφίες τύπου «Denken ist Danken» –το σκέπτεσθαι είναι ευχαριστείν– άνθρωποι οι οποίοι είχαν δει τα SA να καταλαμβάνουν τις καρδιές των γερμανικών πόλεων; Και μάλιστα Εβραίοι! Είναι η λήθη της ιστορίας το τίμημα για να σωθούμε από τη «λήθη του Είναι»; Πρόκειται για ερώτημα κλειδί. Αν δεν το απαντήσει, υποχρεώνεται κανείς να αναθεωρήσει γενικότερα τις απόψεις του, όχι μόνο για τον Χάιντεγκερ, και, όπως οι μεταμοντέρνοι, να καταδικάσει τον ορθολογισμό και τα δημοκρατικά δικαιώματα σαν διαλυτικά της «ολότητας» του λαού και των βαθιών, ασύνειδων συνεχειών του[8]. Δεν θα μένει, πλέον, παρά η διαγραφή της καντιανής «κατηγορικής προσταγής» και το δέος απέναντι σε κάθε δεισιδαιμονία. Ίσως αυτό να παρακίνησε τον Γουόλιν να επανέλθει στα Παιδιά του Χάιντεγκερ και σ’ έναν δεύτερο πρόλογο. (Ανάλογη εικασία διατυπώνει εμμέσως και το θαυμάσιο επίμετρο του επιμελητή της ελληνικής έκδοσης, Περικλή Βαλλιάνου, επιμένοντας στην επανίδρυση της αντιδιαφωτιστικής ιδεολογίας μέσω Χάιντεγκερ). Πάνω: Η Χάνα Άρεντ το 1933 και ο Χανς Γιόνας, περ. το 1932. Κάτω: Ο Καρλ Λέβιτ (αριστερά) το 1925 και ο Χέρμπερτ Μαρκούζε (δεξιά) στα μέσα της δεκαετίας του 1970. Αυτό είναι το μειονέκτημα όσων είμαστε από τη μεριά του Διαφωτισμού. Με μότο το «de omnibus dubitandum» –να αμφιβάλλεις για τα πάντα– και την πεποίθηση ότι η αθώωση εννέα ενόχων είναι προτιμότερη από την καταδίκη ενός αθώου, πώς να μην προβληματίζουν προικισμένα άτομα που παρακάμπτουν την εμπειρία του φασισμού, καίτοι τη βίωσαν άμεσα, για να εμείνουν σε μια ενορατική γνωσιολογία, που μοιάζει πάρα πολύ με θεολογική αποκάλυψη; Μήπως, τελικά, η άγνοια είναι η νέα ευφυΐα; Ή, για να το απλουστεύσω στο έπακρο: οφείλει να αναθεωρήσει την αθεΐα του κάποιος, επειδή συναντά πολυμαθή άτομα με βαθιά πίστη στον θεό; Το γιατί να υπάρχει κάτι και όχι τίποτε –το μέγα φιλοσοφικό ερώτημα που το επαναλαμβάνει και ο Χάιντεγκερ– απαντιέται ευθύς μόλις τεθεί, ακριβώς επειδή μπόρεσε να τεθεί. Η ίδια η ύπαρξη, όμως, είναι πρόβλημα από μόνη της. Το «τίποτε» που έρχεται με τον θάνατό μας δύσκολα αντιμετωπίζεται. Και οι παρηγοριές δεν είναι πολλές. Η ιδέα ενός θεού, ο οποίος εγγυάται ότι το δέντρο που πέφτει κάνει θόρυβο ακόμη κι αν δεν τον ακούσει κανείς, αφού ο θεός βρίσκεται παντού κι άρα τον ακούει εκείνος, ήταν μια σκέψη που παρηγορούσε στις αρχές του 18ου αιώνα τον επίσκοπο Μπέρκλεϋ και τον «σολιψισμό» του. Εν ζωή ή μεταθανατίως, έτσι, θα υπάρχουμε εντός θεϊκού