Εκείνο το φάντασμα είναι ακόμα ανάμεσά μας: Απόπειρα βιογράφησης του Πιέρ Πάολο Παζολίνι

Ποιητής. Μυθιστοριογράφος. Δοκιμιογράφος. Κινηματογραφιστής. Καθολικός. Κομμουνιστής. Ριζοσπαστικός. Μαρξιστής. Αντιδραστικός. Προοδευτικός. Ομοφυλόφιλος. Το 1975 ο τραγικός θάνατος. Έκτοτε εχθροί και φίλοι τροφοδοτούν τον μύθο του. Αναζητώντας ένα αιώνιο μάθημα εντός της απέλπιδας ζωτικότητάς του. 1922 Ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι γεννιέται στις 5 Μάρτη στη Μπολόνια, από τον Κάρλο Αλμπέρτο υπολοχαγό του πυροβολικού με καταγωγή από τη Ραβέννα, και την Σουζάνα Κολούσι δασκάλα από το Φριούλι της βορειοανατολικής Ιταλίας. 1925 Στις 4 Οκτώβρη στο Μπελούνο (πρωτεύουσα της περιοχής Βένετο) γεννιέται ο αδερφός του Γκουίντο. 1929 Στην τρίτη δημοτικού, στο Σάτσιλε του Πορντενόνε, γράφει τα πρώτα του στιχάκια. 1932-1936 Στις εισαγωγικές εξετάσεις για το γυμνάσιο μένει μετεξεταστέος στην ιταλική γλώσσα διότι η έκθεσή του μοιάζει στους εξεταστές σαν αποτέλεσμα «παπαγαλίας». Φοιτά στο γυμνάσιο του Κονελιάνο (δήμος στην επαρχία του Τρεβίζου στο Βένετο) και στο Ρέτζο Εμίλια. Μελετάει τα ομηρικά έπη, Ιούλιο Βερν, τους ιταλούς Καρντούτσι, Πάσκολι και Ντ’ Ανούντσιο. 1937-1938 Φοιτά στο κλασικό λύκειο «Γκαλβάνι» της Μπολόνιας. Μελετάει τον Μάκβεθ, τον Ηλίθιο, και ανακαλύπτει τον Ρεμπό χάρη σ’ έναν καθηγητή Ιστορίας της Τέχνης. 1939-1940 Γράφεται στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου της Μπολόνιας. Μελετάει τους προβηγκιανούς ποιητές, τους ιταλούς ερμητικούς, τον Φρόυντ. Σε μια κινηματογραφική λέσχη βλέπει τις ταινίες του Ρενέ Κλερ, του Ρενουάρ, του Τσάπλιν. Για έναν διαγωνισμό της λέσχης γράφει το «τρελό, βάρβαρο, αισθησιακό» σενάριο μιας ταινίας. 1941 Παρακολουθεί τα μαθήματα Ιστορίας της Τέχνης του διακεκριμένου καθηγητή και ιστορικού τέχνης Ρομπέρτο Λόνγκι[1]. Μαζί με τους φίλους Λουτσιάνο Σέρα, Φραντσέσκο Λεονέτι και Ρομπέρτο Ροβέρσι σχεδιάζει το λογοτεχνικό περιοδικό «Eredi» («Κληρονόμοι»). Το σχέδιο ναυαγεί την επόμενη χρονιά. Γνωρίζεται με τον ζωγράφο Φεντερίκο Ντε Ρόκο που του μαθαίνει να ζωγραφίζει. 1942 Δημοσιεύει τη συλλογή Poesie a Casarsa (Ποιήματα στην Καζάρσα[2])∙ την επόμενη χρονιά ο περίφημος φιλόλογος και κριτικός Τζιανφράνκο Κοντίνι θα παρουσιάσει το έργο στην εφημερίδα Corriere del Ticino («Ο ταχυδρόμος του Τιτσίνου»). Συμμετέχει στις συγκεντρώσεις της φασιστικής νεολαίας στη Φλωρεντία και στη Βαϊμάρη και συνεργάζεται με το περιοδικό των Πανεπιστημιακών φασιστικών ομάδων[3] της Μπολόνιας Architrave («Επιστήλιο»). 1943 Για να γλιτώσουν από τους βομβαρδισμούς πηγαίνουν με τη μητέρα και τον αδερφό του Γκουίντο στην Καζάρσα. Την 1η Σεπτέμβρη πηγαίνει στην Πίζα για να καταταγεί στον στρατό, στις 8 το τμήμα του συλλαμβάνεται από τους Γερμανούς στο Λιβόρνο. Καταφέρνει να διαφύγει κατά τη διάρκεια μιας επίθεσης και επιστρέφει στην Καζάρσα. Στα τέλη του Σεπτέμβρη σ’ ένα εγκαταλειμμένο σπίτι που απέχει 2 χιλιόμετρα από την Καζάρσα, ανοίγει ένα σχολείο όπου η φίλη του Τζοβάνα Μπέμποραντ[4] διδάσκει ελληνικά και αγγλικά και ο ίδιος λογοτεχνία. Τον Νοέμβρη το σχολείο κλείνει από τον οργανισμό του Υπουργείου Παιδείας της Ούντινε. Οι καθηγητές αποφασίζουν να συνεχίσουν τα μαθήματα στην τραπεζαρία του σπιτιού του Παζολίνι. Γράφει το πρώτο σχεδίασμα της συλλογής L’usignolo della Chiesa cattolica (Το αηδόνι της καθολικής εκκλησίας). 1944 Γράφει το θεατρικό έργο I Turcs tal Friùl (I Turchi in Friuli - Οι Τούρκοι στο Φριούλι) σε φριουλάνικη διάλεκτο. Βγαίνουν δύο τεύχη του περιοδικού φριουλάνικης ποίησης Stroligùt di cà da l’aga («Μικρό αλμανάκ της αντίπερα όχθης») που διευθύνει ο ίδιος με τη συνεργασία των φίλων του Τσέζαρε Μπορτότο και Ρενάτο Καστελάρι. Ο αδερφός του Γκουίντο ενώνεται με τους παρτιζάνους στο βουνό. 1945 Στις 12 Φλεβάρη μερικοί ιταλοί παρτιζάνοι, φιλοσλοβένοι κομμουνιστές, σκοτώνουν τον εικοσάχρονο αδερφό του στο Πορτζούς[5]. Στις 18 Φλεβάρη ιδρύει την ‘Academiuta di lenga friulana’ (‘Ακαδημία της φριουλάνικης γλώσσας’) που εκτός από τη διοργάνωση πολιτιστικών συναντήσεων και την προβολή ταινιών, δημοσιεύει τον αφιερωμένο στον αδερφό του τόμο, Poesie (Ποιήματα) με ποίηση στα ιταλικά καθώς και τα Diari (Ημερολόγια). Η θέαση της ταινίας Ρώμη, ανοχύρωτη πόλη του προκαλεί ένα «πραγματικό τραύμα». Τον Οκτώβρη προσχωρεί στην οργάνωση Patrie tal Friùl (Πατρίδα του Φριούλι) που μάχεται για την αυτονομία του Φριούλι. Παίρνει το πτυχίο του τον Νοέμβρη στη Μπολόνια με την πτυχιακή εργασία «Ανθολογία της ποίησης του Πάσκολι[6]: εισαγωγή και σχόλια» (δημοσιεύτηκε από τον εκδοτικό οίκο Εϊνάουντι το 1993). 1946 Αρχίζει να γράφει το ημερολόγιο Quaderni rossi (Κόκκινα τετράδια). Μετά από διαδοχικές γραφές το έργο θα μετονομαστεί Atti impuri (Μιαρές πράξεις) και θα δημοσιευτεί το 1982 από τον εκδοτικό οίκο Γκαρτσάντι στον τόμο Amado mio (Αγαπημένε μου). Γράφει το τρίπρακτο θεατρικό έργο Il cappellano (Ο εφημέριος), και δημοσιεύει στις Εκδόσεις της φριουλάνικης Ακαδημίας την ποιητική συλλογή I pianti (Οι λυγμοί). Τον Οκτώβρη γνωρίζει στη Ρώμη τον Ένιο Ντε Κοντσίνι[7]. 