Η μαρτυρία ενός δίκαιου

Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα, 2009, σελ. 275 Primo Levi, Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα, 2000, σελ. 225 Πρίμο Λέβι, Η ανακωχή, μτφρ. Ζακ Σαμουήλ, Σέλας, 1997, σελ. 243 Πρίμο Λέβι, Το περιοδικό σύστημα, μτφρ. Άμπυ Ραΐκου, Καστανιώτη, 2018 [11990], σελ. 262 Πρίμο Λέβι, Τα τελευταία Χριστούγεννα του πολέμου. Διηγήματα, μτφρ. Ανταίος Χρυσοστομίδης, Καστανιώτη, 2005, σελ. 200 Πρίμο Λέβι, Αν όχι τώρα, πότε;, μτφρ. Mάνος Mατσαγγάνης - Kιάρα Mορόνι, Θεμέλιο, 1995, σελ. 365 Πρίμο Λέβι, Λίλιθ, μτφρ. Σάρα Μπενβενίστε, Ροδαμός, 1992, σελ. 230 Primo Levi, Το καθήκον της μνήμης. Συζήτηση με τους Anna Bravo και Federico Cereja, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα 1998, σελ. 92 Στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης διαπράχθηκε το μέγιστο έγκλημα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Σε αυτούς τους τόπους του μαρτυρίου εξοντώθηκαν εκατομμύρια άνθρωποι, άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Ήταν ένα μαζικό έγκλημα ψυχρά αποφασισμένο, «επιστημονικά» σχεδιασμένο, με σχολαστική επιμέλεια εκτελεσμένο. Εκείνοι που συνέλαβαν και οργάνωσαν αυτή τη φοβερή μηχανή του θανάτου ήταν οι ίδιοι τόσο πολύ πεισμένοι για την τελειότητά της, ώστε πίστευαν ότι δεν θα μπορέσει να επιζήσει κανείς για να αφηγηθεί όσα έζησε και όσα είδε. Και πράγματι, η συντριπτική πλειονότητα των κρατουμένων θανατώθηκε. Λίγοι είχαν την τύχη να επιζήσουν. Και ακόμα λιγότεροι βρήκαν τη δύναμη να διηγηθούν όσα έζησαν. Ας αναλογιστούμε πόσο πελώρια και αδιανόητη θα ήταν η φρίκη, πόσο γοερός και αβάστακτος θα ήταν ο θρήνος, αν καθένας από τα εκατομμύρια των νεκρών μπορούσε να αφηγηθεί το μαρτύριο που έζησε και τον θάνατό του. Με τον εκτοπισμό και τον εγκλεισμό του στο Άουσβιτς, ο Πρίμο Λέβι έγινε μάρτυρας και ενός άλλου τρομερού εγκλήματος, της θανάτωσης της ανθρώπινης ψυχής, της εκμηδένισης της ανθρώπινης υπόστασης, της υποβάθμισης της ύπαρξης σε μια πρωτόγονη, ζωώδη και βάρβαρη κατάσταση. Σε αυτό το σύμπαν του τρόμου, δήμιοι και θύματα, αφεντικά και σκλάβοι, καταπιεστές και καταπιεζόμενοι, έχαναν την ανθρωπιά τους και αποκτηνώνονταν. Γράφει ο Λέβι στο Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος: «Τα πρόσωπα αυτής της ιστορίας δεν είναι άνθρωποι. Η ανθρώπινη υπόστασή τους θάφτηκε ή αυτοί οι ίδιοι την έθαψαν κάτω από το βάρος της προσβολής που δέχτηκαν ή έστρεψαν στους άλλους. Οι Ες Ες, μοχθηροί και ανόητοι, οι κάπο, οι πολιτικοί, οι ποινικοί, οι προνομιούχοι, μικροί και μεγάλοι, οι Häftlinge, απαθείς σκλάβοι, όλες οι βαθμίδες της παρανοϊκής ιεραρχίας που επέβαλαν οι Γερμανοί, παράδοξα ενωμένες έπλεκαν μέσα μας τη σκοτεινή απελπισία».[1] Αν ήθελες να αποφύγεις ή να αναβάλεις προσωρινά τον θάνατο, έπρεπε να χάσεις την ανθρώπινη ταυτότητά σου και να μεταμορφωθείς σε ζώο, που μάχεται με όλα τα μέσα για να επιβιώσει. Έπρεπε να δίνεις μια καθημερινή μάχη εναντίον της πείνας, του κρύου, της κούρασης, των ξυλοδαρμών, των εξευτελισμών, της αίσθησης του επερχόμενου θανάτου. «Εδώ –γράφει ο Λέβι‒ ο αγώνας για την επιβίωση είναι ανελέητος, γιατί ο καθένας είναι απελπιστικά και βασανιστικά μόνος του».[2] Για να επιζήσει κανείς θα πρέπει να έχει εκπαιδευτεί «στη μάχη του ενός εναντίον όλων».[3] Οι ναζιστές εξουσιαστές πίστευαν ότι οι κρατούμενοι δεν ανήκαν στο ανθρώπινο είδος. Χρησιμοποιώντας σκόπιμα την πείνα, το κρύο, τους ξυλοδαρμούς, τις τιμωρίες, την καταναγκαστική εργασία, τους εξευτελισμούς, απέβλεπαν στο να μετατρέψουν τους κρατούμενους σε υπανθρώπους, να τους επιβάλλουν συμπεριφορές που έμοιαζαν ζωώδεις. Μπορούσαν έπειτα, με ήσυχη συνείδηση, να συμπεριφέρονται απάνθρωπα σε αυτά τα δυστυχισμένα πλάσματα, σαν να ήταν πράγματι ζώα. Ο εξευτελισμός τους ήταν «αναγκαίος» προκειμένου να μειωθεί το αίσθημα ενοχής των εκτελεστών. Αν τα θύματα δεν είναι άνθρωποι, αλλά είναι κάτι π.χ. σαν ποντίκια, δεν θα είχε κανείς καμία ηθική αναστολή να τα εξοντώνει. Αυτή την επιδίωξη της εκμηδένισης της ανθρώπινης υπόστασης υπηρετούσε πιστά το μοχθηρό τελετουργικό της υποδοχής των κρατουμένων και της ένταξής τους στις ιεραρχίες και τις πειθαρχίες του στρατοπέδου. Τους υποδέχονταν με προπηλακισμούς, με κλοτσιές και γροθιές, με βάρβαρα ουρλιαχτά. Μετά από πολύωρη κι εξουθενωτική ορθοστασία και αφού τους αφαιρούσαν τα λιγοστά υπάρχοντά τους, τα χαρτιά τους, τα παπούτσια και τα ρολόγια τους, ό,τι είχαν στις τσέπες τους, ακολουθούσε το ομαδικό ολικό ξεγύμνωμα μέσα στη χειμωνιάτικη παγωνιά και το ξύρισμα του κρανίου. Ένας άνθρωπος γυμνός και ξυπόλυτος «δεν αισθάνεται πλέον τον εαυτό του σαν ανθρώπινη ύπαρξη αλλά μάλλον σαν σκουλήκι: γυμνό, αργό, αξιοκαταφρόνητο, έρποντα στο χώμα. Ξέρει ότι μπορεί να συντριβεί σε κάθε στιγμή».[4] Γυμνοί, όρθιοι και καταπτοημένοι, έπαιρναν ράκη αντί για ρούχα και σπρώχνονταν με κραυγές και χλευασμούς στα παραπήγματα. Από την αρχή αντιλαμβάνονταν με θλίψη ότι σε αυτή την επίγεια κόλαση κινδυνεύουν να χάσουν όχι μόνο την αξιοπρέπειά τους και τη λογική τους, αλλά και τον ίδιο τον εαυτό τους. Μια βελόνα θα χαράξει στον αριστερό τους πήχη ένα ανεξίτηλο στίγμα, έναν αριθμό, όπως γίνεται με τα ζώα που προορίζονται για το σφαγείο. Το καινούριο όνομα του Πρίμο Λέβι θα είναι 174 517. Επειδή δεν τους δίνουν κουτάλια, τρώνε την καθημερινή σούπα πίνοντας και γλείφοντας με τη γλώσσα σαν σκύλοι. Η καταναγκαστική εργασία για την οποία προορίζονται είναι μια βασανιστική και εξαντλητική εργασία για δούλους, για όντα υποβαθμισμένα σε υποζύγια που κουβαλάνε ασήκωτα βάρη και σέρνονται βρόμικα πάνω στο χώμα. Σε αυτές τις συνθήκες είναι πολύ δύσκολο να παραμείνεις ζωντανός, να μην καταντήσεις πολύ γρήγορα ένα σωματικό και ψυχικό ράκος, ένα φάντασμα που λιμοκτονεί και μοιάζει με σκελετό. Ακόμα πιο δύσκολο είναι όμως να παραμείνεις άνθρωπος, να διασώσεις κάτι από τον ηθικό σου κώδικα και την αξιοπρέπειά σου. Για να επιζήσεις πρέπει να σκληρύνεις, να γίνεις κι εσύ κακός, να κλέψεις το ψωμί και τη μερίδα του διπλανού σου, να είσαι ανελέητος με τους αντίζηλους και ανταγωνιστές σου στην άγρια μάχη της επιβίωσης. Πρέπει, γράφει ο Λέβι, «να πνίξεις κάθε έννοια αξιοπρέπειας, να σβήσεις το φως της συνείδησης, να κατεβείς στο πεδίο της μάχης σαν βάρβαρος εναντίον βαρβάρων».[5] Ο εξαντλητικός αγώνας του ενός εναντίον όλων συνεπαγόταν μοιραία ταπεινωτικούς συμβιβασμούς και υποχωρήσεις: «Να επιζήσεις χωρίς να αρνηθείς τίποτα από τον ηθικό σου κόσμο, εκτός από περιπτώσεις μεγάλης εύνοιας της τύχης, ήταν δυνατόν μόνο σε ελάχιστους και αυτοί ήταν άνθρωποι ανώτεροι, από τη στόφα των αγίων ή των μαρτύρων».