Πολυφωνική οντολογία του έργου τέχνης ως μορφή δημοκρατικής πράξης

«Θέλω ηρεμία, τάξη, φιλικότητα. Μόνον έτσι μπορούμε να προσεγγίσουμε το άπειρο. Μόνον έτσι βρίσκουμε τις απαντήσεις στα αινίγματα και μαθαίνουμε τους μηχανισμούς της επανάληψης. Η επανάληψη, η ζωντανή, σφύζουσα επανάληψη. Η ίδια παράσταση κάθε βράδυ, η ίδια παράσταση και εντούτοις νεογέννητη. Πώς μαθαίνουμε, εδώ που τα λέμε, το επιτρεπόμενο, το αστραπιαίο ρουμπάτο, ήτοι την παρέκκλιση από το συμπεφωνημένο παίξιμο, που τόσο απαραίτητη είναι για να αποφευχθεί η μετατροπή μιας παράστασης σε νεκρή ρουτίνα ή σε ανυπόφορη αυθαιρεσία; Όλοι οι καλοί ηθοποιοί γνωρίζουν το μυστικό, οι μέτριοι πρέπει να το μάθουν, οι κακοί δεν το μαθαίνουν ποτέ»[1]. «Η πραγματική ελευθερία εξαρτάται ακριβώς από αμοιβαίως παραγόμενα δείγματα, από επακριβώς κατακτημένους ρυθμούς. Η ηθοποιία είναι εξάλλου η τέχνη της επανάληψης. Γι’ αυτό κάθε συνεισφορά πρέπει να βασίζεται σε ελεύθερη συνεργασία μεταξύ των μερών. Αν ένας σκηνοθέτης πιέσει τον ηθοποιό μπορεί να περάσει πιθανώς αυτό που θέλει κατά τη διάρκεια της πρόβας. Όταν όμως αποχωρήσει ο σκηνοθέτης, ο ηθοποιός αρχίζει, συνειδητά ή μη, να διορθώνει το παίξιμό του κατά το δοκούν. Αλλάζει αμέσως παίξιμο και ο παρτενέρ του για τον ίδιο λόγο. Και ούτω καθεξής. Ύστερα από πέντε παραστάσεις, η “δαμασμένη” παράσταση καταρρέει, εκτός αν ο σκηνοθέτης-θηριοδαμαστής φυλάει κάθε βράδυ τις τίγρεις του. Αλλά αυτό δεν έγινε. Οι ηθοποιοί αντιλήφθηκαν τις δυνατότητές τους μέσα σε σαφώς καθορισμένα όρια. Χαίρονταν και περίμεναν τη στιγμή που θα μπορούσαν να συνεισφέρουν με τη δική τους δημιουργικότητα»[2]. Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, Ο μαγικός φανός. Τα παραπάνω είναι αποσπάσματα από την αυτοβιογραφία του μεγάλου σκηνοθέτη του κινηματογράφου και του θεάτρου Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, όπου μιλάει για τη δουλειά του στο θέατρο. Σ’ αυτά, ο καλλιτέχνης με το χάρισμα της διαύγειας κατανοεί, χωρίς να εννοιολογικοποιεί όπως κάνει ο φιλόσοφος, ορισμένα θέματα που θέλω να αναπτύξω: ‒ την καλλιτεχνική δημιουργικότητα ως μορφή ατομικής ελευθερίας και πρωτοβουλίας που παγιώνεται σε μια συμβολική μορφή· ‒ το έργο τέχνης που είναι και ίδιο με τον εαυτό του (ipse) αλλά και κάθε φορά διαφορετικό, ανάλογα με την ζώσα ερμηνεία που κάνουν όσοι μετέχουν στην καλλιτεχνική πράξη· ‒ η τέχνη ως κοινωνία πρόσληψης και μετάδοσης βιωμένων εμπειριών πνευματικότητας και ως βάση δημιουργίας μιας κουλτούρας, και ‒ η κουλτούρα ως προϋπόθεση για τη δυνατότητα μιας δημοκρατίας ελεύθερων και ενεργών πολιτών. Θα χρησιμοποιήσω ως οδηγό για τις σκέψεις που θα καταθέσω ένα μεγάλο Γερμανό