νου. Δίπλα σ’ αυτή την ιδέα στέκει εκείνη της κοινότητας ή της φυλής, με τη δική τους εγγύηση για κάτι που μας «περιέχει», εν ζωή όσο και μεταθανατίως. Ήθη, έθιμα, μητρική γλώσσα και όλος ο πολιτισμικός «παρτικουλαρισμός» (κατά τον όρο του Γ. Γκ. Χέρντερ, στα τέλη του 18ου αιώνα[9]) μέσα στον οποίο ανασταινόμαστε, συνιστούν την αναλλοίωτη συνθήκη του Είναι μας. «Δεν έχω ποτέ μου συναντήσει Άνθρωπο, μα μόνο Γερμανούς, Γάλλους, Άγγλους ή Πέρσες κ.λπ.», έλεγε ο ενάντιος στις ουμανιστικές αξίες του Διαφωτισμού Χέρντερ, προσθέτοντας ότι: «κάθε έθνος έχει μέσα του το κέντρο της ευτυχίας του, όπως η σφαίρα το κέντρο βάρους της»[10]. Τον 19ο αιώνα, ο μαρξισμός προσέφερε μιαν ακόμη εγγύηση μεταφυσικής συνέχειας της ζωής, με τους ταξικούς αγώνες για την έλευση της κομμουνιστικής κοινωνίας. Εκεί, γίνεται κανείς επίσης ανεξάλειπτο μέλος ενός λαού – του «λαού» που διακονεί την πορεία της Ιστορίας προς τον τελικό προορισμό της. Καταφανές και στις τρεις εκδοχές, το θεολογικό στοιχείο κορυφώνεται με το χαϊντεγκεριανό Είναι, αφού αυτό συμπυκνώνει και τις τρεις. Και μεταφυσικός θεός, ως συνισταμένη των όντων, και ενοποιημένο «Volk», στην κοινότητα αίματος και γης, αλλά και «αποφασιστικότητα» της ιστορικής δράσης. Σερβιρισμένα όλα μαζί σε μια πρόζα ρομαντικού πάθους[11], ντυμένη μ’ ένα μεταγλωσσικό «σκάφανδρο» (για τις καταβυθίσεις σε πρωταρχικές σημασίες των λέξεων, ώστε ν’ ανασυρθεί η ξεχασμένη «υπαρξιακή τους μαρτυρία»), ήταν εύλογο να σαγηνεύσουν τα φοιτητικά ακροατήρια του μεσοπολέμου. Αφήνοντας ανεξίτηλο αποτύπωμα, όπως φαίνεται. Η περίπτωση της Χάννα Άρεντ είναι η πιο καθοριστική επιρροή του Χάιντεγκερ. Θα ήταν βέβαια αφελές να αποδοθεί αυτή η επιρροή στο φύλο της ή στο ότι διετέλεσε ερωμένη του καθηγητή – μια από τις πιο σημαντικές «affairs» του. Η εξήγηση ίσως βρίσκεται στο ότι ήταν η πλέον αφομοιωμένη στην περίφημη γερμανική «kultur». Πολύ πιο Γερμανίδα απ’ όσο Εβραία. Όπως ο δάσκαλός της, παρέμεινε πεπεισμένη ότι ο ναζισμός υπήρξε πρωτίστως ευρωπαϊκό φαινόμενο, μια εκτροπή στη σχέση πλανητικής τεχνολογίας και νεωτερικού ανθρώπου. Υποβίβασε στην κατηγορία της «κοινοτοπίας του κακού» χιτλερικούς δήμιους σαν τον Άιχμαν, διέκρινε προσόντα «υπαρξιακής αυτοκατάφασης» στη δεσποτεία όσων «νοιάζονται για τις δημόσιες υποθέσεις περισσότερο απ’ ό,τι για την ιδιωτική τους ευτυχία», έγινε η φιλολογική πράκτωρ του Χάιντεγκερ στην Αμερική κι επέμενε μέχρι το τέλος της ζωής της ότι