[6] Στο στρατόπεδο ο αγώνας για την επιβίωση έπαιρνε άγριες μορφές και ο νόμος της ζούγκλας ήταν σε πλήρη ισχύ και γινόταν αποδεκτός από όλους, ή μάλλον, ορθότερα, σχεδόν από όλους. Από τις ιστορίες που αφηγείται ο Λέβι, συμπεραίνουμε ότι υπήρχαν και ορισμένες θαυμαστές εξαιρέσεις. Υπήρχαν δηλαδή ορισμένοι κρατούμενοι που διέσωσαν την ανθρωπιά τους χωρίς να είναι άγιοι ή μάρτυρες. Τέτοια ήταν, για παράδειγμα, η περίπτωση του αδελφικού φίλου του Λέβι, του 22χρονου Αλμπέρτο, ο οποίος επέδειξε μιαν εκπληκτική ικανότητα προσαρμογής και κατόρθωσε να παραμείνει ακέραιος και αδιάφθορος. Ο Αλμπέρτο δεν έγινε ωμός και σκληρός. Πάλευε για να επιζήσει «παραμένοντας φίλος με όλους».[7] Όπως θα γράψει μετά από πολλά χρόνια ο Λέβι, ο Αλμπέρτο «δεν δεχόταν τον κόσμο του στρατοπέδου, τον απαρνιόταν με την καρδιά και το μυαλό του, δεν άφηνε να τον μολύνει. Ήταν ένας άνδρας με δυνατή και αγαθή θέληση κι είχε μείνει κατά θαυμαστό τρόπο ελεύθερος κι έτσι ελεύθερα ήταν τα λόγια του και οι πράξεις του: δεν είχε κατεβάσει το κεφάλι, δεν είχε λυγίσει την πλάτη».[8] Παρόμοια θαυμαστή περίπτωση ήταν κι εκείνη του Γάλλου Ζαν, του κλητήρα-γραφέα στο Κομάντο Χημείας, που, επειδή ήταν μικρούλης, ο Λέβι τον αποκαλούσε Πίκολο. Ο Πίκολο ήταν κι αυτός πολυμήχανος, σωματικά δυνατός και ταυτόχρονα ήπιος και φιλικός. Γράφει γι’ αυτόν ο Λέβι: «Αν και έδινε τη δική του μυστική, προσωπική μάχη ενάντια στο στρατόπεδο και στο θάνατο με πείσμα και κουράγιο, δεν παρέλειπε να διατηρεί ανθρώπινες σχέσεις με τους λιγότερο προνομιούχους συντρόφους».[9] Ο ίδιος ο Λέβι, ήδη στις αρχές του εκτοπισμού του στο Άουσβιτς, πήρε ένα απλό αλλά πολύτιμο μάθημα που τον βοήθησε να κερδίσει τη μάχη της επιβίωσης. Έμαθε ότι το να προσπαθεί να μένει καθαρός ή να γυαλίζει τα παπούτσια του είναι ένας τρόπος για να μην εξευτελιστεί στα ίδια του τα μάτια, για να διαφυλάξει τον αυτοσεβασμό του. Ιδού πώς περιγράφει αυτή τη σκηνή στο Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος: Μετά από μια βδομάδα στο στρατόπεδο, κάθε επιθυμία για καθαριότητα τον είχε εγκαταλείψει. Καθώς περιφερόταν στα λουτρά, που ήταν ένας αποκρουστικός χώρος, λασπωμένος, κακοφωτισμένος, εκτεθειμένος στα ψυχρά ρεύματα του αέρα, η ιδέα να πλυθεί με το θολό νερό του βρόμικου νεροχύτη τον αποθάρρυνε και τον απωθούσε. Τότε ο πενηντάχρονος φίλος του Στάινλάουφ, πρώην λοχίας του αυστροουγγρικού στρατού στα μέτωπα του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, που εκείνη την ώρα πλενόταν, τον φώναξε και του μίλησε. Ο Πρίμο Λέβι με τη μητέρα του Έστερ (Ρίνα) Λουτσάτι, καλοκαίρι 1952. © CDEC Library Ο Λέβι αποδίδει το νόημα όσων του είπε με τα ακόλουθα λόγια: «Ακριβώς επειδή το Λάγκερ είναι ένας τεράστιος μηχανισμός που έχει σκοπό να μας αποκτηνώσει, εμείς πρέπει να αντισταθούμε· και σε αυτό εδώ το Λάγκερ μπορεί κανείς να επιβιώσει, αλλά γι’ αυτό θα πρέπει διαρκώς να επιθυμούμε να επιβιώσουμε, για να διηγηθούμε μετά, για να μεταδώσουμε τη μαρτυρία μας· και για να ζήσουμε είναι απαραίτητο να προσπαθήσουμε να σώσουμε τουλάχιστον το σκελετό, τη βάση του πολιτισμού. Ναι, είμαστε σκλάβοι, στερημένοι κάθε δικαίωμα, εκτεθειμένοι σε κάθε προσβολή, αντιμετωπίζουμε βέβαιο θάνατο, αλλά μας έχει απομείνει ένα δικαίωμα και πρέπει να το υπερασπιστούμε με σθένος, γιατί είναι το τελευταίο: το δικαίωμα να αρνηθούμε τη συγκατάθεσή μας. Και γι’ αυτό πρέπει να πλένουμε το πρόσωπο, έστω και χωρίς σαπούνι και με βρόμικο νερό και να σκουπιζόμαστε με τη ζακέτα. Να βάζουμε γράσο στα παπούτσια, όχι επειδή το επιβάλλει ο κανονισμός, αλλά από αξιοπρέπεια και ευπρέπεια… για να μείνουμε ζωντανοί, για να μην πάρουμε το δρόμο που οδηγεί στο θάνατο».[10] Η γενική εικόνα της ζωής στο Άουσβιτς, όπως την περιγράφει ο Λέβι, απέχει πολύ «από τη σχηματική εικόνα των καταπιεσμένων που ενώνονται, εάν όχι σε κοινή αντίσταση, τουλάχιστον για να υπομείνουν την κοινή δυστυχία».[11] Στο στρατόπεδο οι κρατούμενοι διαιρούνται σε προνομιούχους και μη προνομιούχους. «Σε καθεστώς αιχμαλωσίας –εξηγεί ο Λέβι‒ προσφέρεται σε μερικούς σκλάβους μια προνομιακή θέση, κάποια άνεση και μεγάλη πιθανότητα επιβίωσης, απαιτώντας σε αντάλλαγμα την απάρνηση της αλληλεγγύης προς τους συντρόφους. Και σίγουρα θα υπάρξει αυτός που θα δεχτεί. Αυτός θα εξαιρεθεί από τον κοινό νόμο και θα είναι απρόσβλητος· και όσο περισσότερη εξουσία θα του δοθεί τόσο μισητός και απεχθής θα γίνεται».[12] Ο προνομιούχος κρατούμενος «θα γίνει ωμός και τυραννικός, γιατί αν δεν επιδείξει ωμότητα, κάποιος άλλος που θα κριθεί καταλληλότερος θα πάρει τη θέση του».[13] Μεταξύ των προνομιούχων υπάρχουν ακόμα και εβραίοι. «Οι προνομιούχοι εβραίοι –σημειώνει ο Λέβι‒ αποτελούν ένα θλιβερό και αξιοπρόσεκτο φαινόμενο».[14] Η διάκριση μεταξύ προνομιούχων και μη προνομιούχων κρατουμένων δείχνει ότι η πραγματικότητα των ναζιστικών στρατοπέδων είναι πιο περίπλοκη από τη σχηματική και απλουστευτική εικόνα, σύμφωνα με την οποία όλο το κακό βρίσκεται από τη μια μεριά και όλο το καλό από την άλλη. Υπάρχουν σκλάβοι που μεταμορφώνονται σε εξουσιαστές και σπέρνουν τον φόβο στους υπόλοιπους κρατούμενους. Το καθημερινό μαρτύριο, η σωματική ταλαιπωρία, η ψυχική οδύνη των μη προνομιούχων τους εξανάγκαζαν να σκύβουν το κεφάλι, να υποτάσσονται και να σιωπούν. Η γυμνή ζωή τους δεν είχε τίποτα το ηρωικό. Ο Λέβι φωτίζει την ταπεινωτική υποδούλωσή τους, που ισοδυναμούσε με ηθικό, ψυχικό και πνευματικό θάνατο, με την περιγραφή μιας συγκλονιστικής σκηνής. Είναι η σκηνή του απαγχονισμού ενός εξεγερμένου, ο οποίος είχε πάρει μέρος στην ανατίναξη ενός από τα κρεματόρια του Μπίρκεναου: «Όλοι άκουσαν την κραυγή του ετοιμοθάνατου που διαπέρασε το ακατανίκητο τείχος της αδράνειας και της υποταγής και συγκλόνισε τη ζωντανή ανθρώπινη ουσία μέσα μας. ‒ Σύντροφοι, είμαι ο τελευταίος. Θα ευχόμουν να μπορούσα να διηγηθώ ότι μέσα από αυτό το ελεεινό κοπάδι ακούστηκε μια φωνή, ένα μουρμουρητό, ένα σημάδι επιδοκιμασίας. Όμως τίποτα δεν συνέβη. Μείναμε ακίνητοι, γκρίζοι, με σκυμμένο κεφάλι… Τώρα πια οι Ρώσοι μπορούν να έρθουν· δεν απέμεινε κανείς γενναίος ανάμεσά μας, ο τελευταίος κρέμεται πάνω απ’ τα κεφάλια μας και για τους άλλους ένα απλό χαλινάρι ήταν αρκετό. Οι Ρώσοι μπορούν να έρθουν. Θα μας βρούνε υποταγμένους, σβησμένους, άξιους του θανάτου που μας περιμένει».[15] Ο Λέβι έχει εξηγήσει τους λόγους για τους οποίους κατόρθωσε να επιζήσει. Η εισαγωγή στο πρώτο του βιβλίο ξεκινάει με τη φράση: «Ήμουν τυχερός, μεταφέρθηκα στο Άουσβιτς το 1944, όταν δηλαδή η γερμανική κυβέρνηση είχε ήδη αποφασίσει, εξαιτίας της αυξανόμενης έλλειψης εργατικών χεριών, να παρατείνει τον μέσο όρο ζωής των κρατουμένων που προόριζε για εξόντωση».