Από τους αοιδούς των Μυκηνών στους Καππαδόκες πατέρες

Franco Montanari, Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας. Από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως τον 6ο αιώνα μ.Χ., με τη συνεργασία του Fausto Montana. Επιμέλεια ελληνικής έκδοσης Αντώνιος Β. Ρεγκάκος, φιλολογική επιμέλεια Αιμίλιος Δ. Μαυρουδής, University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2017, σελ. xviii + 796 Αρχές της δεκαετίας του 1990, σε ένα μικρό υπόγειο βιβλιοπωλείο με φιλολογικές εκδόσεις, κάπου ψηλά στη Σίνα. Εγώ και δυο-τρεις συμφοιτητές μου, πρωτοετείς όλοι μας στη Φιλοσοφική Αθηνών, έχουμε τρυπώσει μέσα και ψάχνουμε στα φορτωμένα και σκονισμένα ράφια. Ο γέρος και κουτσός βιβλιοπώλης, φιγούρα σχεδόν βγαλμένη από τον Ντίκενς, πασχίζει να μας πείσει να αγοράσουμε βαριά έργα αναφοράς από το κατάστημά του, υποτίθεται σε συμφέρουσα τιμή. Μας δείχνει το Λεξικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσης του Ιωάννου Σταματάκου, την Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας του Άλμπιν Λέσκυ. «Αυτοί οι δύο τόμοι», μας λέει, «θα σας συνοδεύουν σε όλη σας τη φιλολογική σταδιοδρομία. Με το λεξικό του Σταματάκου κάτω από τη μία μασχάλη και τη γραμματολογία του Λέσκυ κάτω από την άλλη, έτσι θα πορεύεστε». Ποιος θα το έλεγε; Εικοσιπέντε χρόνια αργότερα, όταν εγώ και οι συμφοιτητές μου έχουμε πια διαβεί το μεσοστράτι της ζωής μας, αλλά ασφαλώς πολύ πριν να ολοκληρωθεί η σταδιοδρομία μας, και τα δύο αυτά βιβλία έχουν ξεπεραστεί από νεότερα και πιο επίκαιρα εγχειρίδια, γραμμένα μάλιστα αμφότερα από τον ίδιον άνθρωπο-ορχήστρα. Το λεξικό του Σταματάκου, που τα καθαρευουσιάνικα ερμηνεύματά του χρειάζονται περαιτέρω ερμηνεία στην ομιλούμενη γλώσσα μας, είναι ελάχιστα χρήσιμο στους σημερινούς σπουδαστές. Αντί για αυτό, καθιερώνεται όλο και περισσότερο το Σύγχρονο λεξικό της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, που συντάχθηκε υπό την εποπτεία του Φράνκο Μοντανάρι, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Γένοβας, και κυκλοφορεί μεταφρασμένο στα ελληνικά από το χαλκέντερο επιτελείο των διδασκόντων του Τμήματος Φιλολογίας της Θεσσαλονίκης, με επιμέλεια του ακαδημαϊκού Αντώνη Ρεγκάκου και του καθηγητή Αιμίλιου Μαυρουδή. Όσο για τη γραμματολογία, μόλις το 2017 δημοσιεύτηκε στην Ιταλία, σε αναθεωρημένη και επαυξημένη μορφή, η Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας του προαναφερθέντος Φράνκο Μοντανάρι ‒ και σχεδόν αμέσως μεταφράστηκε στα ελληνικά, πάλι από τον φιλόπονο κύκλο των φιλολόγων του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με επιμέλεια του ακαδημαϊκού Αντώνη Ρεγκάκου και του καθηγητή Αιμίλιου Μαυρουδή! Δίπλα στην παραγωγική αυτή δυάδα πρέπει να μνημονευθεί ένα ακόμη όνομα: του πρόωρα χαμένου Δανιήλ Ιακώβ, ο οποίος συμμετείχε στη μετάφραση του λεξικού και είχε φροντίσει την ελληνική απόδοση της πρώτης έκδοσης της Ιστορίας το 2008. Συνολικά, σε διάστημα δύο δεκαετιών, αυτή η θαυμαστή ομάδα λογίων έχει μεταφράσει ή επιμεληθεί στη γλώσσα μας πληθώρα κορυφαίων έργων από τη διεθνή φιλολογική έρευνα, πλουτίζοντας την ελληνόγλωσση βιβλιογραφία με περισσότερους θησαυρούς από όσους περιείχε η κρύπτη του Σμάουγκ και η