κανείς άλλος δεν θα μπορούσε να δώσει μια διάλεξη σαν εκείνον[12]. Υπό την σκιά της χαϊντεγκεριανής σαγήνης και ο Καρλ Λέβιτ ανέπτυξε τις δικές του επιφυλάξεις για την ηθική νομιμότητα της νεωτερικής εποχής, αρνούμενος ότι ο δημοκρατικός αυτοκαθορισμός αντισταθμίζει την ιστορική ενδεχομενικότητα. «Με κομμένη την ανάσα», σύμφωνα με τα λόγια του, έψαχνε για «το έσχατο νόημα της Ιστορίας» και, παρά τις επιμέρους κριτικές του στη φιλοσοφία του δασκάλου, το διαρκές αίσθημα φιλοσοφικού χρέους το διατήρησε. Εξίσου ζωηρά διατήρησε την αντίληψη για τον ρόλο των φιλοσόφων ως φρουρών αιώνιων αξιών και νοημάτων, καθώς και την αντίληψη ότι η προσήλωση στα επιτεύγματα της τεχνολογίας οδηγεί σε πνευματική ευτέλεια. Μια «κοσμολογική» οπτική και η έμφασή του σε αξίες αλληλεγγύης και στωικότητας διέσωσαν, κατά τα άλλα, την ανθρωπιστική χροιά σε πολλά από τα έργα του. Υποβίβασε, όμως, τις σαρωτικές αλλαγές στα κοινωνικά ή στα πολιτισμικά δικαιώματα τα οποία θέσπισε η νεωτερικότητα, όπως λόγου χάρη η καθολική ψηφοφορία ή η ελευθεροτυπία. Ο Χανς Γιόνας βρίσκεται στο πιο αχνό, μάλλον, τμήμα της σκιάς του Μάρτιν Χάιντεγκερ. Δεν παραιτήθηκε από τα «έσχατα ερωτήματα» της δυτικής μεταφυσικής (τι φιλόσοφος θα ήταν αλλιώς;), αλλά έδωσε έμφαση στον ρόλο των επιστημονικών εξελίξεων για την κατανόηση του κόσμου. Υποστήριξε τον υποκειμενισμό και τον αυτομετασχηματισμό, ανάλογα με τι «μεταβολίζει» ο καθένας υλικά ή πνευματικά, κι απέδωσε (έστω χωρίς να ειρωνεύεται) την ικανότητα του Χάιντεγκερ να μαγεύει τα ακροατήρια στο «ακατάληπτο» του λόγου του. Στις πολιτικές του απόψεις, ωστόσο, η επίδραση παρέμεινε, αφού επιδοκίμαζε τα «κυβερνητικά πλεονεκτήματα μιας τυραννίας, καλοπροαίρετης και λόγιας» («τυραννίας», ουχ ήττον), ενώ μπροστά σε μια επικείμενη παγκόσμια καταστροφή δεχόταν την «αναπόφευκτη» κατάργηση βασικών δημοκρατικών ελευθεριών. Η περίπτωση του Χέρμπερτ Μαρκούζε, τέλος, είναι η πιο αντιφατική. Καίτοι εγκατέλειψε τον δάσκαλο από το 1933, εξέφρασε ένα παράπονο μάλλον παρά μομφή για την ένταξή του στο καθεστώς που «δολοφόνησε εκατομμύρια Εβραίους, μόνο και μόνο επειδή ήταν Εβραίοι», και δεν έπαψε να τον ευγνωμονεί για τα «αμέτρητα» που του είχε διδάξει. Η στροφή στα πρώτα κείμενα του Μαρξ, στο περίφημο βιβλίο του Ο μονοδιάστατος άνθρωπος[13], συνδύασε ουτοπικά οράματα αντικαταναλωτισμού με την χαϊντεγκεριανή «αποφασιστικότητα» και το αίτημα «ριζοσπαστικής δράσης». Έτσι βρέθηκε να εμπνέει