[16] Στη μάχη της επιβίωσης τον βοήθησε επίσης το γεγονός ότι ήταν νέος, μικροσκοπικός, αλλά σωματικά ασκημένος και ανθεκτικός. Στάθηκε τυχερός επειδή ήταν χημικός και πέρασε στις εξετάσεις του δόκτορα Πάνβιτς, μπαίνοντας έτσι στο Κομάντο Χημείας όπου οι συνθήκες ήταν αισθητά καλύτερες. Επέζησε όμως και γιατί είχε «αφομοιώσει σε βάθος τον πρωταρχικό κανόνα του τόπου, που επέτασσε να φροντίζεις πρώτα απ’ όλα για τον εαυτό σου».[17] Η τύχη τον βοήθησε όμως και στο τέλος, όταν αρρώστησε από οστρακιά λίγο πριν φτάσουν οι Ρώσοι, με αποτέλεσμα να βρεθεί στο αναρρωτήριο αντί να πάρει μέρος στην πορεία εκκένωσης από την οποία ελάχιστοι επέζησαν. Καθοριστική ωστόσο ήταν και η βοήθεια που του προσέφερε με συγκινητική αφοσίωση ένας Ιταλός εργάτης, ο Λορέντσο, προτού βρεθεί στο Κομάντο Χημείας. Ιδού πώς περιγράφει την ιστορία της σχέσης του με τον Λορέντσο ο ίδιος ο Λέβι: «Ένας Ιταλός πολίτης μου έφερνε ένα κομμάτι ψωμί και τα περισσεύματα του συσσιτίου του κάθε μέρα επί έξι μήνες· μου χάρισε μια δική του φανέλα γεμάτη μπαλώματα· έγραψε στην Ιταλία μια κάρτα για μένα, και μου έδωσε την απάντηση. Για όλα αυτά, δεν ζήτησε και ούτε δέχτηκε καμία ανταμοιβή, γιατί ήταν καλός και απλός, και δεν πίστευε ότι κάνουμε καλό για να ανταμειφθούμε».[18] Στη συνέχεια ο Λέβι συμπληρώνει: «Εάν μπορεί να έχει κάποιο νόημα να προσδιορίσω τις αιτίες για τις οποίες η ζωή μου, ανάμεσα σε τόσες άλλες ισάξιες, άντεξε στη δοκιμασία, νομίζω ότι στον Λορέντσο οφείλω το ότι σήμερα είμαι ζωντανός· όχι τόσο πολύ για την υλική του βοήθεια αλλά γιατί σταθερά μου υπενθύμιζε με την παρουσία του, με τον ήρεμο και απλό τρόπο της καλοσύνης του ότι εξακολουθούσε να υπάρχει ένας κόσμος δικαιοσύνης έξω από τον δικό μας, ότι υπήρχε κάτι και κάποιος αληθινός και ακέραιος, κάποιος που δεν έχει διαφθαρεί και αποκτηνωθεί, κάποιος ξένος προς το μίσος και τον τρόμο, κάτι που δύσκολα μπορεί να οριστεί, σαν μια ξεχασμένη δυνατότητα του καλού, που άξιζε να την κρατήσουμε ζωντανή… Ο Λορέντσο ήταν άνθρωπος· άνθρωπος ακέραιος και αμόλυντος που δεν ανήκε σ’ αυτόν τον κόσμο της άρνησης. Χάρη στον Λορέντσο δεν ξέχασα ότι κι εγώ είμαι ένας άνθρωπος».[19] Στην ομιλία που εκφώνησε ο Ισραηλινός συγγραφέας Νταβίντ Γκρόσμαν στις 6 Νοεμβρίου 2017, στη Γένοβα, κατά την τελετή στην οποία τιμήθηκε με την απονομή του διεθνούς βραβείου Πρίμο Λέβι, υπενθύμισε το επεισόδιο με τον Λορέντσο και, μεταξύ άλλων, είπε: «Διαβάζω την περιγραφή του Λέβι για το πώς οι φύλακες, οι κάπο και οι πολίτες έβλεπαν τους Εβραίους κρατούμενους και για το πώς ο απλός εργάτης Λορέντσο έβλεπε εκείνον και σκέφτομαι πόσο μεγάλη είναι η δύναμη του βλέμματος και πόσο κρίσιμος είναι ο τρόπος με τον οποίο παρατηρούμε ένα πρόσωπο… Ένας απλός εργάτης που ονομαζόταν Λορέντσο είδε τον Πρίμο Λέβι όπως βλέπουμε έναν άνθρωπο. Αρνήθηκε να παραγνωρίσει την ανθρώπινη υπόστασή του, να συνεργαστεί με εκείνους που ήθελαν να την εξαλείψουν και, ενεργώντας έτσι, ούτε λίγο ούτε πολύ του έσωσε τη ζωή. Σκέφτομαι τη δύναμη ενός καλοσυνάτου βλέμματος στη ζωή ενός προσώπου. Όχι μόνον στις περιστάσεις ακραίας τρέλας του Άουσβιτς αλλά στην κανονική καθημερινή ζωή… Έχω την εντύπωση ότι όποιος έχει το προνόμιο να έχει έναν στοργικό μάρτυρα στη ζωή του ή και μόνον ένα μάρτυρα που αναζητάει το καλό μέσα του, για να το κάνει να αναδυθεί, έχει πολλές πιθανότητες να γίνει ένας καλύτερος άνθρωπος, ίσως και λίγο πιο ευτυχισμένος. Αν διαθέτουμε το προνόμιο να έχουμε κάποιον στη ζωή μας που να μας κοιτάει με μάτια γεμάτα αγάπη, τότε αυτό το βλέμμα μας λέει ότι ίσως μέσα μας υπάρχει κάτι καλύτερο από αυτό που νομίζαμε, από αυτό που τολμούσαμε να πιστεύουμε».[20] Η ιδέα να γράψει, για να αφηγηθεί τα όσα είδε και έζησε, γεννήθηκε στον Λέβι μέσα στο ναζιστικό στρατόπεδο. Στο Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος γράφει: «Η ανάγκη να διηγηθούμε στους “άλλους”, να κάνουμε τους “άλλους” συμμέτοχους της εμπειρίας μας, απέκτησε για μας, πριν και μετά την απελευθέρωση, τον χαρακτήρα μιας βίαιης και επιτακτικής παρόρμησης ίσης σπουδαιότητας με τις υλικές μας ανάγκες. Έγραψα αυτό το βιβλίο για να ικανοποιήσω αυτή την ανάγκη της ψυχής· για να απελευθερωθώ».[21] Και σε μεταγενέστερο χρόνο συμπληρώνει: «Εάν δεν είχα ζήσει την εμπειρία του Άουσβιτς πιθανόν δεν θα είχα γράψει ποτέ… Η εμπειρία του Λάγκερ με ανάγκασε να γράψω».[22] Στο βιβλίο του Το περιοδικό σύστημα, περιέγραψε αργότερα την αρχικά επώδυνη και στη συνέχεια ευφρόσυνη κυοφορία από την οποία γεννήθηκε ο συγγραφέας Πρίμο Λέβι. Στον κρύο Γενάρη του 1946, όταν στην Ιταλία το κρέας και το κάρβουνο δίνονταν ακόμα με το δελτίο και κανείς δεν είχε αυτοκίνητο, ο Λέβι συνέχιζε να υποφέρει. Ζούσε άσχημα, μολονότι είχαν κιόλας περάσει τρεις μήνες από την επιστροφή του από το Άουσβιτς: «Τα πράγματα που είχα δει και είχα ζήσει με καίγανε μέσα μου. Ένιωθα πιο κοντά στους πεθαμένους παρά στους ζωντανούς κι αισθανόμουν ένοχος που ήμουνα άνθρωπος, γιατί οι άνθρωποι ήταν εκείνοι που είχαν φτιάξει το Άουσβιτς, και το Άουσβιτς είχε καταπιεί εκατομμύρια ανθρώπινα πλάσματα και πολλούς φίλους μου, κι ακόμα, μια γυναίκα που την είχα ακόμα στην καρδιά μου. Μου φαινόταν πως η κάθαρσή μου θα ερχόταν αν διηγιόμουνα αυτό που έζησα».[23] Χάρη στο γράψιμο ο Λέβι έβρισκε μια πρόσκαιρη γαλήνη και αισθανόταν ότι ξαναγίνεται «άνθρωπος, ένας άνθρωπος σαν όλους τους άλλους, ούτε μάρτυρας, ούτε ένοχος, ούτε άγιος».[24] Όταν μετά από λίγο καιρό συνάντησε τη γυναίκα που αγάπησε, ένιωσε επιτέλους «θεραπευμένος από τη μακροχρόνια αρρώστια», έτοιμος να ξαναμπεί στη ζωή με χαρά και ορμή.[25] Η αγάπη αυτής της γυναίκας, που σύντομα θα γινόταν σύζυγός του και θα τον συντρόφευε στον υπόλοιπο βίο του, επιβεβαίωσε την ανθρώπινη υπόστασή του και τον μεταμόρφωσε. Δεν άλλαξε μόνον ο άνθρωπος Λέβι, άλλαξε ταυτόχρονα και ο συγγραφέας: «Το ίδιο μου το γράψιμο έγινε μια περιπέτεια διαφορετική, όχι πια το επώδυνο μονοπάτι κάποιου που αναρρωνύει, όχι πια η ζητιανιά συμπόνιας και φίλων, μα ένα λαμπερό χτίσιμο, τώρα πια μαζί με κάποιον άλλο. Ένα έργο χημικού που βαραίνει και διαιρεί, μετράει και κρίνει πάνω σε συγκεκριμένες υποθέσεις και παιδεύει το μυαλό του να βρει το γιατί… Ένιωθα τώρα με το γράψιμο μια ολοκληρωμένη χαρά, δυνατή και καινούρια… Παραδόξως, οι αποσκευές μου από σκληρές αναμνήσεις γινόντουσαν τώρα πλούτος και σπόρος: μου φαινόταν πως γράφοντας μεγάλωνα κι εγώ σαν λουλούδι».