ιδεαλιστή φιλόσοφο του 20ού αιώνα, τον νεοκαντιανό Ερνστ Κασσίρερ, ο οποίος επηρέασε καθοριστικά πολλούς ακόμα –και διαφορετικούς μεταξύ τους– στοχαστές της τέχνης και της δημοκρατίας, όπως τον Πωλ Ρικέρ, τον Λουίτζι Πάρεϋσον και τον Μισέλ Φουκώ. Στον Κασσίρερ, η τέχνη ορίζεται ως ένας βιωματικός χώρος όπου ο άνθρωπος πειραματίζεται με τις δυνατότητες που διακρίνει, ενώ ταυτόχρονα στοχάζεται ενεργά γύρω από τον δικό του τρόπο να «δημιουργεί κόσμους». Στο magnum opus του Φιλοσοφία των συμβολικών μορφών, που δημοσιεύθηκε σε τρεις τόμους κατά τη δεκαετία του 1920, ο Κασσίρερ αναπτύσσει μια «φιλοσοφία της κουλτούρας» εμφανώς επηρεασμένη από την ερμηνευτική του Βίλχελμ Ντίλταϋ και του Βίλχελμ φον Χούμπολτ, τον καντιανισμό, αλλά και την φαινομενολογία του Έντμουντ Χούσσερλ. Κεντρικό θέμα της φιλοσοφίας του είναι η έννοια των «συμβολικών μορφών», με την οποία νοείται η μεταμόρφωση της μάζας των ασύνδετων εντυπώσεων της καθημερινής ζωής σε έναν κόσμο αναπαραστάσεων: «οι συμβολικές μορφές χρησιμεύουν στο να διαυγάζουν, να διαφοροποιούν και να οργανώνουν το αδιαφοροποίητο χάος των απλών συμβάντων». Οι συμβολικές μορφές επιτρέπουν την ανάδυση ενός διϋποκειμενικού κόσμου, εντός του οποίου ο άνθρωπος διακρίνει τον ίδιο του τον εαυτό και τους άλλους από την υλικότητα των γεγονότων, επικοινωνεί και μπορεί –όπως θα δούμε– να δημιουργήσει στέρεους χώρους για την κοινωνική δράση. Καζιμίρ Μάλεβιτς, Ζωγραφικός ρεαλισμός ενός ποδοσφαιριστή: Μάζες χρώματος στην 4η διάσταση, 1915, λάδι σε καμβά, Ινστιτούτο Τέχνης Σικάγου. Ο Κασσίρερ περιγράφει αναλυτικά τη σύνταξη αυτού του κοινού κόσμου της εμπειρίας σε διάφορα επίπεδα, ξεκινώντας από τον μύθο ως έκφραση αισθημάτων και τη γλώσσα ως σύστημα σημείων, περνώντας από το ενδιάμεσο επίπεδο της τέχνης και καταλήγοντας στην τυπική, ακριβή επιστήμη ως λειτουργία καθαρής σημασίας. Πρόκειται για μια διαδικασία σταδιακής απελευθέρωσης από την ποδηγέτηση των άμεσων εντυπώσεων που κατακλύζουν τον άνθρωπο, μέσω της εξωτερίκευσης και της αντικειμενικοποίησης, όπου ως «αντικειμενικοποίηση» αντιλαμβανόμαστε όλα όσα μπορούμε να θέσουμε απέναντί μας ως αναπαραστάσεις. Στην κασσιρεριανή σκέψη, το «σύμβολο» έχει την ευρεία σημασία μιας μορφοποίησης του χάους των αισθητών εντυπώσεων από τον άνθρωπο μέσω μιας αργής διαδικασίας αντικειμενικοποίησης, όπου το εγώ και ο κόσμος συγκροτούνται σταδιακά και σε συνάρτηση ο ένας με τον άλλον. Όλες οι συμβολικές μορφές, όπως η μυθική σκέψη, η γλώσσα, η θρησκεία, η τέχνη, η ιστορία, το δίκαιο και η επιστήμη σχηματίζουν ένα ανοιχτό σύστημα, στο οποίο δεν υπάρχει κανένας απόλυτος πόλος όπως ο θεός, το κράτος, η λογική ή η ιστορική