τον ενθουσιώδη ανορθολογισμό των νεανικών κινημάτων μεταξύ 1960-1970. Η δε αγωνία του για το πώς φιλοσοφεί κανείς για τον κόσμο, υπάρχοντας μέσα του, διατηρεί σαφώς την χαϊντεγκεριανή της χροιά. Στον επαναστατικό αναβρασμό μεταξύ 1960-70 είχε εμφανιστεί στους τοίχους και το σύνθημα: «Ο θεός πέθανε, ο Μαρξ πέθανε κι εγώ δεν αισθάνομαι πολύ καλά τελευταία»! Αποτελούσε, ίσως, τη συμπύκνωση και το κλείσιμο του εκδημοκρατισμού της αυτοπραγμάτωσης που άνοιξε με τον ρομαντισμό. Η ανησυχαστική υποψία ότι η ζωή δεν έχει άλλο νόημα από την ίδια την περατότητά της. Χωρίς θεό ή Μαρξ και χωρίς αγώνες για υψηλά ιδανικά, οι άνθρωποι καταδικαζόμαστε στην απλή επιβίωση. Κάτι μεγάλο έπρεπε να βρει η φιλοσοφία να διερευνά, αφού οι επιστήμες την εκτόπιζαν οριστικά από τη διερεύνηση του σύμπαντος[14]. (Μολονότι μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα η φυσική εξακολούθησε να ονομάζεται «φιλοσοφία της φύσης», όπως στις Μαθηματικές αρχές της φιλοσοφίας της φύσης του Νεύτωνα). Μιλώντας αίφνης για «Dasein», αντί για συνείδηση, και για «πεπρωμένο», αντί για μοναξιά, ο Μάρτιν Χάιντεγκερ έδωσε ξανά στη φιλοσοφία πεδίο διερευνήσεων.[15] Αλλά ένα πεδίο που από αιώνες κατείχε η θεολογία, χωρίς ποτέ να το εγκαταλείψει. Καλύπτοντας τον θεό με το προσωπείο του «Είναι», ο Χάιντεγκερ κατέστησε οδηγό στην αναζήτηση νοήματος την εξόρυξη απομονωμένων συλλαβών, λέξεων ή φράσεων από τότε που ελάμβανε χώρα το πρώτο πέρασμα των ανθρώπων στη σκέψη – στον Αριστοτέλη, τον Πλάτωνα ή, πιο πίσω, στα «θραύσματα» της φιλοσοφίας του Ηράκλειτου[16]. Είχε μόλις προηγηθεί ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ένας πόλεμος που διεξήχθη με στρατηγικές ναπολεόντειων μαχών και τεχνολογία μυδραλιοβόλων ή χημικών αερίων, ακυρώνοντας τις ευκαιρίες ανδραγαθημάτων –την πεμπτουσία του πολεμικού κλέους– μέσα στα μαζικά μακελειά. Στην ταραχή και την ανασφάλεια οι οποίες κυριάρχησαν κατά τον μεσοπόλεμο θα ηχούσε πειστικό, συνεπώς, το ότι η νεότερη δυτική σκέψη δεν ήταν παρά μια «ιστορία παρακμής» και καταστροφής προαιώνιων νοημάτων. Τα πολεμικά χαρακώματα το είχαν αποδείξει[17]. Το ζήτημα, πλέον, ήταν η αποκατάσταση αυτών των νοημάτων σε συνθήκες ενεργού λάμψης – στο «ξέφωτο» της χαϊντεγκεριανής ιδιολέκτου. Με τον ίδιο τον φιλόσοφο να εκφέρει τους χρησμούς αποκατάστασης, σαν «Καιομένη Βάτος»[18]. Στο ίδιο πνεύμα άλλωστε, έστω με λιγότερη λογιότητα μα με την ίδια φούγκα, είχε νοηματοδοτήσει τη