[26] Έτσι γεννήθηκε το πρώτο βιβλίο του Λέβι, το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος. Ο Λέβι διηγείται σε αυτό έναν εφιάλτη που τον βασάνιζε τότε που ήταν κρατούμενος στο Άουσβιτς. Ονειρευόταν ότι όλα είχαν τελειώσει, ότι είχε επιστρέψει στο σπίτι του και ότι αφηγείται στους δικούς του όσα είδε και έζησε. Συνειδητοποιεί όμως ότι αυτοί δεν τον προσέχουν, ότι δεν τον ακούνε, ότι είναι τελείως αδιάφοροι, σαν να μην τον πιστεύουν. Μιλάνε μεταξύ τους για άλλα θέματα, η αδελφή του μάλιστα σηκώνεται και φεύγει. Όσα αυτός τους αφηγούνταν έμοιαζαν στους άλλους με παραλήρημα, τους φαίνονταν εξωπραγματικά και όχι αληθινά. Τον κυρίευε τότε μια απελπισμένη θλίψη. Όταν διηγήθηκε το όνειρό του στους συντρόφους του στο στρατόπεδο, του είπαν ότι το ίδιο όνειρο έβλεπαν και αυτοί.[27] Ήταν επομένως ο συλλογικός τους εφιάλτης: ότι, αν κατόρθωναν να επιζήσουν και να καταθέσουν τη μαρτυρία τους, κανείς δεν θα τους πίστευε. Με την άρνηση του εκδοτικού οίκου Einaudi να εκδώσει το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, ο εφιάλτης έμοιαζε να γίνεται πραγματικότητα. Ο Λέβι είχε επιστρέψει, είχε αφηγηθεί με θαυμαστό τρόπο και με απαράμιλλη τέχνη τη συγκλονιστική εμπειρία του, γράφοντας ένα έργο που σήμερα το θεωρούμε αθάνατο και αριστουργηματικό, και εκείνοι που το πήραν πρώτοι στα χέρια τους και το διάβασαν το θεώρησαν ανάξιο δημοσίευσης και το απέρριψαν. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1947 από ένα μικρό εκδοτικό οίκο στη Γένοβα και πέρασε σχεδόν απαρατήρητο. Μόνο μετά την έκδοσή του από τον Einaudi, το 1958, άρχισε να κερδίζει τη φήμη που άξιζε. Ο Πρίμο Λέβι, περ. 1960. © CDEC Library Ο Ιταλός συγγραφέας Φερντινάντο Καμόν έχει περιγράψει τις δυσκολίες κατανόησης και αποδοχής που συνάντησε έπειτα το έργο του Λέβι στην Ανατολική Γερμανία και στη Σοβιετική Ένωση. Σε ένα άρθρο του στην εφημερίδα La Stampa, ο Καμόν έγραφε ότι, όταν ερχόταν από το Ανατολικό Βερολίνο ο Γερμανός μεταφραστής Γιόαχιμ Μάινερτ, προσπαθούσε να του εξηγήσει ότι η κουλτούρα της χώρας του έπρεπε να γνωρίσει τον Λέβι. Αυτός του απαντούσε ότι στην Ανατολική Γερμανία οι κομματικοί υπεύθυνοι του πολιτισμού και οι εκδότες θεωρούσαν τον Λέβι ψεύτη. Τα ναζιστικά στρατόπεδα δεν ήταν εκείνη η αποθήκη νεκρών ψυχών που περιγράφει ο Λέβι, αλλά μια μεγάλη εστία της αντιναζιστικής Αντίστασης. Όταν ερχόταν ο Ρώσος μεταφραστής, ο Μιχαήλ Αντρέγεφ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Μόσχας, ο Καμόν του πρότεινε να μεταφράσει τον Λέβι, ο οποίος είχε άλλωστε απελευθερωθεί από τον ρωσικό στρατό. Αυτός του απαντούσε πάντα ότι είναι ακόμα νωρίς (η τελευταία τους συνάντηση έγινε το καλοκαίρι του 1995), γιατί η Ρωσία δεν είναι έτοιμη να γνωρίσει τα πάντα για τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Το πρόβλημα στη Ρωσία ήταν η σύνδεση και η συσχέτιση ναζιστικών στρατοπέδων και γκουλάγκ. «Τον απελευθέρωσαν οι Ρώσοι», σημείωνε ο Καμόν. «Αρνούμενοι όμως να μεταφράσουν τα έργα του είναι σαν να του έλεγαν: “Φύγε, είσαι ελεύθερος. Αλλά αν πεις την αλήθεια για την κόλαση στην οποία έζησες, εμείς θα σε λογοκρίνουμε ή θα πούμε ότι ψεύδεσαι”. Το όνειρο-εφιάλτης του Λάγκερ (να μιλάς και να μην σε ακούνε) γινόταν πραγματικότητα».[28] Τι είδους βιβλίο είναι όμως το Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος; Ο συγγραφέας του από την πρώτη κιόλας σελίδα δηλώνει ότι το βιβλίο του «δεν γράφτηκε με σκοπό να διατυπώσει ένα νέο κατηγορητήριο· αλλά για να προσφέρει στοιχεία για μια νηφάλια μελέτη των διαφορετικών όψεων της ανθρώπινης φύσης».[29] Το βιβλίο είναι βέβαια πρωτίστως μια κατάθεση προσωπικής μαρτυρίας. Αναλύοντας την εμπειρία που έζησε στο Άουσβιτς, ο μάρτυρας Λέβι αναλαμβάνει ταυτόχρονα και διεκπεραιώνει υπεύθυνα και τον ρόλο του ερευνητή. Δεν περιορίζεται στο να συγκεντρώνει και να καταγράφει γεγονότα, αλλά προσπαθεί να βρει εξηγήσεις και ερμηνείες, θέτει ερωτήματα και αναζητάει έγκυρες και πειστικές απαντήσεις. Στο έργο του δεν βρίσκουμε μιαν απλή περιγραφή της εμπειρίας που βίωσε. Βρίσκουμε επίσης και κυρίως μια νέα θεώρηση της πραγματικότητας των στρατοπέδων, μια διεισδυτική ανάλυση και ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς σε ακραίες και τραγικές συνθήκες. Φοιτώντας στο «πανεπιστήμιο» του Άουσβιτς, παρατηρώντας και κρίνοντας όσα γίνονταν γύρω του, επεξεργάζεται μια νέα δική του αντίληψη για τον άνθρωπο και τον κόσμο. Ο Λέβι καταθέτει τη μαρτυρία του με μια συναρπαστική αφήγηση που τον αναδεικνύει σε εξαιρετικά προικισμένο συγγραφέα. Η ανθρωπότητα δεν θα μπορούσε να βρει καλύτερο απεσταλμένο στην καρδιά της ναζιστικής μηχανής θανάτου, αφηγητή πιο ικανό να φωτίσει τα τραγικά μυστήρια του ανθρώπου. Αυτό που κυριαρχεί στην αφήγηση του Λέβι είναι η θέληση να κατανοήσει. Να κατανοήσει και όχι να δικαιολογήσει. Δεν υιοθετεί επομένως ούτε τη στάση του θύματος που μεμψιμοιρεί και ελεεινολογεί τη μοίρα του, ούτε εκείνη του αυστηρού και άκαμπτου δικαστή που κρίνει και καταδικάζει ή του οργισμένου εκδικητή που θέλει να ανταποδώσει το πλήγμα. Αυτό που τον ενδιαφέρει πρωτίστως είναι να κατανοήσει τι έγινε, πώς έγινε δυνατό τόσες πολλές ανθρώπινες υπάρξεις να συνεργήσουν για την εξόντωση εκατομμυρίων αθώων θυμάτων. Και προσπαθεί να οδηγήσει και μας, τους αναγνώστες του, ως το χείλος εκείνης της αβύσσου –της οποίας κανείς ακόμα δεν έχει κατορθώσει να βυθομετρήσει τα βάθη‒, για να μας βοηθήσει να κοιτάξουμε μέσα. Μια «νηφάλια μελέτη των διαφορετικών όψεων της ανθρώπινης φύσης» δεν μπορεί παρά να είναι κυρίως μια μελέτη ανθρωπολογικού τύπου. Μπορεί όμως κανείς, παίρνοντας απόσταση ακόμα και από τη δική του τρομερή βιωματική εμπειρία, να μελετήσει και να αναλύσει «νηφάλια» τις φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν στα ναζιστικά στρατόπεδα; Επειδή το ερώτημα αυτό είχε τεθεί πολλές φορές στον Λέβι από τους συνομιλητές του και τους αναγνώστες του, φρόντισε να το περιλάβει στο επίμετρο που έγραψε το 1976 για τη σχολική έκδοση του Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος: «Στο βιβλίο σας δεν εκφράζετε μίσος εναντίον των Γερμανών ούτε μνησικακία ούτε επιθυμία εκδίκησης. Τους έχετε συγχωρήσει;».[30] Η απάντηση που δίνει ο Λέβι είναι πολύ σαφής: «Δεν ανήκω στους ανθρώπους που κλίνουν προς το μίσος. Γιατί το θεωρώ ένα αίσθημα πρωτόγονο, που προσιδιάζει περισσότερο στα ζώα».[31] Και στη συνέχεια προσθέτει: «Πιστεύω στη λογική και στο διάλογο σαν κατεξοχήν μέσα προόδου και γι’ αυτό στο μίσος προτάσσω τη δικαιοσύνη».