Πάολα και Κωνσταντίνος

Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, Τα γράμματα στην Πάολα. Τι μας λένε για τον Κωνσταντίνο Α΄, Πατάκης, Αθήνα 2018, σελ.155 Τα γράμματα του Κωνσταντίνου Α΄ προς την ερωμένη του Wanda Paola Lottero δεν ήταν άγνωστα. Η Ιταλίδα ηθοποιός και τυχοδιώκτρια εξέδωσε επιλεγμένα αποσπάσματά τους στα αγγλικά (1925), τα ιταλικά (1926) και τα γαλλικά (1935), πολύ πριν εκδοθούν στα ελληνικά από την Αλεξάνδρα Στεφανοπούλου (Κωνσταντίνος-Πάολα, Λιβάνης, Αθήνα 2011). Τα αποσπάσματα αυτά αξιοποιήθηκαν επιλεκτικά και αγιογραφικά, αλλά πάντως όχι εξαντλητικά· όχι στο μέτρο που μπορούν να συμβάλουν για την κατανόηση της προσωπικότητας και της συμπεριφοράς του Κωνσταντίνου, διαδόχου και βασιλιά. Το κενό αυτό εντόπισε και αποφάσισε να καλύψει ο Καθηγητής Γιώργος Μαυρογορδάτος, ο εγκυρότερος μελετητής των προπολεμικών δεκαετιών του 20ού αιώνα και ο καταλληλότερος, λόγω της γνώσης των πηγών, να εκτιμήσει τα δεδομένα και τα συμπληρώσει με συναφείς μαρτυρίες. Ο Μαυρογορδάτος ξεκαθαρίζει από την αρχή –και είναι γνωστό σε όσους έχουν διαβάσει τις μελέτες του‒ ότι δεν διάκειται ευμενώς προς τον Κωνσταντίνο. Επιχειρεί να δείξει την αναντιστοιχία ανάμεσα στο είδωλο των οπαδών του και στο πραγματικό πρόσωπο, με προφανή πρόθεση όχι να καλύψει ή να διασκεδάσει τις ατέλειες του προσώπου, όσο να δείξει πόσο κατώτερος των περιστάσεων και του αξιώματός του ήταν. Το υλικό, εκ της φύσεώς του ‒εξομολογητικές επιστολές που σκοπεύουν να τον λυτρώσουν και να τον δικαιώσουν στα μάτια της ερωμένης του‒ του προσφέρει όσα τεκμήρια είναι απαραίτητα. Σε γενικές γραμμές ο Κωνσταντίνος αναδεικνύεται άτομο ανασφαλές και απλοϊκό, οχυρωμένο στον βολικότερο και καταλληλότερο για τον εγωκεντρικό χαρακτήρα του ρόλο του στρατιωτικού ηγέτη, που του εξασφάλιζε επιτυχίες, υπεροχή έναντι των πολιτικών αλλά και του πατέρα του, ευκαιρίες αυθαίρετης μοναρχικής συμπεριφοράς πρωσικού τύπου και αποχή από την ουσιαστική αυτοκριτική. Είχε σοβαρότερα προβλήματα υγείας από ό,τι γνωρίζαμε, μέτρια παιδεία και ελληνικό ψυχισμό. Σε αντίθεση με τον πατέρα του, ήταν ένας τυπικός Έλληνας στον τρόπο που έβλεπε τη θέση της Ελλάδας απέναντι στους άλλους βαλκανικούς λαούς, τους Τούρκους, τις Μεγάλες Δυνάμεις και την Ευρώπη. Η εκπαίδευσή του, η στρατιωτική ζωή αλλά και οι προσδοκίες που ο Τύπος καλλιεργούσε μέχρι το 1909 για έναν δυναμικό και εθνικιστή βασιλιά είχαν φέρει τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Τα διαθέσιμα στις επιστολές στοιχεία δεν επιτρέπουν ουσιαστικότερη αποτίμηση του βασιλικού ρόλου στον Εθνικό Διχασμό. Ο Βενιζέλος δεν πρωταγωνιστεί στις επιστολές του Κωνσταντίνου, που, άλλωστε δεν είναι πολλές κατά την περίοδο 1915-17. Ο Μαυρογορδάτος εκτιμά πως η κλονισμένη σχέση των δύο ανδρών διερράγη πλήρως όταν ο Βενιζέλος υπαινίχθηκε ότι στη γνώμη του Κωνσταντίνου περί μη συμμετοχής στην εκστρατεία των Δαρδανελίων βάρυνε περισσότερο η δυναστική σχέση με τη Γερμανία παρά οι κρατικές συμφωνίες με τη Βρετανία. Για τον Κωνσταντίνο ο υπαινιγμός αυτός ισοδυναμούσε με κατηγορία προδοσίας. Εξάλλου, από την αλληλογραφία με την Πάολα δεν προκύπτει ότι ο βασιλιάς είχε είτε την επίγνωση είτε το θάρρος να παραδεχθεί την τεράστια συμβολή του Βενιζέλου στην ανακατασκευή της εικόνας του στρατιωτικού του προφίλ, καθημαγμένου μετά την ήττα του 1897. Δεν αισθανόταν υποχρεωμένος αλλά μόνον προδομένος. Η αίσθηση αυτή τον πλημμύριζε με μίσος και τον καθιστούσε ανίκανο να εξετάσει το δικό του μερίδιο της ευθύνης, ακόμη και να αποτιμήσει τα προφανή αίτια και τις διαστάσεις της Μικρασιατικής Καταστροφής, όταν αυτή ολοκληρώθηκε. Το βιβλίο του Μαυρογορδάτου, γεμάτο σχόλια και υπαινιγμούς, ξεχειλίζει από ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις. Είναι οργανωμένο σε 13 ευκολοδιάβαστα κεφάλαια, πρόλογο και επίλογο. Περιέχει επίσης κατάλογο των επιστολών, όπου σημειώνεται σε ποια από τις τέσσερις εκδόσεις έχουν συμπεριληφθεί. Επισημαίνω ιδιαίτερα τον πρόλογο του Νίκου Τζαβάρα για τις τολμηρές ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις των δύο βασιλικών ονείρων που ο Κωνσταντίνος περιέγραψε στην Πάολα, για να υπενθυμίσω πως, κατά τα άλλα, η ανάλυση του Μαυρογορδάτου δεν αφορά διόλου την ουσία των αισθημάτων της άνισης και κατά το πλείστον δι’ αλληλογραφίας εξωσυζυγικής σχέσης του Κωνσταντίνου. Αφορά αποκλειστικά τον χαρακτήρα του, ο οποίος συνεκτιμάται για την καλύτερη κατανόηση της πολιτείας του μετά το 1912 και μέχρι τον θάνατό του το 1923.

Σύνδεση