ζωή των Γερμανών του μεσοπολέμου και το βιβλίο Ο Αγών μου, του Αδόλφου Χίτλερ, μόλις δυο χρόνια πριν το Είναι και Χρόνος[19]. Θα παραμένει πάντα πολύ δύσκολο, σε ταραγμένες εποχές μα και σε εποχές χαλαρότητας, να δεχτεί κανείς ότι μπρος στις όποιες εκκλήσεις τους οι άνθρωποι θα αντιμετωπίζουν μόνιμα τη σιωπή του σύμπαντος. Εν είδει μυσταγωγίας, ο Χάιντεγκερ πρόσφερε μια εικοτολογία που εξευγένιζε τον οπαδισμό. Έτσι «ρίζωσαν» στη σκιά του διάφορα προικισμένα άτομα, ως σύγχρονοι ή μεταγενέστεροι μαθητές. Αλλά οι καιόμενες βάτοι τείνουν να τυφλώνουν τελικά, παρά να φωτίζουν[20]. Πολύ πιο εύστοχα, μολονότι λογοτέχνης πρωτίστως και όχι φιλόσοφος, ο Αλμπέρ Καμύ δήλωνε: «Δεν υπάρχει παρά ένα αληθινό φιλοσοφικό πρόβλημα: η αυτοκτονία»[21]. Όταν συνειδητοποιεί κανείς πως είναι «ριγμένος» στον κόσμο, στην κατάσταση της Geworfenheit («ρίψεως στον κόσμο») κατά τον όρο του Χάιντεγκερ[22], δεν βλέπω να έχει άλλο «πεπρωμένο» από το να τον «σηκώσουν» κάποτε οι γνωστοί τέσσερις! Μετατρέποντας (εφόσον δεν αυτοκτονήσει) την ίδια την μέσω της εργασίας, της τέχνης και των σχέσεων με άλλους ανθρώπους αυτοπραγμάτωσή του σε εξέγερση ενάντια στο «παράλογο της ύπαρξης». Το νόημα της ζωής δεν είναι άλλο από την ίδια την περατότητά της. Η εικόνα του Ράιαν Ο’Νηλ στον ρόλο του Μπάρυ Λίντον, στην ομώνυμη ταινία του Στάνλεϋ Κιούμπρικ του 1975, να αποχωρεί κουτσαίνοντας, ακρωτηριασμένος, μα επιμένοντας στη ζωή μετά από αλλεπάλληλες περιπέτειες κι ενώ ακούγεται το andante con moto από το Trio Opus. 100 του Σούμπερτ, είναι εικόνα που, ως «βίωμα αισθητής αποδοχής» ακόμη και για όποιους οι εμπειρίες του ήρωα ανήκουν πλήρως στην «ανοικειότητα», λέει περισσότερα για το Είναι απ’ ό,τι η φιλοσοφία του Χάιντεγκερ – των παιδιών του συμπεριλαμβανομένων. [1] Βλ. George Steiner, Χάιντεγκερ, μτφρ. Ασημίνα Καραβαντά, επιμ. Γκόλφω Μαγγίνη, Πατάκη, Αθήνα 2009. [2] Όπως και το κύμα του New Age, στα τέλη του 20ού αιώνα. [3] Δεδομένου ότι η έμφαση που δίνει στην έννοια της «αποφασιστικότητας» ελάχιστα συγγενεύει με την έμφαση του Νίτσε στη «θέληση για δύναμη». Στον Νίτσε, ζητούμενο αποτελεί μια αρμονία μεταξύ «αντενεργών» δυνάμεων (όπως στις φυσικές επιστήμες, όπου κάθε βελτιωμένη κατανόηση ακυρώνει προηγούμενες θεωρίες) και «ενεργών» δυνάμεων (όπως στην τέχνη, όπου κανείς Πικάσο δεν ακυρώνει κανέναν Ρέμπραντ, λόγου χάρη) με στόχο την αυτοϋπέρβαση – την αναζήτηση ενός ανώτερου εαυτού. Στον Χάιντεγκερ, η υπέρβαση