[32] Ο Λέβι διευκρινίζει ότι η νηφάλια γλώσσα της μαρτυρίας, που ηθελημένα επέλεξε, δεν πρέπει σε καμιά περίπτωση να ερμηνευτεί σαν γενική άφεση αμαρτιών: «Όχι, δεν συγχώρεσα κανέναν από τους υπαίτιους και ούτε έχω την πρόθεση, ούτε τώρα ούτε στο μέλλον, να συγχωρήσω. Μόνον εάν κάποιος αποδείξει ότι συνειδητοποίησε (με πράξεις: όχι με λόγια και ούτε πολύ αργά) την ενοχή και την υπαιτιότητα του φασισμού, ότι τον καταδικάζει και είναι αποφασισμένος να τον ξεριζώσει από τη συνείδηση τη δική του και των άλλων, τότε ναι, εγώ που δεν είμαι χριστιανός, θα ακολουθήσω την εβραϊκή και χριστιανική εντολή να συγχωρήσω τον εχθρό μου· αλλά ο εχθρός που έχει μεταμεληθεί, έχει πάψει να είναι εχθρός».[33] Στον ορίζοντα του Λέβι δεν υπάρχει Θεός και γι’ αυτό η σκοπιά από την οποία ερευνά την εμπειρία των ναζιστικών στρατοπέδων είναι κατά βάση ανθρωπολογική. Και «μόνο για το γεγονός ότι το Άουσβιτς υπήρχε –γράφει‒ κανείς δεν θα έπρεπε στην εποχή μας να αναφέρεται στη Θεία Πρόνοια».[34] Είναι χαρακτηριστικό το επεισόδιο της προσευχής του γερο-Κουν, ο οποίος ευχαριστεί τον Θεό, επειδή γλίτωσε από την επιλογή για τον θάλαμο αερίων: «Δεν ξέρει ο Κουν ότι την επόμενη φορά θα είναι η σειρά του; Δεν καταλαβαίνει ότι αυτό που συνέβη σήμερα είναι μια Ύβρις που καμία προσευχή δεν μπορεί να την εξευμενίσει, καμία συγχώρεση, καμία εξιλέωση των ενόχων, τίποτα απ’ όσα είναι στη δύναμη του ανθρώπου δεν μπορούν να την επανορθώσουν; Εάν ήμουν Θεός, θα έφτυνα στη γη την προσευχή του Κουν».[35] Καθώς δεν πιστεύει στον Θεό, ο Λέβι δεν προσφεύγει σε κάποια θεολογία του κακού για να ερμηνεύσει τις φρικαλεότητες των στρατοπέδων. Η δική του θεώρηση είναι ανθρωπολογική και πολιτική. Ορίζει το ναζιστικό στρατόπεδο ως «μια πελώρια κοινωνική και βιολογική εμπειρία», ως ένα σκληρό και οριακό πείραμα, ένα πεδίο πειραματισμού που δίνει τη δυνατότητα να ερευνήσουμε «τι είναι έμφυτο και τι επίκτητο στη συμπεριφορά του ανθρώπου-πειραματόζωου στον αγώνα για την επιβίωση».[36] Τι είναι όμως για τον Λέβι η ανθρώπινη φύση; Ο άνθρωπος δεν είναι από τη φύση του ούτε κακός, εγωιστής ή θηριώδης, ούτε καλός, ανιδιοτελής και αλτρουιστής. Το κακό ενυπάρχει στον άνθρωπο, καθώς «ο κάθε άνθρωπος είναι ένα μείγμα του καλού και του κακού».[37] Η ανθρώπινη συνθήκη επηρεάζεται καθοριστικά από το κοινωνικό και πολιτισμικό οικοδόμημα, αλλά είναι αναπόφευκτα ατελής. «Στη ζωή –γράφει ο Λέβι‒ όλοι ανακαλύπτουν, αργά ή γρήγορα, ότι η απόλυτη ευτυχία είναι ανέφικτη, αλλά λίγοι θα εμβαθύνουν στον αντίθετο συλλογισμό: ότι ανέφικτη είναι και η απόλυτη δυστυχία. Οι περιστάσεις της ζωής που αποκλείουν την πραγματοποίηση και των δύο αυτών οριακών καταστάσεων απορρέουν από την ανθρώπινη φύση, φύση εχθρική προς την έννοια του απείρου».[38] Ο Λέβι συνεχίζει τον συλλογισμό του περιγράφοντας τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την ανθρώπινη κατάσταση: η άγνοια του μέλλοντος, η βεβαιότητα του θανάτου, οι υλικές φροντίδες που δηλητηριάζουν μεν την ευτυχία, αλλά ταυτόχρονα μας αποσπούν αδιάκοπα από τη σκέψη της δυστυχίας.[39] Ο Λέβι δεν είναι θρησκευόμενος, δεν είναι άνθρωπος της πίστης, είναι αντίθετα άνθρωπος του λόγου, και μάλιστα ένας επιστήμονας, ένας χημικός. Στο ερώτημα «γιατί το κακό στον κόσμο;» αναζητάει απαντήσεις, προσωρινές έστω και τμηματικές, αλλά δεν θεωρεί επαρκείς τις διάφορες ιστορικές ή κοινωνιολογικές ερμηνείες που προτείνονται. Δεν τον πείθει, για παράδειγμα, η μαρξιστική άποψη που ερμηνεύει τον ναζισμό σαν καρπό της πάλης των τάξεων.[40] Ως άνθρωπος όμως της επιστήμης και του λόγου, γνωρίζει πολύ καλά ότι ο λόγος έχει όρια και δεν εξηγεί τα πάντα. Γράφει χαρακτηριστικά: «Το γεγονός ότι έζησα όλα αυτά δεν σημαίνει ότι διαθέτω και τα συγκεκριμένα εργαλεία για την εξήγησή τους, προσφέρω τα γεγονότα αλλά όχι και την αιτία τους. Έχω σκεφτεί πολύ, αλλά δεν κατέληξα σε ένα συμπέρασμα διαφορετικό από αυτό ενός ιστορικού ή ενός φιλοσόφου της ιστορίας».[41] Ο Λέβι διαπιστώνει ότι είναι δύσκολο ή σχεδόν αδύνατο να εξηγηθεί ο ναζισμός μόνο με τα διανοητικά εργαλεία που προμηθεύει η ορθολογική σκέψη. Γνωρίζει ότι δύο σημαντικοί Γερμανοί διανοούμενοι, ο φιλόσοφος Καρλ Γιάσπερς και ο λογοτέχνης Τόμας Μαν είχαν μιλήσει για δαιμονικές δυνάμεις. Αυτή η διάγνωση τον προβληματίζει: «Σκέφτηκα ότι είναι ανόητο να μιλάμε για κακούς Γερμανούς: το σύστημα ήταν δαιμονικό, το ναζιστικό σύστημα ήταν εκείνο που τους παρέσυρε όλους στην αδικία και τη βαρβαρότητα. Καλούς και κακούς. Ήταν πολύ δύσκολο να μείνεις έξω από αυτό, έπρεπε να είσαι ήρωας. Αλλά εδώ υπάρχει κάτι που δεν καταφέρνω να το εξηγήσω… γιατί το ίδιο δεν συνέβη στην Ιταλία: υπάρχει μήπως ένας δαίμονας εγγενής στη Γερμανία, το δαιμονικό είναι οικείο στη Γερμανία; Σε μια πρόσφατη συνέντευξη, γραπτή, που έδωσα στον Ferdinando Camon, μιλήσαμε γι’ αυτό το δαιμονικό στοιχείο, εγγενές στο λουθηρανισμό, εγώ αγνοώ αυτό το ζήτημα, δεν το καταλαβαίνω».[42] Στο Άουσβιτς ο Λέβι συνειδητοποίησε πόσο ευάλωτο είναι το σύνορο που χωρίζει τον λόγο από την τρέλα, το καλό από το κακό. Ο διεστραμμένος και φονικός παραλογισμός του Άουσβιτς έκρυβε μιαν αμείλικτη εργαλειακή ορθολογικότητα, η οποία εκδηλωνόταν στην οργάνωση και τη διαχείριση του στρατοπέδου, στην εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης, στην ιεραρχική διάρθρωση των σχέσεων μεταξύ των κρατουμένων κ.ο.κ. Ο Λέβι αντιλαμβάνεται ότι στην ανθρώπινη ορθολογικότητα, στον ίδιο τον πολιτισμό, ενυπάρχει το σπέρμα που μπορεί να γεννήσει το αντίθετό τους και να προκαλέσει την αποχαλίνωση ανορθολογικών και καταστροφικών δυνάμεων. Η σκληρότητα και η επιθετικότητα απλώνουν άλλωστε τις ισχυρές βιολογικές τους ρίζες μέσα στα βάθη της ανθρώπινης φύσης. Στο σπουδαίο έργο του Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν, που εκδόθηκε το 1986, ένα χρόνο πριν τον θάνατό του, ο Λέβι θα επανέλθει στα μεγάλα αναπάντητα ερωτήματα που γεννάει η εμπειρία των ναζιστικών στρατοπέδων. Στις σελίδες αυτού του θεμελιώδους βιβλίου, η προσωπική μαρτυρία συνδυάζεται με ένα βαθύ στοχασμό, με μιαν εξαιρετικά ευθύβολη και διεισδυτική κριτική ανάλυση, που καταλήγει σε μιαν αυστηρή προειδοποίηση: η τραγωδία που συντελέστηκε στο Άουσβιτς μπορεί να επαναληφθεί με άλλες μορφές στο μέλλον. Με τα λόγια του Λέβι: «Συνέβη, επομένως μπορεί να ξανασυμβεί: είναι η ουσία των όσων έχουμε να πούμε».