1947 Ξαναπηγαίνει στη Ρώμη· γνωρίζει τον Τζόρτζο Μπασάνι[8] και τον Ενρίκο Φάλκουι[9] που του προτείνει να συνεργαστεί στο περιοδικό Poesia. Διδάσκει φιλολογικά μαθήματα στο γυμνάσιο του Βαλβαζόνε σε μικρή απόσταση από την Καζάρσα. Γράφεται στην κομμουνιστική οργάνωση του Σαν Τζοβάνι της οποίας την επόμενη χρονιά θα γίνει Γραμματέας. 1948 Είναι μεταξύ των ιδρυτών της επαρχιακής Κομμουνιστικής Ομοσπονδίας του Πορντενόνε. Στο φορτισμένο κλίμα των αγροτικών αγώνων αρχίζει να γράφει το μυθιστόρημα I giorni del lodo De Gasperi (Οι μέρες του νόμου του Ντε Γκάσπερι[10]) που θα μετονομαστεί σε Il sogno di una cosa (Το όνειρο ενός πράγματος) (έκδοση Γκαρτσάντι 1962). 1949 Αναπτύσσει έντονη πολιτική δραστηριότητα: συμμετέχει στο πρώτο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Ομοσπονδίας του Πορντενόνε, πηγαίνει στο Παρίσι για το Συνέδριο της Ειρήνης, συντάσσει πολυάριθμα προπαγανδιστικά φυλλάδια τοίχου στα ιταλικά και σε διάλεκτο. Στις 22 Οκτώβρη η αστυνομία της Καζάρσας του υπέβαλε μήνυση για διαφθορά ανηλίκων και προσβολή της δημοσίας αιδούς[11]. Στις 26 Οκτώβρη τον διαγράφουν από το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (PCI) λόγω «ηθικής και πολιτικής αναξιοπρέπειας». Χάνει τη θέση διδασκαλίας στο Βαλβαζόνε. Ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι στη Ρώμη το 1956 φωτογραφημένος από τον Τζον Φίλιπς. 1950 Στις 26 Γενάρη μαζί με τη μητέρα του αφήνει το Φριούλι για τη Ρώμη. Παίζει δεύτερους ρόλους στην Τσινετσιτά, διορθώνει δοκίμια και δημοσιεύει, μερικές φορές με ψευδώνυμο, διηγήματα και βιβλιοκρισίες σε περιοδικά καθολικά καθώς και της άκρας δεξιάς όπως τα Il quotidiano («Η καθημερινή»), Il Popolo di Roma («Ο λαός της Ρώμης»), Libertà d’Italia («Ελευθερία της Ιταλίας»). Αρχίζει να γράφει διηγήματα που διαδραματίζονται στις ρωμαϊκές φτωχογειτονιές που θα συλλεχθούν στον τόμο Alì dagli occhi azzurri (Αλή ο γαλανομάτης) (Γκαρτσάντι 1965). Γράφει ποιήματα που θα συμπεριληφθούν στο Roma 1950 – Diario (Ρώμη 1950 – Ημερολόγιο) (Scheiwiller 1950). Γνωρίζει τους ποιητές Σάντρο Πένα, Τζόρτζο Καπρόνι, Ατίλιο Μπερτολούτσι, Κάρλο Μουσέτα. Τον Δεκέμβρη εκδικάζεται η υπόθεση για ειδεχθείς πράξεις και καταδικάζεται σε τρίμηνη φυλάκιση με αναστολή. Κάνει έφεση. 1951 Τον Ιούνη δημοσιεύεται στο περιοδικό Paragone («Παραλληλισμός»), που διευθύνουν οι Ρομπέρτο Λόνγκι και Άννα Μπάντι, το διήγημα Ferrobedò (Φερομπεντό) που θα αποτελέσει το πρώτο κεφάλαιο του μυθιστορήματος Ragazzi di vita (Τα παιδιά της ζωής[12]). Το ίδιο καλοκαίρι συναντάει τον Σέρτζο Τσίτι,[13] το «ζωντανό ρωμαϊκό (του) λεξικό». Τον Δεκέμβρη βρίσκει θέση καθηγητή σε γυμνάσιο κοντά στο Τσαμπίνο στα περίχωρα της Ρώμης. Συναναστρέφεται με τον σημαντικό ποιητή Τζουζέπε Ουνγκαρέτι, γνωρίζει τον συγγραφέα Κάρλο Εμίλιο Γκάντα. 1952 Αρχίζει να γράφει έναν αφηγηματικό λίβελο που θα μείνει ανέκδοτος και ημιτελής με τίτλο Il disprezzo della Provincia (Η απαξίωση της Επαρχίας) και γράφει τον πρόλογο για το Il fiore della poesia romanesca (Το άνθος της ρωμαϊκής ποίησης ‒ πρόκειται για τη σύγχρονη Ρώμη) με επιμέλεια του Λεονάρντο Σάσα. Ταυτόχρονα συνεργάζεται με την ιταλική τηλεόραση (Rai) για την εκπομπή «L’approdo letterario» («Το λογοτεχνικό αγκυροβόλημα») και το ομώνυμο περιοδικό. Τον Απρίλη, στη δίκη του Πορντενόνε, αθωώνεται λόγω έλλειψης αποδείξεων. 1953 Ο εκδότης Λίβιο Γκαρτσάντι του προσφέρει αμοιβή που του επιτρέπει να ολοκληρώσει Τα παιδιά της ζωής και να εγκαταλείψει το σχολείο στο Τσαμπίνο. Κερδίζει το βραβείο Πορντενόνε με το διήγημα Lied[14] που θα δημοσιευτεί την επόμενη χρονιά στο περιοδικό Λογοτεχνικό αγκυροβόλημα. Τον Νοέμβρη δημοσιεύεται στο λογοτεχνικό περιοδικό Botteghe oscure[15] («Σκοτεινά μαγαζιά») το ποίημά του Picasso μπνευσμένο από την έκθεση του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Ρώμης και που θα συμπεριληφθεί στη συλλογή Le ceneri di Gramsci (Οι στάχτες του Γκράμσι)[16]. 1954 Συνεργάζεται με τον Τζόρτζο Μπασάνι για το σενάριο της ταινίας La donna del fiume, 1954 (Η γυναίκα του ποταμού) σε σκηνοθεσία Μάριο Σολντάτι. Δημοσιεύεται από τον εκδοτικό οίκο Σανσόνι η συλλογή του La meglio gioventù (Η καλύτερη νιότη) που περιλαμβάνει το ολοκληρωμένο corpus των φριουλάνικων ποιημάτων. Την ίδια χρονιά το βιβλίο κερδίζει το βραβείο Καρντούτσι. 1955 Ο εκδοτικός οίκος Γκαρτσάντι δημοσιεύει Τα παιδιά της ζωής. Το παρουσιάζουν οι Τζουζέπε Ουνγκαρέτι και Κάρλο Μπο· το μυθιστόρημα κατατάσσεται τέταρτο στην αξιολόγηση για το σημαντικό λογοτεχνικό βραβείο Strega[17] (Μάγισσα), δεύτερο για το βραβείο στο Βιαρέτζο, και κερδίζει το βραβείο Κολόμπι-Γκουιντότι. Το πρωθυπουργικό γραφείο, πιθανόν μετά από υπόδειξη του υπουργού Φερνάντο Ταμπρόνι, παραπέμπει το βιβλίο στo δικαστήριο του Μιλάνου εξαιτίας του «πορνογραφικού χαρακτήρα» του. Δημοσιεύει στον εκδοτικό οίκο Γκουάντα τη συλλογή Canzoniere italiano. Antologia della poesia popolare (Ιταλικό ασματολόγιο. Ανθολογία της λαϊκής ποίησης), και ξεκινάει τη συνεργασία με το περιοδικό Nuovi Argomenti («Νέα Θέματα») που διευθύνουν οι Αλμπέρτο Μοράβια και Αλμπέρτο Καρότσι. 