στρέφεται ενάντια στους περιορισμούς της γλώσσας και στον εκλογικευμένο λόγο – με μια κατάβαση στα έγκατα του εαυτού. Γι’ αυτό και η «αποφασιστικότητά» του συνδυάστηκε προσηκόντως με την «φασιστικότητα». [4] Τίτλος με τον οποίο κυκλοφόρησε η αλληλογραφία του ζεύγους το 2005, σε επιλογές και σχόλια της εγγονής τους, Γκέρτουντ Χάιντεγκερ. Ελληνική μετάφραση Ιάκωβος Κοπερτί, Εκκρεμές, Αθήνα 2010. [5] Καίτοι, ευπειθής στις οδηγίες των ναζί, είχε δηλώσει σε φοιτήτρια, υποψήφια διδάκτορα, ότι «αδυνατώ να εποπτεύσω την πρόοδό σας διότι είστε Εβραία» (βλ. σ. 16 του βιβλίου). Κατά τα άλλα, όμως, «θεωρούσε εσφαλμένη την εφαρμογή μοντέλων των φυσικών επιστημών στην ανθρώπινη ύπαρξη, ωσάν ολόκληρος ο πνευματο-ιστορικός κόσμος να ξεπετάχθηκε, κατά το φυτικό μοντέλο ανάπτυξης, από το σώμα του Volk» (βλ. Πήτερ Ε. Γκόρντον, «Ο Χάιντεγκερ στα μαύρα», Athens Review of Books, τχ. 58, Ιανουάριος 2015). [6] Richard Wolin, Η γοητεία του ανορθολογισμού. Το ειδύλλιο της διανόησης με τον φασισμό: από τον Νίτσε στον μεταμοντερνισμό, μτφρ. Μαρία Φιλιππακοπούλου, επιμ. Δήμητρα Τουλάτου, Πόλις, Αθήνα 2007. [7] Με κρίσιμο κίνητρο, γι’ αυτή την επάνοδο και την προσθήκη των «προλεγομένων», το ότι μεταξύ 2001 και 2015 είχαν μεσολαβήσει διάφορες δημοσιεύσεις ή συνέδρια, όπου οι εβραίοι αφοσιωμένοι μαθητές του Χάιντεγκερ ανάγονταν σε τεκμήριο για τον διαχωρισμό της μεγάλης αξίας της φιλοσοφίας του από τα πολιτικά του «πταίσματα». Κι ακόμα, το ότι το 2014 ήρθαν στο φως νέοι τόμοι από τα Μαύρα τετράδια του Χάιντεγκερ (τις ημερολογιακές σημειώσεις του από το 1931 ως το 1970), αναζωπυρώνοντας τις αντιπαραθέσεις για το πόσο βαθιά πεπεισμένος ναζιστής ήταν και ποιες οι χροιές του αντισημιτισμού του. [8] Στάση την οποία υιοθέτησαν κι εξακολουθούν να υιοθετούν πολλοί διανοούμενοι, καταγγέλλοντας τον Διαφωτισμό ως τυραννικό στις μεθόδους του και ασεβή προς τον ρόλο του ανορθολογικού στοιχείου στην ανθρώπινη ζωή. Συνέβαλαν ή και συμβάλλουν, έτσι, στο να διαποτίζονται οι δημοκρατικές ιδέες με μεσσιανικές προσδοκίες και την επιθυμία να επισπευσθεί η έλευση της Βασιλείας του Θεού σε έναν βέβηλο κόσμο. Βλ. μια εξαιρετική ανάλυση για τέτοιες περιπτώσεις «φιλοτύραννων» διανοουμένων, από τον Χάιντεγκερ ως τον Ντεριντά, στο βιβλίο του Mark Lilla, Η σαγήνη των Συρακουσών – Διανοούμενοι στην πολιτική, έκδοση του The Athens Review of Books, 2014. (Καίτοι, ειδικά για τον Χάιντεγκερ, ο Λίλλα φαίνεται να συμμερίζεται το