νομοτέλεια. Και όλες οι συμβολικές μορφές, μεταξύ αυτών και η τέχνη, εξυπηρετούν την ίδια συμβολική λειτουργία, αυτήν της δημιουργίας μιας σχέσης μεταξύ του αισθητού και του ιδεατού, η οποία παίρνει διάφορες μορφές ανάλογα με τον εκάστοτε προσανατολισμό του ανθρώπινου πνεύματος. Ως «κουλτούρα», δε, νοείται ένας κοινός κόσμος που δημιουργείται από όλα τα συμμετέχοντα υποκείμενα σ’ αυτήν την ιστορικο-πολιτισμική διαδικασία απελευθέρωσης από την τυραννία της ανεξέταστης και αστόχαστης καθημερινότητας. Έτσι, η κουλτούρα δεν είναι ένα θεωρητικό, εξωτερικό αντικείμενο προς μελέτη, είναι μία ενέργεια, μια αποστολή που κάθε άτομο έχει τη δυνατότητα να εκπληρώσει ελεύθερα, αναλαμβάνοντας ο καθένας την ευθύνη του, αναλαμβάνοντας δηλαδή την πρωτοβουλία για τη συγκρότηση ενός κοινού, βιωμένου κόσμου. Και καθώς η «ανθρώπινη κουλτούρα» μπορεί να οριστεί ως η προοδευτική αντικειμενικοποίηση της ανθρώπινης εμπειρίας, δηλαδή των αισθημάτων, επιθυμιών, εντυπώσεων, διαισθήσεων, σκέψεων και ιδεών μας σε έναν κοινό κόσμο, παραμένει ασφαλώς πάντοτε εύθραυστη: η μελλοντική της μορφή είναι πάντοτε ανοιχτή στην διαρκή επαναδημιουργία. Για τον Κασσίρερ, η τέχνη λειτουργεί πάντα καθαρτικά, δηλαδή –όπως λέει ο ίδιος– ως μία παρουσίαση της έκφρασης («eine Darstellung von Ausdruck»), άλλως ειπείν ως μια μορφοποίηση των βιωμένων εμπειριών διά της οποίας αφαιρείται από τα αισθήματα το βάρος και η απειλή με τα οποία συνδέονται στην πραγματικότητα. Η τέχνη μεταμορφώνει τα αισθήματα: αισθανόμαστε την βιωμένη εμπειρία χωρίς να υποφέρουμε. Έτσι, η τέχνη διατηρεί μια αρχέγονη σύνδεση με την πρωτογενή συμβολική μορφή του μύθου, καθώς και οι δύο είναι εκφραστικές συμβολοποιήσεις και ως εκ τούτου διαθέτουν μια αισθηματική αποτελεσματικότητα, θα μπορούσε να πει κανείς. Η πρόσληψη της τέχνης επιφέρει ένα συναίσθημα εντατικοποίησης της ζωής, καθώς η καλλιτεχνική έκφραση ενεργοποιεί μία διαδικασία αποστασιοποίησης της άμεσης πραγματικότητας με τα ερεθίσματά της και σχηματισμού ενός κόσμου με σημασία, με μια αυτόνομη αλήθεια. Στην κασσιρεριανή φιλοσοφία, η τέχνη έχει μια κεντρική θέση στη σύνταξη ενός κοινού κόσμου, ως μια ενδιάμεση συμβολική μορφή. Σε παραλληλισμό με τη γλώσσα, η τέχνη φέρει μια λειτουργία παρουσίασης (Darstellung): πιο συγκεκριμένα, η τέχνη εξερευνά και αρθρώνει συνειδητά τις λειτουργίες της σημασίας που είναι η έκφραση (στον μύθο), η παρουσίαση (στη γλώσσα) και η καθαρή σημασία (στην επιστήμη). Το ιδιαίτερο οντολογικό χαρακτηριστικό της τέχνης όμως είναι η πρόσδεσή της στην αισθητή διαίσθηση: η τέχνη δεν είναι «μίμηση» ενός ήδη συντεταγμένου φυσικού κόσμου, είναι έκφραση, μαζί με στοχαστική