1956 Στις 4 Γενάρη το δικαστήριο του Μιλάνου κλητεύει τους Γκαρτσάντι και Παζολίνι για «άσεμνη δημοσίευση». Η υπεράσπιση καλεί σαν μάρτυρες τους Κάρλο Μπο και Τζουζέπε Ουνγκαρέτι, καθώς και τους Τζανφράνκο Κοντίνι και Τζουζέπε Ντε Ρομπέρτις. Στις 4 Ιούλη η απόφαση αθωώνει τους κατηγορούμενους διότι «το γεγονός δεν συνιστά αδίκημα». Τα παιδιά της ζωής δεν αντιμετωπίζονται ευνοϊκά εκ μέρους της μαρξιστικής κριτικής: ιδιαίτερα ο Κάρλο Σαλινάρι[18] εκφράζει επιφυλάξεις και κατηγορίες σχετικά με το μυθιστόρημα. Τον Αύγουστο ο Παζολίνι δουλεύει για το σενάριο της ταινίας του Μπολονίνι Marisa la civetta (Μαρίζα η κοκέτα), και συνεργάζεται με τον Φελίνι για τις Νύχτες της Καμπίριας. 1957 Ο Γκαρτσάντι δημοσιεύει τις Στάχτες του Γκράμσι βραβείο Βιαρέτζο ex-aequo με τους Σάντρο Πένα και Αλμπέρτο Μονταντόρι. Συνεργάζεται με το περιοδικό Vie Nuove[19] («Νέοι Δρόμοι») το οποίο στα τέλη του Ιούλη τον στέλνει στην ΕΣΣΔ για το Φεστιβάλ Νεολαίας: η σοβιετική πρωτεύουσα του φαίνεται σαν «μια τεράστια Γκαρμπατέλα[20]». Με το πρώτο του αυτοκίνητο, ένα Φίατ 600 που του χάρισε ο Φελίνι, φτάνει μέχρι το Βιαρέτζο. Γνωρίζει τη Λάουρα Μπέτι[21]. 1958 Ενώ δουλεύει για το μυθιστόρημα Una vita violenta (Μια βίαιη ζωή) γράφει το σενάριο της ταινίας του Μπολονίνι La notte brava (Η όμορφη νύχτα). Τον Φλεβάρη οι Νέοι Δρόμοι τον στέλνουν στα ορυχεία του Βελγίου όπου δουλεύουν ιταλοί ανθρακωρύχοι. Τον Ιούνη βγαίνει η ταινία του Μπολονίνι Giovani martiri (Νεαροί μάρτυρες) όπου ο Παζολίνι συνεργάστηκε στο σενάριο. Τον Σεπτέμβρη ξαναπηγαίνει στη Μόσχα για το δεύτερο συνέδριο των σοβιετικών και ιταλών ποιητών. Από τον εκδοτικό οίκο Λονγκανέζι δημοσιεύεται η συλλογή L’usignolo della chiesa cattolica (Το αηδόνι της καθολικής εκκλησίας). Στις 19 Δεκέμβρη πεθαίνει ο πατέρας του. 1959 Ο οίκος Γκαρτσάντι δημοσιεύει το Μια βίαιη ζωή[22]. Το μυθιστόρημα κατατάσσεται τρίτο για το βραβείο Στρέγκα (που κερδίζει ο Γατόπαρδος του Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα), κερδίζει το βραβείο Città di Crotone (της πόλης του Κρότωνα) αλλά απορρίπτεται από το βραβείο Βιαρέτζο παρά την αποχώρηση του Μοράβια από το ίδιο βραβείο υπέρ της υποψηφιότητας Παζολίνι. Μεταφράζει την Ορέστεια και την Αινειάδα. Ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι με τον Αλμπέρτο Μοράβια που μόλις διακρίνεται αριστερά, στο καφέ «Rosati» της Ρώμης τον Ιούλιο 1960. © CINETECA DI BOLOGNA 1960 Η Καθολική Δράση του Μιλάνου καταγγέλλει το Μια βίαιη ζωή ως άσεμνο έργο. Οι δικαστές του Μιλάνου βάζουν στο αρχείο την καταγγελία μετά την έκθεση πραγματογνωμοσύνης του καθηγητή Ιστορίας Αλεσάντρο Κούτολο. Ο κομμουνιστής συγκλητικός Μάριο Μοντανιάνα, γαμπρός του Τολιάτι, γράφει στον leader του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος αναφορικά με το τελευταίο πόνημα του Παζολίνι: «Έχω την αίσθηση πως ο Παζολίνι δεν αγαπάει τον φτωχόκοσμο, γενικά απεχθάνεται τους κατοίκους των ρωμαϊκών συνοικιών και, ακόμα περισσότερο, απεχθάνεται (δεν βρίσκω τις λέξεις) το κόμμα μας. (…) Δεν αρκούν αυτά για να σε κάνουν να αγανακτείς;». Συνεργάζεται σε διάφορα σενάρια: για τον Μπολονίνι στο Il bell’Antonio (Ο ωραίος Αντόνιο), στο La giornata balorda (Αλλόκοτη μέρα) με τον Μοράβια, για τον Φλορεστάνο Βαντσίνι στο La lunga notte del ’43 (Η μακριά νύχτα του ’43). Γράφει το σενάριο του Accattone (στα ελληνικά παραμένει αμετάφραστο ‒ Ακατόνε‒, θα μπορούσε να αποδοθεί ως ο Ζητιάνος / ο Επαίτης / ο Ζήτουλας) γυρίζοντας και μερικές δοκιμαστικές σκηνές για τον Φελίνι που θα ήθελε να κάνει την παραγωγή αλλά σύντομα εγκαταλείπει το πρότζεκτ. Με τη βοήθεια του Μπολονίνι γνωρίζει έναν καινούριο παραγωγό, τον Αλφρέντο Μπίνι, για τον οποίο ξαναρχίζει τα γυρίσματα της πρώτης του ταινίας. Στις 30 Ιούλη η αστυνομία τον καταγγέλλει στον εισαγγελέα της Ρώμης για συνέργεια σε κλοπή: αθωώνεται την επόμενη χρονιά λόγω έλλειψης αποδείξεων. Στη δίκη, τον Ιούλιο του 1963, θα αθωωθεί ανεπιφύλακτα. Στις 10 Ιούλη δύο δημοσιογράφοι, ο Άλφιο Πασαρέλι και ο Κοστάντσο Κοσταντίνι τον καταγγέλλουν για αποπλάνηση ανηλίκων. Στις 14 Δεκέμβρη ο πρωτοδίκης του Άντσιο (δήμος της Ρώμης) δηλώνει πως η υπόθεση δεν μπορεί να προχωρήσει διότι δεν υπάρχουν ενοχοποιητικά στοιχεία. 