[43] Ο Λέβι επεξεργάζεται εδώ την έννοια της «γκρίζας ζώνης», υπενθυμίζοντας ότι ανάμεσα στους ναζιστές εξουσιαστές και στους απλούς κρατούμενους βρισκόταν μια μάζα ενδιάμεσων, η μάζα των προνομιούχων κρατουμένων. Εκείνοι που κατόρθωσαν να αποκτήσουν ένα προνόμιο αναγκαίο για την επιβίωσή τους, και έγιναν συνεργάτες και χαμηλόβαθμα εκτελεστικά όργανα των κυρίαρχων, ασκούσαν έπειτα ανενδοίαστα και συχνά ανελέητα την εξουσία τους πάνω στους απλούς κρατούμενους. Η εικόνα αυτή διαψεύδει τη μανιχαϊκή τάση που διαιρεί το στρατόπεδο σε δύο μονάχα κατηγορίες: στους δήμιους και στα θύματα. Το πλέγμα των ανθρώπινων σχέσεων ήταν πιο περίπλοκο και δεν μπορεί να αναπαρασταθεί με το δυαδικό σχήμα: από δω οι δίκαιοι και καλοί και από κει οι κακοί και οι άδικοι. Με την είσοδό μας στο στρατόπεδο, σημειώνει ο Λέβι, «αισθανόμασταν γκρεμισμένοι σε έναν κόσμο πράγματι φοβερό αλλά και ανερμήνευτο: δεν συμφωνούσε με κανένα σχήμα, ο εχθρός ήταν γύρω μας αλλά και μέσα, το “εμείς” έχανε τα όριά του, οι αντίπαλοι δεν ήταν μόνο δύο».[44] Το κεφάλαιο για την «γκρίζα ζώνη» είναι μια συνοπτική πραγματεία ανθρωπολογίας και ψυχολογίας, στην οποία αναλύεται η μικροφυσική της εξουσίας που εδραιώθηκε πίσω από τα συρματοπλέγματα. Αναλύονται δηλαδή οι μηχανισμοί εξουσιασμού και καταπίεσης που λειτούργησαν στο πειραματικό εργαστήριο ωμοτήτων του Άουσβιτς. Οι συλλογισμοί που διατυπώνει εδώ ο Λέβι έχουν ωστόσο γενικότερη αξία, καθώς μπορούν να ερμηνεύσουν πολλές καταστάσεις και πραγματικότητες, στις οποίες διαμορφώνονται σχέσεις εξουσίας και εγκαθιδρύεται μια διαλεκτική μεταξύ της κορυφής που διοικεί και της μαζικής βάσης που υπακούει. Ο Λέβι σημειώνει ότι «η υβριδική τάξη των κρατουμένων λειτουργών» αποτελούσε τον σκελετό του στρατοπέδου «και ταυτόχρονα το πλέον ανησυχητικό του γνώρισμα». Και ορίζει την γκρίζα ζώνη ως μια πραγματικότητα «με δυσδιάκριτο περίγραμμα, η οποία ταυτόχρονα χωρίζει και συνδέει τα δύο στρατόπεδα των εξουσιαστών και των σκλάβων». Αυτή η πραγματικότητα «διαθέτει απίστευτα πολύπλοκη εσωτερική δομή και κλείνει μέσα της όσα αρκούν για να συσκοτίσουν την ανάγκη μας για κρίση».[45] Η έννοια της «γκρίζας ζώνης» υιοθετείται από τον Λέβι ως χρήσιμο εργαλείο για την ανάλυση των μηχανισμών εξουσίας και καταπίεσης στο εσωτερικό των ανθρώπινων κοινοτήτων: «Η άνοδος των προνομιούχων, όχι μόνο στο Λάγκερ αλλά και σε κάθε ανθρώπινη συμβίωση, είναι φαινόμενο ανησυχητικό αλλά αδιάλειπτο: οι προνομιούχοι είναι ανύπαρκτοι μόνο στις ουτοπίες. Είναι καθήκον των δίκαιων να πολεμούν κάθε καταχρηστικό προνόμιο, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι πρόκειται για έναν ατέρμονα πόλεμο».[46] Η ρίζα αυτού του φαινομένου πρέπει να αναζητηθεί στην εξουσία που μια περιορισμένη ομάδα ή ένα άτομο ασκεί πάνω σε πολλούς άλλους ανθρώπους. Ο Λέβι υπογραμμίζει δύο στοιχεία: όσο πιο κλειστή είναι η σφαίρα της εξουσίας τόσο περισσότερο χρειάζεται εξωτερικούς συνεργάτες. Και όσο πιο σκληρή είναι η καταπίεση τόσο περισσότερο αυξάνεται μεταξύ των καταπιεσμένων η διαθεσιμότητα για συνεργασία με την εξουσία.[47] Αναφέρει μάλιστα σχετικά με αυτό ένα χωρίο του Μαντσόνι: «Οι βίαιοι, οι καταπιεστές, όλοι εκείνοι οι καθ’ οιονδήποτε τρόπο πρόξενοι αδικιών είναι ένοχοι όχι μόνον για τη διάπραξη του κακού, αλλά και για τη διαφθορά στην οποία οδηγούν το πνεύμα των αδικημένων».[48] Αναζητώντας μιαν ορθολογική εξήγηση αυτών των ανθρώπινων συμπεριφορών ο Λέβι επιστρατεύει ένα «βιολογικό» επιχείρημα: την υπόθεση ότι στη γενετική μας κληρονομιά ως αγελαίων ζώων ενυπάρχει η τάση για κυριαρχία του ανθρώπου πάνω σε άνθρωπο.[49] Ο Λέβι εξετάζει μια σειρά μορφών που συναντάμε στην «γκρίζα ζώνη», από τους κάπο ως τους γραφείς, τους διερμηνείς, τους νυχτοφύλακες κ.ο.κ. Οι δύο περιπτώσεις στις οποίες στέκεται περισσότερο είναι εκείνες των Sonderkommando, δηλαδή των κρατουμένων στους οποίους είχε ανατεθεί η διαχείριση των θαλάμων αερίων και των κρεματορίων, και του Χάιμ Ρουμκόβσκι, του Γέροντα στο γκέτο του Λοτζ στην Πολωνία, ο οποίος συμπεριφερόταν σαν μικρός δικτάτορας, δουλικός προς τους ναζιστές ανωτέρους του και τυραννικός έναντι των εβραίων υπηκόων του. Το συμπέρασμα του Λέβι είναι ανησυχητικό: «Ο Ρουμκόβσκι είναι ο καθρέφτης όλων μας».[50] Όπως τον Ρουμκόβσκι, «μας θαμπώνουν κι εμάς… το γόητρο και η εξουσία τόσο, ώστε ξεχνάμε πως είμαστε εύθραυστοι· με την εξουσία συμβιβαζόμαστε, πρόθυμα ή όχι, ξεχνώντας ότι στο γκέτο βρισκόμαστε όλοι, ότι το γκέτο είναι περιφραγμένο και έξω από το συρματόπλεγμα στέκονται οι άρχοντες του θανάτου και πολύ κοντά περιμένει το τρένο».[51] Ο Λέβι διατυπώνει μιαν ηθική κρίση για τις αιτίες της καταπίεσης και τις ευθύνες των προσώπων που στελεχώνουν την γκρίζα ζώνη: «Πρέπει να γίνει σαφές ότι η μέγιστη ενοχή βαρύνει το σύστημα, την ίδια τη δομή του ολοκληρωτικού κράτους· η συμβολή στην ενοχή αυτή των συνεργατών, σημαντικών ή ασήμαντων,… είναι πάντοτε δύσκολο να εκτιμηθεί».[52] Αναφερόμενος ειδικότερα στους Sonderkommando σημειώνει: «Ζητώ να συλλογιστούμε την ιστορία των “κορακιών του κρεματορίου” με ευσπλαχνία και αυστηρότητα, αλλά η κρίση γι’ αυτούς να ανασταλεί».[53] Προσπαθώντας να εξηγήσει το κακό, ένα κακό στη διάπραξη του οποίου συνέργησαν εκατομμύρια άνθρωποι, ο Λέβι υιοθετεί μια θέση παρόμοια με εκείνη της Χάνα Άρεντ περί «κοινοτοπίας του κακού». Αυτό γίνεται φανερό ήδη στις σελίδες του πρώτου του βιβλίου. Στο επίμετρο που έγραψε το 1976, ο Λέβι μιλάει για τους δήμιους του Άουσβιτς και τους περιγράφει ως «πρόθυμους εκτελεστές απάνθρωπων διαταγών», που δεν ήταν «γεννημένοι δήμιοι, δεν ήταν (εκτός από λίγες εξαιρέσεις) τέρατα: ήταν συνηθισμένοι άνθρωποι». Και προσθέτει: «Τέρατα υπάρχουν αλλά είναι πολύ λίγα για να βλάψουν πραγματικά· πιο επικίνδυνοι είναι οι συνηθισμένοι άνθρωποι, οι αξιωματικοί, πρόθυμοι να πιστέψουν και να υπακούσουν χωρίς συζήτηση, όπως ο Άιχμαν».[54] Δέκα χρόνια μετά, το 1986, ο Λέβι επανέρχεται στο ίδιο θέμα, προσπαθώντας να απαντήσει στο ερώτημα των νεότερων «ποιοι ήταν, από ποια στόφα ήταν φτιαγμένοι οι “δήμιοί” μας». Κατά τη γνώμη του, ο όρος αυτός, οι «δήμιοι», είναι ακατάλληλος γιατί «φέρνει στη σκέψη άτομα διεστραμμένα, εκ γενετής άρρωστα, σαδιστές, πάσχοντες από πρωτογενές ελάττωμα. Αντίθετα, ήταν φτιαγμένοι από τη δική μας στόφα, ήταν συνηθισμένοι άνθρωποι, μέτριας ευφυΐας, συνήθους μοχθηρίας· εκτός εξαιρέσεων, δεν ήταν τέρατα, είχαν την ίδια μορφή μ’ εμάς αλλά είχαν διαπαιδαγωγηθεί άσχημα».[55] Αυτοί οι συνηθισμένοι άνθρωποι διέπραξαν απάνθρωπα εγκλήματα. Από τον συλλογισμό του Λέβι θα μπορούσαμε ίσως να υποθέσουμε ότι κι εμείς, αν είχαμε διαπαιδαγωγηθεί άσχημα και αν ήμασταν στη θέση τους, αν ζούσαμε δηλαδή σε ένα ολοκληρωτικό καθεστώς, πιθανόν να είχαμε καταλήξει σαν κι αυτούς. Ο Λέβι πάντως διευκρινίζει προκειμένου να αποτρέψει τυχόν παρερμηνείες: το ότι οι δήμιοι ήταν άνθρωποι σαν κι εμάς δεν επιτρέπει διόλου να τους ταυτίζουμε με τα θύματα, να σβήνουμε την ενοχή των πρώτων και να λησμονούμε τα μαρτυρικά βάσανα των τελευταίων, γιατί έτσι αρνούμαστε την ανάγκη για δικαιοσύνη.