αίσθημα «απογοήτευσης» του Καρλ Γιάσπερς, για έναν φιλόσοφο που δεν έθεσε τη «μεγαλοσύνη του πνεύματός του στην υπηρεσία μιας δύναμης με ευγενή χαρακτήρα»). [9] Για τον οποίο «η προσφυγή στον ορθό λόγο αμβλύνει τις ζωτικές δυνάμεις» και «μια ηθική είναι σαν ένα γλυπτό, ένας μορφικός κόσμος ολοκληρωμένος καθ’ εαυτόν, που δεν πρέπει να αλλοιωθεί από εξωτερικές δυνάμεις»! (Νομιμοποιώντας έτσι, λόγου χάρη, την πρακτική των κλειτοριδεκτομών ή τον λιθοβολισμό των μοιχαλίδων). Βλ. εκτενή σχόλια για τον Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ και την φιλοσοφία του περί Ιστορίας στην εμβριθή μελέτη του Zeev Sternhell, Ο Αντι-Διαφωτισμός, μτφρ. Άννα Καρακατσούλη, Πόλις, Αθήνα 2007, σ. 436-437 κ.α. [10] Κάτι που πλησιάζει και στον «πολιτισμικό σχετικισμό» του Λεβί-Στρως και τον στρουκτουραλισμό του, ο οποίος έδωσε στη Νέα Αριστερά τεκμήρια να υποστηρίζει ότι «όλες οι οικουμενικές ιδέες στις οποίες δηλώνει πίστη η Ευρώπη –ορθός λόγος, επιστήμη, πρόοδος, φιλελεύθερη δημοκρατία– δεν είναι παρά όπλα πολιτισμικά προσδιορισμένα, που δημιουργήθηκαν για να υφαρπάξουν από τον μη-ευρωπαίο Άλλο τη διαφορετικότητά του» (βλ. Mark Lilla, ό.π., σ. 258-259). [11] Με τον ρομαντισμό ως την πρώτη, άλλωστε, αντίδραση στην πεζότητα του ορθολογισμού. [12] Πβ. ύμνο της στην «τελειότητα» της φιλοσοφίας του Χάιντεγκερ, φιλοσοφία η οποία, «σαν κάθε τι τέλειο, ξαναγυρνά στην πατρίδα του, στο προαιώνιο» (σ. 322 του βιβλίου). [13] Herbert Marcuse, Ο μονοδιάστατος άνθρωπος, μτφρ. Μπάμπης Λυκούδης, Παπαζήση, Αθήνα 1971. [14] Όχι μόνο στον μακρόκοσμο αλλά, χάρη στις προόδους της βιολογίας και των νευροεπιστημών στα τέλη του 20ού αιώνα, και σε επίπεδο συγκρότησης της ατομικής συνείδησης. Βλ. λ.χ. Daniel C. Dennett, Consciousness Explained, Penguin books 1991, καθώς και Gerald M. Edelman & Giulio Tononi, Το σύμπαν της συνείδησης – Πώς η ύλη γίνεται φαντασία, μτφρ. Βασιλική Βακάκη, επιστ. επιμ. Νεκτάριος Ταβερναράκης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2008. [15] Κάτι παρόμοιο, λίγο νωρίτερα, είχε αρχίσει να δοκιμάζει και η φαινομενολογία του καθηγητή του Χάιντεγκερ, Έντμουντ Χούσερλ, όπως, εν μέρει, και η φροϋδική ψυχανάλυση. Η δική τους έμφαση όμως επέμενε στη λογική κατανόηση. Παρά τις ποικιλίες της «ενόρασης», στον ένα, ή το μυστηριώδες «transfert» στις ατέλειωτες συναισθηματικές μεταβιβάσεις μεταξύ ψυχαναλυόμενου-ψυχαναλυτή, στον άλλον. [16] Βλέποντας όμως τον εαυτό του ως «χριστιανό θεολόγο», όπως έγραφε στον μαθητή του Καρλ Λέβιτ (βλ. Mark Lilla, ό.