διατήρηση ή εντατικοποίηση της σύνδεσης του κάθε ατόμου με τη ζωή. Με τα λόγια του Κασσίρερ, «η τέχνη, όπως και η γλώσσα, πρέπει να διανύσει την οδό που οδηγεί από την μίμηση στο καθαρό σύμβολο: μόνο μέσω αυτής της οδού θα επιτύχει το “στυλ”». Η τέχνη συνεπώς δεν είναι θεωρία – είναι οδός αυτό-απελευθέρωσης του ανθρώπου, η οποία οδηγεί στην κουλτούρα. Σε αντίθεση με την λογική των ακριβών, μαθηματικών επιστημών, η τέχνη, ως ενδιάμεση συμβολική μορφή, χαρακτηρίζεται από στοιχεία όπως η ιστορικότητα του λόγου, η άρνηση του δυϊσμού μεταξύ της μορφής και του περιεχομένου –δηλαδή μεταξύ της αισθητότητας και της εννόησης– και η αναγνώριση της σημασίας της δημιουργικής φαντασίας. Έτσι, η τέχνη έχει έναν αποφασιστικό ρόλο στον σχηματισμό αυτού που οι Γερμανοί αποκαλούν Bildung, δηλαδή της παιδείας ή κουλτούρας. Γιατί; Μα διότι η τέχνη είναι μια διαρκής κίνηση δημιουργικής ανασύνθεσης των εμπειριών των ατόμων ως μια μορφή κοινής αποστολής. Η έννοια-κλειδί εδώ είναι, ασφαλώς, η παλιά ιδεαλιστική έννοια της «μορφής». Η τέχνη δεν είναι απλώς μια «εκφραστική χειρονομία», όπως ακούμε συχνά να λέγεται. Αυτό δεν αρκεί. Η τέχνη είναι μια «συμβολική μορφή», όπου συμπυκνώνεται σε αισθητή φιγούρα/απεικόνιση και διατηρείται με συλλογικό –ενίοτε δε και οικουμενικό– τρόπο η μνήμη των ευαισθησιών του παρελθόντος. Αν και η αισθητική του Κασσίρερ είναι σαφώς φορμαλιστική (καθώς, όπως είπαμε, η τέχνη είναι μια συμβολική μορφή), αυτό δεν σημαίνει ότι παραμένει αδιάφορη στο πνευματικό περιεχόμενο των έργων τέχνης, στα μέσα καλλιτεχνικής παραγωγής και στην ιστορία της τέχνης. Για να συλλάβουμε σε όλο το οντολογικό της βάθος την τέχνη και να κατανοήσουμε τη λειτουργία της, πρέπει να στοχαστούμε τη σχέση μεταξύ ύλης και μορφής. Στον τρίτο τόμο της Φιλοσοφίας των συμβολικών μορφών, ο Κασσίρερ εξηγεί ότι η φιλοσοφία της τέχνης δεν πρέπει να κατανοεί την τέχνη ως μια «ουσία», όπως την κατανοούσε η κλασική φιλοσοφία του ωραίου. Αντιθέτως, η τέχνη πρέπει να κατανοείται ως μια σχέση μορφής-ύλης. Η μορφή και η ύλη δεν είναι δύο ουσίες οι οποίες αντιπαρατίθενται η μία προς την άλλη. Είναι δύο πόλοι σε διαρκή διασύνδεση (ο ίδιος χρησιμοποιεί τον όρο Zusammenhang) και –το σημαντικότερο– οι οποίοι δεν βγάζουν νόημα παρά μόνο αμοιβαία, ο ένας από τον άλλον. Μιλάμε λοιπόν για μια αισθητική της σημασίας, καθώς η τέχνη δομείται στο μοντέλο της γλώσσας, άρα το φαινόμενο της σημασίας είναι κυρίαρχο. Πρόκειται όμως και για μια αισθητική ανθρωπιστική, καθώς ο άνθρωπος ο ίδιος μπροστά στην τέχνη δεν ορίζεται ως μια πάγια δεδομένη φύση, αλλά ως μια δημιουργική λειτουργία παραγωγής συμβόλων, που έρχονται μεν από την παράδοση αλλά είναι κάθε φορά καινούρια, και που οργανώνουν για τον άνθρωπο τον κόσμο της κουλτούρας, που είναι ένας Κόσμος με σημασία, όπως τον καταλάβαιναν και οι αρχαίοι Έλληνες. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να καταλάβουμε ότι στην ιδεαλιστική φιλοσοφία της τέχνης του Κασσίρερ, η ανθρωπότητα δεν είναι κάτι το γενικό, το αφηρημένο ή το φυσικά δεδομένο – είναι, ας το πω έτσι, το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας παραγωγής κουλτούρας. Η κουλτούρα είναι αυτό που καθιστά δυνατή τη γνήσια αυθεντικότητα (Eigentlichkeit), την ανθρώπινη ατομικότητα, το ανθρώπινο πρόσωπο. Έτσι, ας συγκρατήσουμε εδώ ότι διαμέσου της τέχνης, η ανθρώπινη ιδιοπροσωπία, η ατομικότητα του κάθε ελεύθερου ανθρώπου, μπορεί να κατανοηθεί χωρίς την αναγωγή της σε μιαν αφηρημένη καθολικότητα και την απορρόφησή της από αυτήν. Γι’ αυτό και ο Κασσίρερ, αν και ποτέ δεν έγραψε συστηματικά και συγκεντρωμένα για την τέχνη όπως έκανε π.χ. για την φιλοσοφία των επιστημών, θεωρεί ότι η τέχνη δεν είναι απλώς ένας ευχάριστος διάκοσμος για την ανθρώπινη ζωή, αλλά αντιθέτως ένα από τα συστατικά της στοιχεία, μία από τις ουσιώδεις της προϋποθέσεις. Εδώ βρίσκεται η γέφυρα με την ερμηνευτική πραξεολογία, που μπορεί να χτιστεί. Ο Κασσίρερ δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για την παθητική πρόσληψη του έργου τέχνης, τον αντίκτυπό του στις ευαισθησίες και στα αισθήματά μας. Η τέχνη, γι’ αυτόν, συμμετέχει στον στοχασμό γύρω από την ενεργή δημιουργικότητα εν γένει – την δημιουργικότητα του ίδιου του καλλιτέχνη ασφαλώς, αλλά και του θεατή του έργου, ο οποίος δεν καταλαβαίνει το βαθύ του νόημα παρά μόνο αν το ερμηνεύσει πλήρως και το οικειοποιηθεί. «[…] γιατί το κάθε τι από δω σε βλέπει, η κάθε μια γωνιά. Ζωή ν’ αλλάξεις πρέπει», γράφει ο Ράινερ Μαρία Ρίλκε στο διάσημο σονέτο Αρχαϊκός κορμός του Απόλλωνα. Όπως στον Τζιανμπατίστα Βίκο και στον Βίλχελμ Ντίλταϋ, ο άνθρωπος δεν μπορεί αληθινά να κατανοήσει παρά μόνο αυτό που μπορεί ο ίδιος να δημιουργήσει ή να αναδημιουργήσει μέσω μιας νέας μορφής. Η ίδια η τέχνη καλεί στην εκπλήρωση ενός πρακτικού προσανατολισμού: σε μία εποχή όπου οι μεγάλες μεταφυσικές βεβαιότητες –θρησκευτικές ή κοσμικές– που εξηγούν τον κόσμο στην ολότητά του δεν υπάρχουν πια και όπου όμως ο άνθρωπος συνεχίζει να έχει ανάγκη προσανατολισμού στη ζωή του, η τέχνη παίρνει κατά κάποιον τρόπο τη θέση των προηγούμενων μεγάλων αυθεντιών, προτείνοντας την καλλιτεχνική εμπειρία, η οποία οδηγεί σε ατομικούς και κατόπιν κοινούς κόσμους. Όπως το εξηγεί καταπληκτικά ένας ακόμα μεγάλος φιλόσοφος της τέχνης του 20ού αιώνα, Ιταλός αυτή την φορά, ο Λουίτζι Πάρεϋσον, η τέχνη