1961 Βγαίνει στις αίθουσες ο Ζητιάνος με τον Φράνκο Τσίτι και την Αντριάνα Άστι. Βοηθός σκηνοθέτη είναι ο νεαρός Μπερνάρντο Μπερτολούτσι. Τον Σεπτέμβρη προβάλλεται στη Μόστρα της Βενετίας σαν «ακατάλληλο κάτω των 18». Τον Μάη εκδίδονται από τον Γκαρτσάντι η ποιητική συλλογή La religione del mio tempo[23] (Η θρησκεία του καιρού μου), βραβείο Κιαντσάνο, και ο δοκιμιακός τόμος Scrittori della realtà (Συγγραφείς της πραγματικότητας), ανθολογία που επιμελείται μαζί με τους Ατίλιο Μπερτολούτσι και Έντσο Σιτσιλιάνο. Γράφει το σενάριο για την ταινία Μάμα Ρόμα. Με τον Μοράβια και τη γυναίκα του Έλσα Μοράντε ταξιδεύουν για έξι βδομάδες στην Ινδία[24], όπου επισκέπτεται και τη μητέρα Τερέζα της Καλκούτας. Στις 18 Νοέμβρη ένας βενζινοπώλης στα περίχωρα της Ρώμης τον καταγγέλλει για ένοπλη κλοπή. Οι εφημερίδες δημοσιεύουν φωτογραφίες από σκηνές της ταινίας του Κάρλο Λιτσάνι Il gobbo (Ο καμπούρης) όπου ο Παζολίνι εμφανίζεται με ένα αυτόματο στο χέρι. 1962 Ο πρώην βουλευτής του χριστιανοδημοκρατικού κόμματος Σαλβατόρε Παλιούκα[25] μηνύει την ταινία Ζητιάνος διότι ο χαρακτήρας ενός κακοποιού της ταινίας έχει το ίδιο όνομα μ’ αυτόν. Στις 3 Ιούλη καταδικάζεται για τα γεγονότα του βενζινάδικου σε 20 μέρες φυλάκιση με αναστολή. Γυρίζει το Μάμα Ρόμα που παρουσιάζει στη Μόστρα της Βενετίας. Μετά την προβολή οι καραμπινιέροι καταγγέλλουν την ταινία στον εισαγγελέα λόγω «άσεμνου και προσβλητικού για την δημόσια αιδώ περιεχομένου». Στις 5 Σεπτέμβρη το δικαστήριο κρίνει την καταγγελία ανυπόστατη. 1963 Την 1η Μαρτίου βγαίνει στις αίθουσες η ταινία La ricotta (Ρικότα), τρίτο επεισόδιο της ταινίας «RoGoPaG», τίτλος βασισμένος στα αρχικά των σκηνοθετών που γύρισαν τα τέσσερα επεισόδια: Ροσελίνι (Rossellini), Παζολίνι (Pasolini), Γκοντάρ (Godard), Γκρεγκορέτι (Gregoretti). Την ίδια κιόλας μέρα η ταινία κατάσχεται και καταδικάζεται για «συκοφάντηση της θρησκείας του κράτους». Θα αθωωθεί το 1964 διότι «το γεγονός δεν συνιστά αδίκημα». Από ένα ταξίδι στην Γκάνα, Νιγηρία, Κένυα, Γουινέα και Υεμένη γεννιέται το πρότζεκτ της ταινίας Il padre selvaggio (Ο άγριος πατέρας) που όμως δεν βρίσκει χρηματοδότη. Διαβάζει Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο απ’ όπου προκύπτει η ιδέα μιας ταινίας. Ο Πιέρ Πάολο Παζολίνι στη Ρώμη το 1967 φωτογραφημένος από τον Φράνκο Βιτάλε. 1964 Το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο που αφιερώνει «στην αγαπημένη, ευφρόσυνη, οικεία σκιά του Πάπα Ιωάννη 23ου» παίρνει το ειδικό Βραβείο της Επιτροπής και το βραβείο O.C.I.C. (Office Catholique International du Cinéma) στη Μόστρα της Βενετίας. Το Ευαγγέλιο θα προβληθεί στη συνέχεια στη Νοτρ Νταμ στο Παρίσι: εκεί ο Παζολίνι γνωρίζει τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ. Γράφει το μονόπρακτο Italie Magique (Μαγική Ιταλία) για την παράσταση της Λάουρας Μπέτι Potentissima signora (Κραταιά κυρία). Δημοσιεύεται στο περιοδικό Rinascita[26] («Αναγέννηση») η ομιλία του «Nuove questioni linguistiche» («Καινούρια γλωσσικά ζητήματα»): η παρέμβασή του προκαλεί μια συζήτηση όπου συμμετέχουν μεταξύ άλλων οι Ουμπέρτο Έκο, Εουτζένιο Μοντάλε, Ίταλο Καλβίνο, Αλμπέρτο Μοράβια, Πιέτρο Τσιτάτι. 1965 Γυρίζει την ταινία Uccellacci e uccellini (Πουλιά παλιόπουλα) με τους Τοτό και Νινέτο Ντάβολι. Στην πρώτη διεθνή Μόστρα του νέου κινηματογράφου στο Πέζαρο γνωρίζει τον Ρολάν Μπαρτ. Στη διάρκεια ενός ταξιδιού στη Βουδαπέστη συναντάει τον Γκέοργκ Λούκατς. Στις 23 Μάρτη το εφετείο της Ρώμης απορρίπτει την αίτηση για αποζημίωση εξαιτίας ηθικής βλάβης του Σαλβατόρε Παλιούκα. 1966 Η ταινία Πουλιά παλιόπουλα γνωρίζει μεγάλη επιτυχία στις Κάννες: εκεί ο Ρομπέρτο Ροσελίνι κάνει μια παρέμβαση υπέρ της ταινίας. Εκείνες τις μέρες ο Παζολίνι δουλεύει για τα γυρίσματα της ταινίας La terra vista dalla luna (Η γη ιδωμένη απ’ το φεγγάρι) με τους Τοτό και Νινέτο Ντάβολι, τις Σιλβάνα Μάνγκανο και Λάουρα Μπέτι, τρίτο επεισόδιο της συλλογικής ταινίας Le streghe (Οι μάγισσες) που θα προβληθεί την επόμενη χρονιά. Τον Σεπτέμβρη πηγαίνει στη Νέα Υόρκη όπου συναντάει τον Άλεν Γκίνσμπεργκ. 1967 Τον Μάρτη αρχίζει τα γυρίσματα για την ταινία Che cosa sono le nuvole? (Τι είναι τα σύννεφα;) με τους Τοτό και Νινέτο Ντάβολι. Τον Απρίλη πηγαίνει στο Μαρόκο για τα γυρίσματα του Edipo re (Οιδίποδα Τύραννου[27]) που προβάλλεται στη Μόστρα της Βενετίας. «Είναι η πιο αυτοβιογραφική ταινία μου» λέει[28]. 1968 Το Teorema (Θεώρημα) που γυρίζεται τους πρώτους μήνες της χρονιάς προβάλλεται στη Μόστρα της Βενετίας παρά τις αντιρρήσεις του Παζολίνι που προσχωρεί στη διαμαρτυρία της Ένωσης κινηματογραφιστών ενάντια στο καταστατικό της Μπιενάλε. Η Λάουρα Μπέτι είναι η νικήτρια του βραβείου Βόλπι[29] για την καλύτερη γυναικεία ερμηνεία. Στις 13 Σεπτέμβρη η ταινία κατάσχεται από τις δικαστικές αρχές της Ρώμης λόγω άσεμνου περιεχομένου. Στις 23 Νοέμβρη ο σκηνοθέτης και ο παραγωγός αθωώνονται διότι «το γεγονός δεν συνιστά αδίκημα». Το ομώνυμο μυθιστόρημα που γράφτηκε από τον Παζολίνι κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων εκδίδεται από τον Γκαρτσάντι. Ο συγγραφέας το αποσύρει από τα βραβεία Στρέγκα σαν διαμαρτυρία ενάντια στην επέλαση της πολιτιστικής βιομηχανίας. Το Il Pci ai giovani! (Το Κομμουνιστικό Κόμμα στους νέους!), το ποίημα όπου ο Παζολίνι υπερασπίζεται τους αστυνομικούς μετά τις συμπλοκές με τους φοιτητές στη μάχη της Βάλε Τζούλια[30] ‒δρόμο στο κέντρο της Ρώμης‒ που θα δημοσιευτεί στη συνέχεια στα Νέα Θέματα προδημοσιεύεται στο περιοδικό L’Espresso. Στο Τορίνο παίζεται στο θέατρο η έμμετρη τραγωδία Orgia (Όργιο[31]) με τη Λάουρα Μπέτι και τον Λουίτζι Μετζανότε. Εκείνη την περίοδο ο Παζολίνι δουλεύει για την ταινία Porcile (Χοιροστάσιο) με τους Πιερ Κλεμέντι, Ούγκο Τονιάτσι και Μάρκο Φερέρι. 