π., σ. 31). [17] Ως στρατιώτης στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Χάιντεγκερ είχε υπηρετήσει στη μετεωρολογική υπηρεσία, για τη βέλτιστη εκμετάλλευση των ανέμων κατά τη χρήση χημικών αερίων. [18] Παρομοίωση την οποία έχει ήδη κάνει ο Τζορτζ Στάινερ (ό.π., υποσημείωση 1), δίνοντάς της όμως θετικό πρόσημο. [19] Ακόμα πιο πριν, με την ίδια φούγκα, μα με ευρυμάθεια πολύ μεγαλύτερη από του Χάιντεγκερ και ευγλωττία ασυγκρίτως ανώτερη από του Χίτλερ, είχε μιλήσει και ο Όσβαλντ Σπένγκλερ, στους μεταξύ 1918 και 1922 δύο τόμους του περίφημου βιβλίου Η παρακμή της Δύσης (ελληνική μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου, Τυπωθήτω, Αθήνα 2003). Πρώτος εκείνος εισήγαγε την αντίληψη για τα επιτεύγματα κάθε πολιτισμού ως υλοποιήσεις του ψυχισμού ενός λαού, τοποθετώντας στην κορυφή των φαντασμαγορικών ταξινομήσεών του τον «φαουστικό» άνθρωπο, που τολμά κι ανοίγεται σε άγνωστες θάλασσες, ανυψώνει γοτθικούς ναούς κυνηγώντας το άπειρο κ.ο.κ. Αλλά παρά το ότι ο αντισημιτισμός του προσέγγιζε εκείνον του Χάιντεγκερ, ως προς τους ενταγμένους «στον μαγικό πολιτισμό Εβραίους, ανίκανους να αφομοιώσουν τη φαουστική έννοια της δύναμης» (βλ. Α΄ τόμο, σ. 557), ο Σπένγκλερ αρνήθηκε να γίνει μέλος του ναζιστικού κόμματος, μέχρι τον θάνατό του το 1936. [20] Παράδειγμα οι Υπαρξιστές, με τον Σαρτρ και τη δική του φαινομενολογική οντολογία στο πρώτο του φιλοσοφικό σύγγραμμα, Το Είναι και το Μηδέν (L’être et le néant, Gallimard 1943), αλλά και την υποστήριξή του στην εισβολή των Σοβιετικών στην Ουγγαρία, το 1956, ή τα εγκώμιά του στη δήθεν «Πολιτιστική Επανάσταση» του Μάο, το 1968. Παράδειγμα, επίσης, ο Μισέλ Φουκώ, με την αναζήτηση αυθεντικού λόγου στα παραληρήματα της τρέλας το 1961 (στο Histoire de la folie, editions Plon – ελληνική μτφρ. Πάρις Μπουρλάκης, Καλέντης, Αθήνα 2007), την νεκρολογία του Ουμανισμού (στο Les mots et les choses, Gallimard 1966 – ελληνική μτφρ. Κωστής Παπαγιώργης, Γνώση, Αθήνα 2008) και εν τέλει τη νομιμοποίηση της ισλαμικής βίας των οπαδών του Ρουχολάχ Χομεϊνί το 1979 (βλ. Michel Foucault, Dits et écrits volume III, éditions Gallimard 1994, σ. 701-708). [21] Albert Camus, Le mythe de Sisyphe, éditions Gallimard 1942, η εισαγωγική φράση του βιβλίου. [22] Ή το Être-jeté-au-monde, του Ζαν-Πωλ Σαρτρ και των υπαρξιστών.

Στη σκιά της «Καιομένης Βάτου»

Σύνδεση