οδηγεί την ανθρώπινη πράξη σε δύο χρόνους: τον χρόνο της ατομικής αποδόμησης και τον χρόνο της συλλογικής αναδόμησης. Όπως είδαμε, η τέχνη είναι μια «συμβολική μορφή» και ως τέτοια περικλείει την ενέργεια του πνεύματος διά της οποίας ένα πνευματικό περιεχόμενο με σημασία συνδέεται αξεδιάλυτα με μια φιγούρα, ένα συγκεκριμένο αισθητό σημαίνον, το οποίο περιεχόμενο ανταποκρίνεται εγγενώς σ’ αυτό το σημαίνον. Έτσι, στην τέχνη το υποκείμενο και ο κόσμος του δεν είναι καρτεσιανά προ-συγκροτημένες ουσίες, αλλά συγκροτούνται κατά κάποιον τρόπο αμοιβαία από την συνάντησή τους διαμέσου των συμβολικών μορφών. Η πρωταρχική λειτουργία του έργου τέχνης ως συμβολικής μορφής είναι η διάλυση, η αποδόμηση των υπαρχουσών μορφών. Η τέχνη κάνει αισθητή μια διαφοροποίηση των δυνατοτήτων της ζωής. Με άλλα λόγια, η τέχνη μεταμορφώνει διαρκώς αυτό που έχει ήδη δημιουργηθεί και παγιωθεί ούτως ώστε να μην αποστεγνωθεί, να μην σβήσει στην αγκύλωσή του. Η τέχνη μας δείχνει όχι πρωτογενή πράγματα, αλλά τις μορφές και τους τρόπους του να βλέπει κανείς τα πράγματα. Η τέχνη βοηθά όσους ανοίγονται σ’ αυτήν στο να σχηματίζουν έναν κόσμο μορφών, εντός του οποίου τα πράγματα δεν είναι κυρίως δομημένα, αλλά αποδομήσιμα. Η τέχνη, απλά, επαναστατικοποιεί τις υπάρχουσες μορφές μέσω της ενεργοποίησης της ελεύθερης δημιουργικότητας και της ατομικής πρωτοβουλίας. Ο καλλιτέχνης σπάει την τρέχουσα χρήση των πραγμάτων και των διαδεδομένων αντιλήψεων: η τέχνη είναι μια σειρά από προσωπικές τομές. Ο οντολογικός χαρακτήρας του έργου τέχνης ως συγκεκριμένου και ατομικού, ως μιας βιωμένης και κάθε φορά διαφορετικής εμπειρίας, επιτρέπει στον άνθρωπο να αποδομεί την καθημερινή αντικειμενικότητα μέσω της προσωπικής θέασης. Είπαμε: η τέχνη δεν μιμείται τα πράγματα, κάνει αισθητές τις μορφές και, ως εκ τούτου, ανοίγει έναν ορίζοντα που αποκαλύπτει την ανεξάντλητη διαφορετικότητα των όψεων που μπορούμε να έχουμε πάνω στα πράγματα. Βασίλι Καντίνσκι, Σύνθεση, 1923, ακουαρέλα, Μουσείο Αλμπερτίνα, Βιέννη. Η αποδόμηση ανοίγει λοιπόν το πεδίο της ελεύθερης αυτοπραγμάτωσης του ανθρώπου. Ενώ οι μύθοι και οι επιστήμες ενέχουν μια αξίωση καθολικότητας, καθώς διεκδικούν μιαν ολική αντίληψη του κόσμου ως μιας αναγκαίας και διαρκούς τάξης, μιας σύνθεσης όλων των γνωστών στοιχείων σε ένα όλον, η τέχνη αντιπροσωπεύει, από μια άποψη, μια ριζική απομόνωση, μια εξατομίκευση, μια εμβάθυνση της αισθητής, συγκεκριμένης εμπειρίας. Όμως αυτό δεν είναι παρά το πρώτο μισό της εμπειρίας της τέχνης. Διότι η τέχνη χρησιμεύει και αυτή, όπως όλες οι άλλες συμβολικές μορφές, σ’ αυτό που ο Κασσίρερ ονομάζει «ενοποίηση του ανθρώπου» και που πριν από αυτόν, ο