[56] Ο άνθρωπος δεν είναι, όπως συνήθως νομίζουμε «σε αρμονία με τον εαυτό του, χωρίς αντιφάσεις», μονολιθικός. «Ευσπλαχνία και θηριωδία μπορούν να συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο και την ίδια στιγμή ενάντια σε κάθε λογική».[57] Ο Λέβι διαπιστώνει ότι δεν υπάρχει αναλογία ανάμεσα στο αίσθημα της ευσπλαχνίας και στο μέγεθος του πόνου ο οποίος προκάλεσε αυτό το αίσθημα: «Η Άννα Φρανκ, μόνη αυτή, μας συγκινεί περισσότερο από ό,τι οι μυριάδες που υπέφεραν το ίδιο, αλλά η εικόνα τους παρέμεινε στο σκοτάδι. Ίσως είναι αναγκαίο να συμβαίνει έτσι· εάν θα έπρεπε ή εάν θα ήταν δυνατόν να υποφέρουμε για τη θλίψη όλων, η ζωή μας θα ήταν αδύνατη. Ίσως μόνο στους αγίους έχει δοθεί το φοβερό δώρο της ευσπλαχνίας απέναντι στους πολλούς». Στους υπόλοιπους, σε όλους εμάς, «δεν απομένει, στην ευνοϊκότερη περίπτωση, παρά η σποραδική ευσπλαχνία έναντι του ενός, έναντι του Mitmensch, του συν-ανθρώπου: της ανθρώπινης ύπαρξης από σάρκα και αίμα που στέκει απέναντί μας».[58] Το 1986 διεξάγεται στη Γερμανία η «συζήτηση των ιστορικών» για την «τελική λύση». Ο Ερνστ Νόλτε, ο Χιλγκρούμπερ και άλλοι ερμηνεύουν τον ναζισμό ως απάντηση στον σταλινισμό και υπογραμμίζουν το ότι τα γκουλάγκ προηγήθηκαν των Λάγκερ. Ο Λέβι παρεμβαίνει στη συζήτηση για να παλέψει, με τις τελευταίες δυνάμεις που του έχουν απομείνει, εναντίον αυτής της προσπάθειας αναθεώρησης της ιστορίας. Ήδη το 1978 είχε αντιδράσει έντονα στις θέσεις του Ρομπέρ Φορισόν και των αρνητών της ναζιστικής γενοκτονίας. Αντιμέτωπος τώρα με τον νέο ιστοριογραφικό αναθεωρητισμό δίνει μιαν από τις τελευταίες του μάχες. Ο Πρίμο Λέβι με τον φίλο του Αλμπέρτο Σαλμόνι το 1940. © Bianca Guidetti Serra Η Γερμανία που προσπαθούσε μάταια να αποενοχοποιηθεί, να λευκάνει το παρελθόν της, προκαλούσε τρόμο στον Λέβι. Ενώ πάντα πρόσεχε να μην εκφράζει συνολική καταδικαστική κρίση για ένα λαό, σαν να πρόκειται για μιαν ενιαία και ομοιογενή οντότητα, δεν διστάζει τώρα να γράψει: «Το πραγματικό έγκλημα, συλλογικό, καθολικό, σχεδόν όλων των Γερμανών της εποχής εκείνης, υπήρξε το ότι δεν βρήκαν το θάρρος να μιλήσουν».[59] Κανείς Γερμανός δεν πρέπει να ξεχνά. Ένας ολόκληρος πολιτισμένος λαός ακολούθησε έναν τσαρλατάνο: «Υπάκουσαν και ύμνησαν τον Αδόλφο Χίτλερ έως την καταστροφή».[60] Ο Λέβι υπενθυμίζει ότι η ναζιστική βαρβαρότητα υποστηρίχθηκε ακόμα και από σημαντικούς Γερμανούς διανοούμενους, που συμμερίστηκαν το πολιτικό σχέδιο του Χίτλερ. Ακολουθώντας τα ίχνη του Χέγκελ, ο οποίος θεοποίησε το κράτος, πολλοί διανοούμενοι, όπως λ.χ. ο φιλόσοφος Χάιντεγκερ, ο δάσκαλος του Σαρτρ, ή ο νομπελίστας φυσικός Σταρκ και άλλοι, έγιναν συνένοχοι της ναζιστικής εξουσίας.[61] Ο Λέβι αντιδρά έντονα στη σύγκριση της «τελικής λύσης» με την εξόντωση των κουλάκων από τον Στάλιν και στην ταύτιση των Λάγκερ με τα γκουλάγκ. Όσοι υποστηρίζουν αυτές τις θέσεις παραγνωρίζουν σκόπιμα την ιστορική μοναδικότητα της ναζιστικής γενοκτονίας, που έγκειται στην ύπαρξη των θαλάμων αερίων, στη φυσική εξόντωση εκατομμυρίων ανθρώπων με βιομηχανικές μεθόδους: «Το σύστημα των ναζιστικών στρατοπέδων παραμένει ένα unicum ως προς το εύρος και το χαρακτήρα. Ποτέ και πουθενά δεν παρευρεθήκαμε σε ένα φαινόμενο τόσο απρόβλεπτο και τόσο σύνθετο· ποτέ δεν έσβησαν τόσο πολλές ζωές σε τόσο σύντομο χρόνο με έναν τόσο ακριβή συνδυασμό τεχνολογικής εφευρετικότητας, φανατισμού και ωμότητας».[62] Σε άρθρο του στην εφημερίδα La Stampa (22 Ιανουαρίου 1987) σημείωνε ότι η ομολογουμένως «τρομακτικά μεγάλη» θνησιμότητα στα σταλινικά γκουλάγκ δεν προέκυπτε από τις ίδιες μεθόδους. Στα γκουλάγκ δεν υπήρχαν θάλαμοι αερίων στους οποίους να στέλνουν ακόμα και παιδιά. Και συμπλήρωνε: «Ούτε στις σελίδες του Σολζενίτσιν, οι οποίες ριγούν από δικαιολογημένη οργή, δεν διαφαίνεται κάτι που θα μπορούσε να συγκριθεί με την Τρεμπλίνκα και το Τσέλμνο, τα οποία δεν ήταν στρατόπεδα εργασίας ούτε στρατόπεδα συγκέντρωσης αλλά “μαύρες τρύπες” για άντρες, γυναίκες και παιδιά που ήταν ένοχοι μόνο για το γεγονός ότι γεννήθηκαν Εβραίοι, και που κατέβαιναν από τα τρένα για να οδηγηθούν κατευθείαν στους θαλάμους αερίων, χωρίς κανείς να βγει ζωντανός».[63] Ο Λέβι αφιερώνει ένα κεφάλαιο του τελευταίου βιβλίου του στη ντροπή που ένιωθαν εκείνοι που μολύνθηκαν για πάντα από τη βία των ναζιστικών στρατοπέδων, στη ντροπή εκείνων που επέζησαν ενώ άλλοι, που ήταν καλύτεροι, πύκνωσαν τις γραμμές εκείνων που βούλιαξαν. Η ντροπή –μαζί με τον φόβο και την αγωνία‒ ήταν το συναίσθημα που κυριαρχούσε στην ψυχή των κρατουμένων. Οι Γερμανοί αντίθετα δεν ένιωθαν ντροπή. Εκείνοι που ένιωθαν ντροπή ήταν τα θύματα και όχι οι δήμιοι, οι δίκαιοι και όχι οι άδικοι, εκείνοι που παρακολουθούσαν ανήμποροι το κακό και όχι εκείνοι που το διέπρατταν. Η ντροπή γεννιόταν από αυτό το αίσθημα της ανημπόριας, της αδυναμίας να αντιδράσεις σε αυτό που βλέπεις να γίνεται γύρω σου. Γεννιόταν από τη διαπίστωση ότι η καλή θέληση δεν αρκεί, είναι εντελώς ανίσχυρη, ασήμαντη, αναποτελεσματική. Εκείνοι οι λίγοι που δεν έμειναν αδρανείς και παθητικοί, εκείνοι οι λίγοι που αντιστάθηκαν στο Λάγκερ δεν ένιωσαν ντροπή. Ο Λέβι παρατηρεί ότι η ντροπή δεν άγγιξε τους μαχητές της ελευθερίας: «Θα εξαιρέσω από αυτή την ανάλυση μερικές ξεχωριστές περιπτώσεις: τους κρατούμενους, πολιτικούς σχεδόν στο σύνολό τους, οι οποίοι είχαν τη δυνατότητα και τη δύναμη να δράσουν στο εσωτερικό του Λάγκερ προς υπεράσπιση και προς όφελος των συντρόφων τους».[64] Ο Λέβι επέζησε χωρίς να έχει αντισταθεί, όπως αντιστάθηκαν άλλοι. Επιπλέον, γνωρίζει ότι επέζησε στη θέση κάποιων άλλων που βούλιαξαν. «Οι “διασωθέντες” του Λάγκερ –σημειώνει‒ δεν ήταν οι καλύτεροι, οι προορισμένοι για το καλό, οι κομιστές ενός μηνύματος· όσα είχα δει και ζήσει έδειχναν ακριβώς το αντίθετο. Επιζούσαν κυρίως οι χειρότεροι, οι εγωιστές, οι βίαιοι, οι αναίσθητοι, οι συνεργάτες της “γκρίζας ζώνης”, οι καταδότες… Επιζούσαν οι χειρότεροι, δηλαδή αυτοί που προσαρμόζονταν· οι καλύτεροι χάθηκαν όλοι».