1969 Δημοσιεύεται στα Νέα Θέματα η έμμετρη τραγωδία Affabulazione (Σκηνική μετουσίωση). Στις 6 Οκτώβρη το πρωτοδικείο της Βενετίας δικάζει τον Παζολίνι μαζί με τους Τζαβατίνι, Φερέρι, Μασέλι κ.ά. για την κατάληψη στο Παλάτσο του κινηματογράφου κατά τη διάρκεια της διαμαρτυρίας. Στις 11 Οκτώβρη οι κατηγορούμενοι αθωώνονται «διότι τα γεγονότα δεν συνιστούν αδίκημα». Γυρίζει την ταινία Medea (Μήδεια[32]) στην Καππαδοκία με τη Μαρία Κάλλας, τον Λοράν Τερζιέφ και τον Μάσιμο Τζιρότι. 1970 Δημοσιεύεται από τον Γκαρτσάντι η ανθολογία των ποιημάτων του με τίτλο Poesie (Ποιήματα). Αρχίζει τα γυρίσματα του Decameron (Δεκαήμερου) με την Σιλβάνα Μάνγκανο και τους Φράνκο Τσίτι και Νινέτο Ντάβολι. Εξαιτίας της λογοκρισίας μερικών άρθρων του διακόπτει τη στήλη «Il Caos» («Το Χάος») που κρατάει στην εφημερίδα Tempo («Χρόνος»): στον καινούριο διευθυντή δεν αρέσει που ο Παζολίνι ασχολείται με αμιγώς πολιτικά θέματα. 1971 Στις 28 Ιούνη το Δεκαήμερο προβάλλεται στο Φεστιβάλ του Βερολίνου όπου κερδίζει την Ασημένια Άρκτο. Στις 26 Αυγούστου η ταινία δέχεται την πρώτη από τις ογδόντα περίπου καταγγελίες για άσεμνο περιεχόμενο. Τον Απρίλη δημοσιεύεται η ποιητική συλλογή Trasumanar e organizzar (Πλησιάζοντας το θείο και οργανώνοντας[33]). Γυρίζει για τους ακτιβιστές της οργάνωσης Lotta Continua (Συνεχής Αγώνας) μερικές σκηνές της ταινίας μικρού μήκους 12 Δεκέμβρη σχετικά με τα αιματηρά γεγονότα στην Αγροτική Τράπεζα του Μιλάνου. Στις 18 Οκτώβρη δικάζεται από το δικαστήριο ενόρκων του Τορίνου μαζί με άλλα σαράντα άτομα (μεταξύ των οποίων οι Αντριάνο Σόφρι και Μάρκο Πανέλα) ως υπεύθυνος διευθυντής της πολιτικής εφημερίδας Lotta Continua[34] («Συνεχής Αγώνας»). Κατηγορείται για σύσταση εγκληματικής οργάνωσης και για αντεθνική προπαγάνδα. Η εκδίκαση αναβάλλεται για αλλαγή της σύνθεσης του δικαστηρίου. Μέχρι το 1977 δεν θα υπάρξουν νέες εξελίξεις. Γυρίζει την ταινία I racconti di Canterbury (Οι Μύθοι του Καντέρμπουρι) με τους Νινέτο Ντάβολι, Φράνκο Τσίτι και τις Ζοζεφίν Τσάπλιν και Λάουρα Μπέτι. 1972 Στο Φεστιβάλ του Βερολίνου Οι Μύθοι του Καντέρμπουρι κερδίζουν τη Χρυσή Άρκτο. Στις 7 Οκτώβρη η ταινία κατάσχεται για άσεμνο περιεχόμενο από το δικαστήριο του Μπενεβέντο. Τον Απρίλη, δημοσιεύεται από τον Γκαρτσάντι η συλλογή δοκιμίων Empirismo eretico (Αιρετικός εμπειρισμός[35]). Με την Ντάτσια Μαραΐνι γράφει το σενάριο για την ταινία Fiore delle mille e una notte (Χίλιες και μία νύχτες). Αρχίζει τη συγγραφή του Petrolio (Πετρελαίου[36]) που έμεινε ανολοκλήρωτο και δημοσιεύτηκε μεταθανάτια από τον εκδοτικό οίκο Εϊνάουντι (1992). 1973 Αρχίζει τη συνεργασία με την εφημερίδα Corriere della Sera με διευθυντή τον Πιέρο Οτόνε, γράφοντας πολιτικά και ηθογραφικά άρθρα: το πρώτο άρθρο του έχει τον τίτλο «Contro i capelli lunghi» («Ενάντια στα μακριά μαλλιά») και προκαλεί εκτεταμένες συζητήσεις. Γυρίζει τις Χίλιες και μία νύχτες με τους Νινέτο Ντάβολι, Φράνκο Τσίτι και την Ινές Πελεγκρίνι· για τα γυρίσματα πηγαίνει στην Υεμένη, στην Ερυθραία, στο Αφγανιστάν, στο Νεπάλ. Ο Παζολίνι στο εδώλιο του κατηγορουμένου. Την 1η Μαρτίου 1963 βγήκε στις αίθουσες το έργο La ricotta (Ρικότα). Την ίδια κιόλας μέρα η ταινία κατάσχεται και ο Παζολίνι καταδικάζεται για «συκοφάντηση της θρησκείας του κράτους». Αθωώθηκε το 1964. 1974 Οι Χίλιες και μία νύχτες κερδίζουν στο Φεστιβάλ των Καννών το Ειδικό βραβείο Κριτικής Επιτροπής. Στις 27 Ιούνη η ταινία καταγγέλλεται για άσεμνο περιεχόμενο, καταγγελία που μπαίνει κατευθείαν στο αρχείο, στην εισαγγελία του Μιλάνου. Μετά το δημοψήφισμα για το διαζύγιο[37], στις 10 Ιούνη ο Παζολίνι δημοσιεύει στην Corriere della Sera το άρθρο «Gli italiani non sono più quelli» («Οι Ιταλοί δεν είναι πια οι ίδιοι») που προκαλεί αρνητικές αντιδράσεις ανάμεσα στους κομμουνιστές. Ο Καλβίνο και ο Φεραρότι τον κατηγορούν ως νοσταλγό του παρελθόντος. Δημοσιεύει κινηματογραφικές κριτικές στα περιοδικά Playboy και Cinema Nuovo («Νέος Κινηματογράφος»). 1975 Στις 19 Γενάρη δημοσιεύεται στην Corriere della Sera το άρθρο του ενάντια στις εκτρώσεις. Στις 10 Ιούνη στην εφημερίδα l’Unità[38] («Η Ενότητα») δημοσιεύεται το άρθρο του «Il mio voto al Pci» («Η ψήφος μου στο Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα»). Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβρη ‒στις εφημερίδες Il Mondo (Ο Κόσμος) και Corriere (Ταχυδρόμος)‒ γράφει τα άρθρα όπου ζητά «Δίκη κατά της Χριστιανικής Δημοκρατίας» (Il processo alla Dc) που θα συμπεριληφθούν στον τόμο που σχεδίαζε με τίτλο Lettere luterane (Λουθηρανικές επιστολές), και θα δημοσιευτούν μετά τον θάνατό του από τον Εϊνάουντι. Στον Εϊνάουντι δημοσιεύει στα φριουλάνικα την ποιητική συλλογή La nuova gioventù (Η καινούρια νιότη) και τη Divina Mimesis (Θεία Μίμηση), ανολοκλήρωτη επεξεργασία της δαντικής Κόλασης. Δημοσιεύονται από τον Γκαρτσάντι τα Scritti corsari (Κουρσάρικα γραπτά)[39] που περιλαμβάνουν τις παρεμβάσεις του στην Corriere della Sera και σε άλλες εφημερίδες. Εκμυστηρεύεται στον Πάολο Βολπόνι[40]: «Δεν θα κάνω πια κινηματογράφο, θέλω να ξαναρχίσω να γράφω». Γυρίζει την ταινία Salò o le 120 giornate di Sodoma (Σαλό ή 120 Μέρες στα Σόδομα) που θα προβληθεί μεταθανάτια. Αφού κατασχέθηκε για άσεμνο περιεχόμενο η ταινία θα απαλλαγεί οριστικά το 1978 (!). Την 1η Νοέμβρη στη Ρώμη δίνει συνέντευξη, για την εκπομπή «Tuttolibri» («Όλα τα Βιβλία»), στον Φούριο Κολόμπο[41] καθορίζοντας ο ίδιος τον τίτλο: «Siamo tutti in pericolo» («Κινδυνεύουμε όλοι»). Τη νύχτα μεταξύ 1 και 2 Νοέμβρη δολοφονείται κοντά στο λιμάνι των υδροπλάνων της Όστιας ‒λίγο έξω από τη Ρώμη‒ από τον δεκαεφτάχρονο Πίνο Πελόζι (υπάρχουν πολλοί που ισχυρίζονται πως ο νεαρός δεν ήταν μόνος του[42]). Η πιο πρόσφατη εκδοτική συζήτηση επί του θέματος βρίσκεται στο Oriana Fallaci, Pasolini un uomo scomodo, Rizzoli, Milano 2015 (Οριάνα Φαλάτσι, Ο άβολος Παζολίνι) που πραγματεύεται τη σχέση μεταξύ της Οριάνας Φαλάτσι και του Πιερ Πάολο Παζολίνι, μια άκρως ενδιαφέρουσα σχέση αγάπης-μίσους. Ο φρικτός θάνατος του σκηνοθέτη γίνεται το κίνητρο και η αφορμή για τη δημοσιογράφο να στερεώσει τον δεσμό τους. Στο βιβλίο εμφανίζεται η αρθρογραφία της στο περιοδικό L’Europeo, όπου εργαζόταν τότε, που αποδίδει δικαιοσύνη στον καταλυτικό ρόλο της Φαλάτσι και που διαψεύδει πως ο δολοφόνος του Παζολίνι ήταν μόνον ο ανήλικος που αδέξια παραδέχτηκε την ενοχή του και καταδικάστηκε σε φυλάκιση. Ο Παζολίνι και η ‘divina’ Κάλλας: Μια ιστορία Οι δύο γνωρίστηκαν τον Μάρτη του 1969 μέσω του κοινού τους γνωστού, του παραγωγού Φράνκο Ροσελίνι. Η Κάλλας βρισκόταν στο τέλος μιας πετυχημένης διαδρομής κατά τη δεκαετία του ’50, είχε βγει από μια θυελλώδη σχέση με τον Ωνάση, και είχε πάντα αρνηθεί να εμφανιστεί στον κινηματογράφο. Ο Παζολίνι την επιλέγει να ερμηνεύσει τη Μήδεια γιατί διακρίνει σ’ αυτήν, όπως στην αρχαιοελληνική θεά, μια γυναίκα που προέρχεται από έναν κόσμο πρωτόγονο και που ανατράφηκε στη συνέχεια στον αστικό πολιτισμό. Και ίσως αναγνωρίζεται στην τραγική μοίρα μιας άτολμης προσωπικότητας αναγκασμένης ν’ αναμετρηθεί με την αντίξοη πραγματικότητα που της προκαλεί η επιτυχία: αντλεί μια πάσχουσα προσωπογραφία που έχει το απόλυτο μιας εικόνας. Τα ταξίδια για τα γυρίσματα της ταινίας τους φέρνουν στο Κόραμα της Καππαδοκίας, στο Χαλέπι, στην Πίζα και στα περίχωρα της Ρώμης. Το καλοκαίρι του 1970 κάνουν μαζί διακοπές στο Τραγονήσι, όπου ο Παζολίνι σχεδιάζει, χρησιμοποιώντας φυσικά υλικά, μερικά πορτρέτα της Κάλλας (έχουν σωθεί 14 τον αριθμό)· στα τέλη του 1971 το ζευγάρι μαζί με τον Αλμπέρτο Μοράβια και την, τότε σύντροφό του επίσης συγγραφέα, Ντάτσια Μαραΐνι, κάνουν ένα ταξίδι μεταξύ Σενεγάλης και Μάλι. Κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων αλλά και μετά την προβολή της ταινίας οι εφημερίδες κάνουν λόγο για τον έρωτα που γεννήθηκε μεταξύ τους (υπάρχει και η περίφημη φωτογραφία του φιλιού στο αεροδρόμιο της Ρώμης). Αναμφίβολα υπάρχουν μερικά ποιήματα που αποτελούν έναν από τους πυρήνες της συλλογής Trasumanar e organizzar (Πλησιάζοντας το θείο και οργανώνοντας) όπου ο Παζολίνι αντιμετωπίζει τη σχέση του με τον γυναικείο κόσμο και την ιδέα του γάμου. Το τμήμα αυτό με τον τίτλο Η άγια πόλη (La città santa) ξεκινάει με μια σύνθεση που δανείζεται τον τίτλο από μια άρια της Λεονόρας στον Τροβατόρε του Βέρντι –«Μη φοβάσαι για μένα» («Timor di me?»)‒ και που υπαινίσσεται τον φόβο του ποιητή απέναντι σε μια ερωτική προσφορά. Το τραγούδι της Κάλλας είναι σημάδι «ευχαρίστησης» που εκπορεύεται από «μια επιστροφή από τον θάνατο». Αυτή προέρχεται από έναν κενό τόπο του Κόσμου, τον τόπο όπου βρίσκεται ο πατέρας της· αντίθετα για τον ποιητή αυτός ο τόπος παραμένει άγνωστος, ανεξερεύνητος, και δεν μπορεί βεβαίως ν’ αναλάβει τον ρόλο του πατέρα που η τραγουδίστρια τού ζητάει. Παρ’ όλα αυτά αναγνωρίζει πως κι απ’ τον πατέρα ακόμα («εκείνο το τέρας αυταρχικότητας» [«quel mostro d’autorità»]) μπορεί να γεννηθεί «η γλυκύτητα, αν μη τι άλλο σαν αποδοχή και βραχεία νίκη» («la dolcezza, se non altro come rassegnazione e breve vittoria»). Αφού ξεπέρασε τον Οιδίποδα η γυναίκα μπόρεσε να ιδρύσει την «Άγια Πόλη» που αντιστοιχεί στον σεβασμό για τους κανόνες. Στο «La baia di Kingstown» «Ο όρμος του Κίνγκστοουν» (το τοπωνύμιο παραπέμπει σε κάποιον βασιλιά, δηλαδή σε μια πατρική εικόνα) ο ποιητής συνεχίζει να αρνείται τον ρόλο που η γυναίκα τού αναγνωρίζει («εσύ επιμένεις να με βλέπεις όπως Αυτός θα με ήθελε» [«tu