Ιμμάνουελ Καντ στην Κριτική της κριτικής δύναμης[3] ονόμαζε «διϋποκειμενικότητα». Πράγματι, κάθε έργο τέχνης δεν απομονώνεται στην αντικειμενικότητά του, αλλά υπερβαίνει τον ίδιο του τον εαυτό, καθώς μεταδίδεται ως μια προσφορά στην διαδικασία πρόσληψης αυτού που έρχεται σε επαφή μαζί του. Η τέχνη είναι μεν μια ριζικά προσωπική εμπειρία, όπως είδαμε, όμως αυτή η εντατικοποίηση της ατομικής εμπειρίας σχηματίζει ένα πεδίο κουλτούρας λόγω του βασικού χαρακτηριστικού των μορφών να μεταδίδονται από μια ατομική αίσθηση σε μιαν άλλη. Η τέχνη, εκτός από απελευθερωτική, είναι και κλητική: είναι ένα ανοιχτό κάλεσμα, μια πρόσκληση, μια οντολογική επέκταση (όπως το αποκαλεί ο νεοπλατωνικός Πλωτίνος), μια πρόταση κοινωνίας με άλλους. Και ως τέτοια, δεν είναι στατική. Περιμένει μια αντίδραση, μια απάντηση, μια κινητοποίηση. Ο Κασσίρερ, πολλές δεκαετίες πριν από τον Γιούργκεν Χάμπερμας, περιγράφει την διάσταση της επικοινωνιακής δράσης της τέχνης (kommunikativen Handlungsaspekt). Το σημαντικό είναι ότι η τέχνη καλεί άπαντες σε μια κοινωνία νοήματος, σε μια ολοκλήρωση, χωρίς όμως να την επιβάλλει όπως η επιστήμη. Καθένας είναι ελεύθερος να ανταποκριθεί σ’ αυτό το κάλεσμα και να «αλλάξει τη ζωή του», όπως λέει ο Ρίλκε. Όσοι το κάνουν, το κάνουν πάντα οικειοθελώς: αλλάζουν το βλέμμα τους, βιώνουν αυτήν την μοναδική πληρότητα που έρχεται από την αίσθηση ότι η ζωή δεν περιορίζεται μόνο στις καθημερινές, διαδεδομένες μορφές, αλλά ανοίγει τη δυνατότητα και κάνει αισθητές απεριόριστες μορφές ζωής. Όσοι ενώνονται εις τέχνης κοινωνία έχουν την εμπειρία του οντολογικού πολλαπλασιασμού των δυνατών τρόπων του βίου. Πρόκειται για την υποκειμενική όψη του οντολογικού πλουραλισμού, ο οποίος εμπεριέχεται αντικειμενικά στο ίδιο το έργο τέχνης. Έτσι, για να καταλήξω γρήγορα σε μερικές σκέψεις σχετικά με τη σύνδεση μεταξύ τέχνης και δημοκρατικής πράξης: Οι συμβολικές μορφές της τέχνης που προσλαμβάνονται συλλογικά σχηματίζουν σταδιακά μια παράδοση, ένα κοινό πεδίο βιωμένης ζωής, μια κουλτούρα. Και η κουλτούρα είναι το υπόστρωμα μιας ζωής από κοινού, μιας πολιτείας δηλαδή. Όμως αυτή η ζωή από κοινού είναι –και δεν μπορεί παρά να είναι– δημοκρατική και όχι ολοκληρωτική, καθώς όπως είδαμε, η ριζικά ατομική εμπειρία βρίσκεται αναγκαστικά στην πηγή της και δεν υπάρχει στον ορίζοντα καμία απόλυτη και ολικά ενοποιητική αναφορά, καμιά ιδεολογία. Η τριβή με την τέχνη, το καλλιτεχνικό βίωμα διαμορφώνει σταδιακά μια Bildung (παιδεία/κουλτούρα) ελεύθερων και ενεργών πολιτών με αυτονομία κρίσης και αίσθηση πρωτοβουλίας. Αυτό συμβαίνει διότι η ενδιάμεση συμβολική μορφή που είναι η τέχνη ανοίγει οντολογικά στα επιμέρους