[65] Ο Τσβετάν Τόντοροφ συνόψισε σε τρεις κατηγορίες τους λόγους της ντροπής που βασάνιζε τον Λέβι. Πρώτη είναι η «ντροπή της ανάμνησης», εκείνη που αναφέρεται στα όσα έπαθαν και είδαν ο Λέβι και οι σύντροφοί του στο στρατόπεδο. Είναι η ντροπή για τις ταπεινώσεις, τους συμβιβασμούς, τις προσβολές, την αποκτήνωση. Έπειτα είναι η «ντροπή επειδή επέζησε». Ο πρώην κρατούμενος δεν παύει να αναρωτιέται: Γιατί εγώ επέζησα και εκείνος βούλιαξε; Την άξιζα αληθινά την τύχη που είχα ή μήπως όχι; Η τρίτη ντροπή, η πιο ριζική σύμφωνα με την ερμηνεία του Τόντοροφ, είναι η «ντροπή να είσαι άνθρωπος», επειδή οι άνθρωποι αποδείχθηκαν ικανοί να φτιάξουν μιαν επίγεια κόλαση, έναν τόπο απέραντης οδύνης, όπως ήταν το Άουσβιτς. Γι’ αυτή τη ντροπή δεν υπάρχει κανένα φάρμακο, καμιά θεραπεία, καθώς ο Λέβι δεν μπορεί να απαλλαγεί από την ανθρώπινη υπόστασή του παρά μόνο με τον θάνατο.[66] Η ντροπή επειδή επέζησε, επειδή δεν αντιστάθηκε, επειδή δεν έδειξε αρκετή αλληλεγγύη στους συντρόφους του, κατατρύχει τον Λέβι. Τον βασανίζει η σκέψη ότι επέζησε στη θέση κάποιου άλλου ανθρώπου, που πιθανόν να ήταν πιο γενναιόδωρος, πιο ευαίσθητος, πιο σοφός, πιο χρήσιμος, πιο άξιος να ζει από αυτόν: «Είναι μόνο μια υπόθεση, μάλλον, η σκιά μιας υποψίας: ότι ο καθένας από μας… παραγκώνισε τον πλησίον του και ζει στη θέση του».[67] Ένας θρησκευόμενος φίλος του λέει ότι επέζησε για να μεταφέρει τη μαρτυρία, αλλά αυτή η σκέψη προκαλεί ταραχή στον άθεο Λέβι και δεν τον πείθει.[68] Εξάλλου, οι αυθεντικοί μάρτυρες είναι αυτοί που βούλιαξαν: «Εμείς οι επιζώντες δεν είμαστε οι αυθεντικοί μάρτυρες… Είμαστε αυτοί οι οποίοι, από παράβαση ή επιδεξιότητα ή τύχη, δεν έφτασαν στον πάτο. Επειδή αυτός που άγγιξε τον πάτο, αυτός που αντίκρισε τη Μέδουσα, δεν επέστρεψε για να διηγηθεί ή επέστρεψε άφωνος· αλλά είναι αυτοί, οι “μουσουλμάνοι”, αυτοί που βούλιαξαν οι αυθεντικοί μάρτυρες, η μαρτυρία των οποίων θα είχε γενική αξία. Αυτοί είναι ο κανόνας, εμείς η εξαίρεση».[69] Όταν του έθεταν το ερώτημα «γιατί στο στρατόπεδο δεν επιχείρησε ποτέ κανείς να αυτοκτονήσει;», ο Λέβι απαντούσε προτείνοντας τρεις ερμηνείες αυτού του φαινομένου, οι οποίες δεν αποκλείουν αλλά μάλλον συμπληρώνουν η μια την άλλη. «Καταρχάς, η αυτοκτονία είναι πράξη των ανθρώπων και όχι των ζώων, δηλαδή προϋποθέτει τη σκέψη, δεν είναι μια ενστικτώδης, φυσική επιλογή». Στο στρατόπεδο «ζούσαμε ακριβώς όπως τα δαμασμένα ζώα, που αφήνονται στο θάνατο, αλλά δεν αυτοκτονούν».[70] Δεύτερον, η σκέψη τους ήταν ολικά απορροφημένη από τις απαιτήσεις του αγώνα για την επιβίωση (για να χορτάσουν την πείνα τους, να προστατευτούν από το κρύο και την κούραση, να αποφύγουν τον ξυλοδαρμό κ.ο.κ.). «Ακριβώς επειδή ο θάνατος ήταν αδιάκοπα επικείμενος, δεν υπήρχε χρόνος για να συγκεντρωθούμε στην ιδέα του θανάτου».[71] Τρίτον, «η αυτοκτονία προϋποθέτει ένα αίσθημα ενοχής», το οποίο οι κρατούμενοι, επειδή ήδη εξέτιαν την ποινή των καθημερινών βασάνων, το απωθούσαν «σε δεύτερη μοίρα».[72] Αυτό το αίσθημα ενοχής εμφανιζόταν ξανά μετά την απελευθέρωση και σε αυτό οφείλονταν οι πολυάριθμες αυτοκτονίες που έγιναν τότε. «Ποια ήταν η ενοχή; Όταν όλα τελείωσαν, επέστρεψε η συνείδηση ότι δεν είχαμε πράξει τίποτα ή όχι αρκετά ενάντια στο σύστημα στο οποίο είχαμε βυθιστεί».[73] Ή ακόμα, επειδή στις περισσότερες περιπτώσεις η αντίσταση ήταν αδύνατη, η ντροπή παρέμενε επειδή δεν είχαν δείξει αλληλεγγύη στους συντρόφους τους.[74] Την επαύριο της αυτοκτονίας του Πρίμο Λέβι, ο Κλάουντιο Μάγκρις έγραψε ένα άρθρο που άρχιζε με τη φράση: «Πέθανε ένας συγγραφέας τα έργα του οποίου θα τα βρούμε μπροστά μας κατά την Ημέρα της Κρίσεως».[75] Και ο Αμερικανός συγγραφέας Φίλιπ Ροθ έκανε μια δήλωση, στην οποία μεταξύ άλλων ανέφερε: «Με την ηθική κράση και τη διανοητική ισορροπία ενός Τιτάνα του εικοστού αιώνα, αυτός ο χημικός με τα λεπτά χαρακτηριστικά, όμορφος, ταπεινός, εργάστηκε με τρόπο συστηματικό για να θυμίσει τη γερμανική επίγεια κόλαση, για να την αναστοχάζεται διαρκώς και να την καταστήσει κατανοητή με μια διαυγή και λιτή πρόζα… Ήταν αυτός ο ίδιος ένας άνθρωπος μαγικά αξιαγάπητος, ο πιο λεπτός και πειστικός σαγηνευτής που έχω γνωρίσει».[76] [1] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα 1997, σ. 149. Η γερμανική λέξη Häftling σημαίνει φυλακισμένος, κρατούμενος. [2] Ό.π., σ. 106. [3] Ό.π., σ. 51. [4] Primo Levi, Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα 2000, σ. 120. [5] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 111. [6] Ό.π., σ. 111-112. [7] Ό.π., σ. 68. [8] Πρίμο Λέβι, Το περιοδικό σύστημα, μτφρ. Άμπυ Ραΐκου, Καστανιώτη 1990, σ. 159. [9] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 133. [10] Ό.π., σ. 48. [11] Ό.π., σ. 110. [12] Ό.π. [13] Ό.π. [14] Ό.π. [15] Ό.π., σ. 180-181. [16] Ό.π., σ. 9. [17] Primo Levi, Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν, σ. 82. [18] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 146. [19] Ό.π., σ. 149. [20] Νταβίντ Γκρόσμαν, «Η δύναμη του βλέμματος», Η Εφημερίδα των Συντακτών, 22-26 Δεκεμβρίου 2017. [21] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 10. [22] Ό.π., σ. 239. [23] Πρίμο Λέβι, Το περιοδικό σύστημα, σ. 169-170. [24] Ό.π., σ. 170. [25] Ό.π., σ. 172. [26] Ό.π. [27] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 71-72. [28] La Stampa, 23.12.1996. [29] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 9. [30] Ό.π., σ. 212. [31] Ό.π. [32] Ό.π., σ. 213. [33] Ό.π. [34] Ό.π., σ. 190. [35] Ό.π., σ. 158. [36] Ό.π., σ. 105. [37] Primo Levi, Το καθήκον της μνήμης. Συζήτηση με τους Anna Bravo και Federico Cereja, μτφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Άγρα 1998, σ. 40. [38] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 18. [39] Ό.π., σ. 18-19. [40] Primo Levi, Το καθήκον της μνήμης, σ. 65. [41] Ό.π., σ. 66. [42] Ό.π., σ. 63-64. [43] Primo Levi, Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν, σ. 210. [44] Ό.π., σ. 38-39. [45] Ό.π., σ. 43. [46] Ό.π., σ. 42. [47] Ό.π., σ. 43-44. [48] Ό.π., σ. 45. [49] Ό.π., σ. 47. [50] Ό.π., σ. 70. [51] Ό.π., σ. 71. [52] Ό.π., σ. 44. [53] Ό.π., σ. 62. [54] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 237. [55] Primo Levi, Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν, σ. 213. [56] Ό.π., σ. 50. [57] Ό.π., σ. 58. [58] Ό.π. [59] Ό.π., σ. 190. [60] Ό.π., σ. 210. [61] Ό.π., σ. 150-151. [62] Ό.π., σ. 21. [63] Primo Levi, Εάν αυτό είναι ο άνθρωπος, σ. 261. [64] Primo Levi, Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν, σ. 76-77. [65] Ό.π., σ. 86. [66] Τσβετάν Τόντοροφ, Απέναντι στο ακραίο, μτφρ. Βασίλης Τομανάς, Νησίδες 2002, σ. 225-226. [67] Primo Levi, Αυτοί που βούλιαξαν και αυτοί που σώθηκαν, σ. 85. [68] Ό.π., σ. 87. [69] Ό.π. [70] Ό.π., σ. 79. [71] Ό.π. [72] Ό.π., σ. 80. [73] Ό.π. [74] Ό.π., σ. 81. [75] Corriere della Sera, 12.4.1987. [76] La Stampa, 14.4.1987.

Σύνδεση