ti ostini a sapermi come Lui mi vorrebbe»]), αν και τελικά βρίσκουμε την ομολογία: «Τα μάτια μου βλέπουν ǀ ‘τα αισχρά γυναικεία λαγόνια, από αντρική σάρκα ǀ όχι κατ’ εικόνα του Θεού, λεία του φιδιού’, ǀ και μιλάω γι’ αγάπη στο Ψυχικό» («I miei occhi prendono in considerazione ǀ ‘i lombi immondi di donna, di carne d’uomo ǀ non fatta a somiglianza di Dio, preda del serpente’, ǀ e affabulo d’amore a Psikikò») (όπου το τοπωνύμιο Ψυχικό μπορεί να ερμηνευτεί σαν «Τόπος της Ψυχής»). «L’anello» («Το δαχτυλίδι»), σύνθεση με ημερομηνία 10 Αυγούστου 1970, επανεπεξεργάζεται μία δαντική εικόνα (το περίφημο επεισόδιο της Πίας των Πτολεμαίων στο Καθαρτήρι[43]) για να δημιουργήσει τη μεταφορά του ανέμου που τυλίγει («inanella») όπως το πετράδι του γάμου τα σώματα και τα πράγματα, δηλαδή τα κάνει δικά του όπως ένας πλούσιος αγοραστής και τους αφαιρεί τη ζωή. Τότε «τα λόγια γίνονται ψεύτικα» («le parole si fanno bugiarde») και η φωνή της ποίησης είναι ανώφελη. Αν ο άνεμος του Αιγαίου δημιουργούσε την ψευδαίσθηση του έρωτα ήταν μόνο γιατί «όλα προβάλλονταν στον άνεμο που έτρεχε ǀ σαν πετράδι που δε νυμφεύει και δεν ελευθερώνει ǀ σ’ εκείνα τα ερημικά νησιά» ‒ «Ανάπλαση» («tutto si proiettava nel vento che scorreva ǀ come una gemma che non sposa e non scioglie ǀ su quelle isole deserte» ‒ «Rifacimento»). Για τη συγγραφή του κειμένου, πέρα από τις Ιστορίες της Ιταλικής Λογοτεχνίας και τις μονογραφίες για τον Παζολίνι, συμβουλεύτηκα επιπρόσθετα το αφιέρωμα για τα 20 χρόνια από τον θάνατό του, του περιοδικού L’Espresso, αρ. 42, 22.10.1995, χωρίς να επιχειρώ ευρύτερη παρουσίαση ‒της σχεδόν απροσπέλαστης λόγω όγκου‒ βιβλιογραφίας. [1] Roberto Longhi (Άλμπα, Κούνεο, Πεδεμόντιο 1890 - Φλωρεντία 1970). [2] Δήμος στην περιφέρεια Φριούλι - Βενετία Τζούλια, περιοχή με την οποία θα συνδεθεί ιδιαίτερα. [3] I Gruppi Universitari Fascisti (GUF): πανεπιστημιακή εκδοχή του Εθνικού Φασιστικού Κόμματος (Partito Nazionale Fascista). [4] Giovanna Bemporand (Φεράρα 1928 - Ρώμη 2013), ποιήτρια και μεταφράστρια. [5] Πόλη στην περιοχή Φριούλι - Βενετία Τζούλια. [6] Giovanni Pascoli (Σαν Μάουρο ντι Ρομάνια 1855 - Μπολόνια 1912), εμβληματική φυσιογνωμία της ιταλικής λογοτεχνίας των τελών του 19ου αι., εκπρόσωπος του κινήματος της Παρακμής (Decadentismo). [7] Ennio De’ Concini (Ρώμη 1923-2008), κινηματογραφικός και τηλεοπτικός σεναριογράφος, βραβείο Όσκαρ σεναρίου (1963) για την ταινία του Πιέτρο Τζέρμι Divorzio all’italiana (Διαζύγιο αλά ιταλικά 1961). [8] Giorgio Bassani (Μπολόνια 1916 - Ρώμη 2000), σημαντικός συγγραφέας και ποιητής. Στα ελληνικά έχει μεταφραστεί το μυθιστόρημά του Ο κήπος των Φίντσι-Κοντίνι (Il giardino dei Finzi Contini), μτφρ. Στέλλα Β. Θεοδωροπούλου, Κέδρος, Αθήνα 1983. [9] Enrico Falqui (Φραταματζόρε, Νάπολη 1901 - Ρώμη 1974), συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας. [10] ll lodo De Gasperi: η πρόταση νόμου που κατέθεσε το 1946 ο πρωθυπουργός Ακίλε Ντε Γκάσπερι, στο πλαίσιο της Αγροτικής Μεταρρύθμισης, σε μια προσπάθεια να θεσπίσει σχέσεις περισσότερο δίκαιες ανάμεσα στους γαιοκτήμονες και τους αγρότες. [11] Από το 1949 ως το 1977, και μετά το θάνατό του δηλαδή, ο Παζολίνι βρίσκεται στη δίνη 33 περίπου δικαστικών διώξεων. Για τη χρονολογική παράθεση ενός μεγάλου μέρους της εικόνας των σχέσεων ανάμεσα στη δικαιοσύνη και τον Παζολίνι, βλ. Παζολίνι: Χρονικό της βίας, της δίωξης και του θανάτου, μτφρ. Κούλα Κυριακίδου, Εξάντας, Αθήνα 1983, σ. 199-219. Στον ίδιο τόμο και το εμπνευσμένο άρθρο του Αλμπέρτο Μοράβια «Το καθήκον για θάνατο», σ. 13-15. [12] Πιέρ Πάολο Παζολίνι, Τα παιδιά της ζωής, μτφρ. Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Οδυσσέας, Αθήνα 2006. [13] Sergio Citti (Ρώμη 1933-2005), ηθοποιός και σκηνοθέτης. Το όνομά του συνδέθηκε ιδιαίτερα με αυτό του Παζολίνι εξαιτίας της στενής, καλλιτεχνικής και προσωπικής, σχέσης τους. [14] Λαϊκό γερμανικό τραγούδι της μόδας κατά τον 19ο αιώνα. Χάρη στα έργα διάσημων μουσικών μετατράπηκε σε ανώτερη μορφή τέχνης. [15] Πολύγλωσσο (σε αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ισπανικά, ιταλικά) εξαμηνιαίο λογοτεχνικό περιοδικό με διεθνείς συνεργασίες που εκδιδόταν στη Ρώμη από το 1948 μέχρι το 1959. Πήρε το όνομά του από το δρόμο όπου στεγαζόταν (Via delle Botteghe Oscure, δρόμος όπου κατά το Μεσαίωνα υπήρχαν πολλά μαγαζιά χωρίς παράθυρα). Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ο δρόμος γίνεται ευρύτερα γνωστός καθότι έδρα του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. Σε μία από τις κάθετες της οδού, στην οδό Καετάνι, βρέθηκε το πτώμα του Άλντο Μόρο (9.5.1978). [16] Πιέρ Πάολο Παζολίνι, Οι στάχτες του Γκράμσι, μτφρ. Ελένη Κοσμά, Οροπέδιο, Αθήνα 2016. [17] Το συγκεκριμένο λογοτεχνικό βραβείο θεσμοθετήθηκε το 1947 και απονέμεται ετησίως. Αναγνωρίζεται ως το πλέον σημαντικό και έγκυρο βραβείο για τα ιταλικά εκδοτικά γεγονότα, αλλά είναι γνωστό και καθιερωμένο και στον υπόλοιπο ευρωπαϊκό χώρο. [18] Carlo Salinari (Μοντεσκαλιόζο, Ματέρα 1919 - Ρώμη 1977), παρτιζάνος, κομμουνιστής, πανεπιστημιακός καθηγητής και από τους σημαντικότερους λογοτεχνικούς κριτικούς του 20ού αιώνα. [19] Περιοδικό, που ιδρύθηκε το 1946 από τον Λουίτζι Λόνγκο, στενά συνδεδεμένο με το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. [20] Παραδοσιακή αστικο-λαϊκή συνοικία της Ρώμης. [21] Laura Betti (Καζαλέκιο ντι Ρένο, Μπολόνια 1927 - Ρώμη 2004), ηθοποιός και τραγουδίστρια. Ιδιαίτερα γνωστή, πέρα από το ταλέντο και τη χαρακτηριστική βραχνή φωνή της, για τη μακροχρόνια στενή σχέση της με τον Παζολίνι. [22] Αμέσως μετά την έκδοση του μυθιστορήματος ο Παζολίνι, ως απεσταλμένος του περιοδικού Successo («Επιτυχία»), οργώνει ολόκληρη την ιταλική ακτή. Τα κείμενα από το ταξίδι εκδόθηκαν και μεταφράστηκαν στα ελληνικά στο Πιέρ Πάολο Παζολίνι, Το μακρύ ταξίδι της άμμου. Ένα ανέκδοτο ημερολόγιο, Ηλέκτρα, Αθήνα 2006, φωτογραφίες Φιλίπ Σεκλιέ, μτφρ. Μπουμπουλίνα Νικάκη. [23] Επιλογή της ποιητικής συλλογής της ίδιας περιόδου Poesia in forma di rosa (1961-1964) έχει μεταφραστεί στα ελληνικά: Pier Paolo Pasolini, Ποίηση σε σχήμα τριαντάφυλλου, μτφρ. Ανδρέας Ριζιώτης, πρόλογος Στέφανος Ροζάνης, Τυπωθήτω, Αθήνα 2004. [24] Από την εμπειρία του ταξιδιού αυτού γράφει το Odore dell’India (Το άρωμα των Ινδιών, μτφρ. Κώστας Πολέτης, Οδός Πανός, Αθήνα 1985). Από τις ίδιες εκδόσεις κυκλοφόρησε και το αφιερωματικό τεύχος «Πιέρ Πάολο Παζολίνι 30 χρόνια απουσίας», τχ. 130, Οκτ.-Δεκ. 2005. [25] Salvatore Pagliuca (Μούρο Λουκάνο, Ποτέντσα 1895-1973), πολιτικός, βουλευτής της Χριστιανικής Δημοκρατίας (Democrazia Cristiana). [26] Περιοδικό (μηνιαίο και αργότερα εβδομαδιαίο) του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος· ιδρύθηκε το 1944 από τον Παλμίρο Τολιάτι (1893-1964), Γενικό Γραμματέα του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. [27] Οιδίπους Τύραννος - Μήδεια: Σενάρια, Καστανιώτης, Αθήνα 2005, μτφρ. Δημήτρης Αρβανιτάκης. [28] Για την επεξεργασία και επανεξέταση κλασικών λογοτεχνικών κειμένων από τον Παζολίνι βλ. Marco Antonio Bazzocchi, I burattini filosofi. Pasolini dalla letteratura al cinema (Οι μαριονέτες φιλόσοφοι. Ο Παζολίνι από τη λογοτεχνία στον κινηματογράφο), Bruno Mondadori, Μιλάνο 2007. [29] Βραβείο που θεσπίστηκε από την τρίτη χρονιά του θεσμού (1935) για την καλύτερη γυναικεία και αντρική ερμηνεία. Οφείλει το όνομά του στον κόμη Τζουζέπε Βόλπι ντι Μιζουράτα, Πρόεδρο της Μπιενάλε της Βενετίας και «πατέρα» της Μόστρας του κινηματογράφου. [30] La battaglia di Valle Giulia: Πρόκειται για τη σφοδρή σύγκρουση που έγινε την 1η Μάρτη 1968 ανάμεσα σε πανεπιστημιακούς φοιτητές και την αστυνομία· οι φοιτητές προσπαθούσαν να επανακαταλάβουν την Αρχιτεκτονική Σχολή της Ρώμης απ’ που οι αστυνομικοί είχαν βίαια απωθήσει τους καταληψίες. Ο τραγουδοποιός και σκηνοθέτης Πάολο Πιετράντζελι έγραψε για την περίσταση το ομώνυμο τραγούδι-σύμβολο (“Valle Giulia”) του κινήματος του ’68. [31] Πιέρ Πάολο Παζολίνι, Όργια, μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Καστανιώτης, Αθήνα 1995. [32] Βλ. σημείωση 19. [33] Στο René de Ceccatty, Παζολίνι, μτφρ. Προκόπης Σοφράς, Κασταλία, Αθήνα 2006. (Ευχαριστώ τον υποψήφιο διδάκτορα του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ Σπύρο Κουτράκη που μου έδωσε τη συγκεκριμένη πληροφορία). [34] Πολιτική εφημερίδα (1969-1982), επίσημο όργανο τύπου της ομώνυμης εξωκοινοβουλευτικής οργάνωσης. Η εφημερίδα συνέχισε να κυκλοφορεί και μετά την ανεπίσημη διάλυση της οργάνωσης που ανάγεται στο 1976. [35] Παζολίνι, Κουρσάρικα γραπτά. Αιρετικός εμπειρισμός, μτφρ. Βάλι Κεφαλοπούλου, Εξάντας, Αθήνα 1986. [36] Πιέρ Πάολο Παζολίνι, μτφρ. Φοίβος Κ. Γκικόπουλος, Πετρέλαιο, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1993. [37] Με το δημοψήφισμα του 1974 ίσχυσε τελικά ο νόμος του 1970 που καθιέρωνε για πρώτη φορά το θεσμό του διαζυγίου στην Ιταλία. Προφανώς ο Παζολίνι ήταν κατά του διαζυγίου. [38] Εφημερίδα που ιδρύθηκε στις 12.2.1924 από τον Αντόνιο Γκράμσι και ήταν από το 1924 μέχρι το 1991 το επίσημο όργανο του Ιταλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. [39] Βλ. σημ. 25. [40] Paolo Volponi (Ουρμπίνο 1924 - Ανκόνα 1994), συγγραφέας και ποιητής, εκλεγμένος συγκλητικός σαν ανεξάρτητος συνεργαζόμενος με το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα. [41] Furio Colombo (Σατιγιόν, Βάλε ντ’ Αόστα 1931 ‒), δημοσιογράφος, συγγραφέας και πολιτικός. [42] Άκρως ενδιαφέρουσα εκδοχή, βασισμένη σε ντοκουμέντα της εποχής, η ταινία του σκηνοθέτη Μάρκο Τούλιο Τζορντάνα Pasolini, un delitto italiano 1995 (Παζολίνι, ένα ιταλικό έγκλημα). [43] Δάντη, Η Θεία Κωμωδία στα ελληνικά από τον Ν. Καζαντζάκη, Εκδόσεις Ελένης Καζαντζάκη, Αθήνα 1969, Καθαρτήρι Ε΄, στ. 130-136, σ. 195.

Εκείνο το φάντασμα είναι ακόμα ανάμεσά μας: Απόπειρα βιογράφησης του Πιέρ Πάολο Παζολίνι

Σύνδεση