άτομα τη δυνατότητα αμφισβήτησης της καθεστηκυίας αντίληψης των πραγμάτων, τους ωθεί στο σπάσιμο των καλουπιών, στην διαφοροποίηση και τον πολλαπλασιασμό των δυνατών μορφών ζωής. Το παιχνίδι της αέναης μορφοποίησης και η απόλαυση («εντατικοποίηση της ζωής») που προέρχεται από αυτό εκπαιδεύει τους ανθρώπους στην αυτοπεποίθηση της αναζήτησης, της δημιουργικότητας, της ερμηνείας, με μία λέξη: της προσωπικής πρωτοβουλίας. Χωρίς αυτήν την κουλτούρα ελευθερίας, δημιουργικότητας και πρωτοβουλίας δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία, καθώς η κοινωνία «σκουριάζει» (όπως έλεγε ο Αλεξίς ντε Τοκβίλ) και εκπίπτει στη διακυβέρνηση από αποστεωμένες γραφειοκρατίες. Οι άνθρωποι μεταπίπτουν στη ρουτίνα των παθητικών απολαύσεων, στον ηδονισμό της κατανάλωσης με αμεριμνησία, στην περίφημη «διασκέδαση» (divertissement) του Μπλεζ Πασκάλ. Οι άνθρωποι γίνονται έτσι άνετα χειραγωγήσιμοι, υποχείρια μιας ολικής εξουσίας – κρατικής ή ιδιωτικής ή και των δύο. Η μοναδικότητα, η αυθεντικότητα που προέρχονται από το (αισθητό, συγκεκριμένο, κάθε φορά διαφορετικό και αποδομητικό της ρουτίνας τού «έτσι είναι τα πράγματα») βίωμα της τέχνης δημιουργούν τα αντισώματα του πολίτη, αν μου επιτρέπεται η έκφραση. Ο δε ελεύθερος πολίτης είναι αυτός που μπορεί να έρθει σε γνήσια κοινωνία με τους ομοτίμους του διά της διϋποκειμενικής μετάδοσης και οικειοποίησης των συμβολικών μορφών της τέχνης. Η κουλτούρα ως προ-κατανόηση της συλλογικής πράξης, δηλαδή ως κοινό –συχνά ασυνείδητο– υπόστρωμα αντιδράσεων, αντιλήψεων, ερμηνειών, ιστορικότητας, ηθικής αίσθησης, είναι, θεωρώ, η μαγιά της δημοκρατίας. Διότι η δημοκρατία είναι το μόνο πολίτευμα που φιλοδοξεί να ενοποιεί τους πολίτες σε μια μη χειραγωγούμενη ή ολιστική κοινότητα, στην οποία ο καθένας είναι ελεύθερος να αισθάνεται, να προσλαμβάνει και να ερμηνεύει με προσωπικό τρόπο αισθητές εμπειρίες και κατόπιν να προτείνει στους υπόλοιπους έναν κοινό κόσμο. Το παραπάνω άρθρο είναι ξαναδουλεμένη για την ARB η εισήγηση του αναπληρωτή καθηγητή Γιάννη Παπαδόπουλου στο συνέδριο «Δημοκρατία και Τέχνη: Προκλήσεις και Προοπτικές». (Θεσσαλονίκη, Κυριακή 29 Σεπτεμβρίου 2019, MOMus - Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης - Συλλογές Μακεδονικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης και Κρατικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης). [1] Ίνγκμαρ Μπέργκμαν, Ο μαγικός φανός, μτφρ. Γρηγόρης Ν. Κονδύλης, Ποταμός, Αθήνα 2010, σ. 51-52. [2] Ό.π., σ. 213. [3] Ιμμάνουελ Καντ, Κριτική της κριτικής δύναμης, μτφρ. Κώστας Ανδρουλιδάκης, Σμίλη, Αθήνα 2013.

Πολυφωνική οντολογία του έργου τέχνης ως μορφή δημοκρατικής πράξης

Σύνδεση