σπηλιά του Αλαντίν. Από τη δεκαετία του ’60 και εξής η Ιταλία αναδείχθηκε μείζων δύναμη στη μελέτη των αρχαίων Ελλήνων κλασικών, εφάμιλλη της πάλαι ποτέ δεσπόζουσας γερμανικής σχολής και της νεωστί κυρίαρχης αγγλοαμερικανικής ερμηνευτικής. Η εξαιρετική δουλειά που γίνεται στα υψηλού επιπέδου και πρότυπα κλασικά σχολεία της Ιταλίας έχει εφοδιάσει γενιές λογίων με πλατειά γνώση της αρχαίας γραμματείας και με γερό φιλολογικό οπλισμό. Η καλή σχολική σπορά φέρνει πλούσια πνευματική συγκομιδή. Πολλοί από τους Ιταλούς φιλολόγους που εργάστηκαν πάνω στα ελληνικά κείμενα κατά τις τελευταίες τέσσερεις-πέντε δεκαετίες συγκαταλέγονται διεθνώς στα ιερά τέρατα της αρχαιογνωστικής επιστήμης. Η θαυμάσια αυτή παράδοση συνεχίζεται και θα προεκταθεί στο μέλλον από τη νεότατη γενιά των σπουδαστών και εκκολαπτόμενων ερευνητών, οι οποίοι συγγράφουν τώρα πονήματα αξιοζήλευτης ποιότητας και πυκνής τεκμηρίωσης, ανώτερα από εκείνα των Αγγλοσαξόνων συνομηλίκων τους αλλά, φευ, και των περισσότερων Ελλήνων νέων. Ούνα φάτσα, μόλτο μιλιόρε ράτσα. Ο Φράνκο Μοντανάρι είναι ένας από τους πιο διακεκριμένους εκπροσώπους της ιταλικής κλασικής φιλολογίας. Σχεδόν εβδομήντα χρονών σήμερα, είναι ίσως ο πολυγραφότερος των Ιταλών λογίων μαζί με τον θηριώδη (αλλά ενίοτε απρόσεκτο και ιδεολογικά μονόπλευρο) Λουτσιάνο Κάνφορα. Τα κύρια πεδία της επιστημονικής έρευνάς του είναι το ομηρικό έπος και οι αρχαίοι γραμματικοί, οι σχολιαστές και οι φιλόλογοι στην Αλεξάνδρεια και στις άλλες σχολές του αρχαίου κόσμου. Ο Μοντανάρι όμως δεν είναι μόνο πούρος ερευνητής και κομψοτέχνης της εξειδικευμένης γνώσης. Μένει πιστός στην ευρύτερη αποστολή την οποία επωμίζεται κατά παράδοση ο μεγάλος πανεπιστημιακός δάσκαλος: να συγγράψει δηλαδή μακρόπνοα εποπτικά συγγράμματα και θεμελιώδη εργαλεία της επιστήμης του. Τόσο το λεξικό όσο και η ιστορία της λογοτεχνίας (τα δύο βασικότερα εγχειρίδια για τη σπουδή του γραπτού πολιτισμού οποιασδήποτε εποχής και κοινωνίας) εμπίπτουν σε αυτήν την αποστολή. Για την επιτέλεση τέτοιων μεγαλεπήβολων εγχειρημάτων ο Μοντανάρι λειτουργεί πολλές φορές σαν βιρτουόζος μαέστρος καλοκουρδισμένης ορχήστρας. Δεκάδες συντάκτες μόχθησαν υπό την εποπτεία του για τη συγκρότηση του λεξικού. Όσο για τη γραμματολογία, καθοριστική ήταν η συμβολή του Φάουστο Μοντάνα, τακτικού καθηγητή της κλασικής φιλολογίας στην Παβία ‒ ενός ακόμη Ιταλού με πολυμερή ερευνητική δράση και φιλολογικό δαιμόνιο. Πάντως, όλα τα δημιουργήματα φέρουν αναγνωρίσιμη τη σφραγίδα του μαέστρου, όσο και οι ηχογραφήσεις μιας ορχήστρας υπό τη διεύθυνση του Μητρόπουλου ή του Φουρτβαίνγκλερ. Η γραμματολογία του Άλμπιν Λέσκυ ήταν μνημείο της λογιοσύνης του γερμανικού τύπου και του παλαιού καιρού. Χάρη στην απαράμιλλη μετάφραση του Αγαπητού Τσοπανάκη έγινε επίσης υπόδειγμα ύφους για τους νεότερους φιλολόγους του τόπου μας· διέπλασε πραγματικά τον τρόπο με τον οποίο γράφονταν τα ελληνικά αρχαιογνωστικά μελετήματα στα τέλη του εικοστού αιώνα. Για όλους όσοι καταγινήκαμε να καλλιεργήσουμε τη νεοελληνική φιλολογική γλώσσα με πρωτότυπες μελέτες ή μεταφράσεις, ο κατά Τσοπανάκη Λέσκυ πήρε τη θέση που έχουν, ας πούμε, οι Δοκιμές του Σεφέρη για τη νεοελληνική δοκιμιογραφία εν γένει. Εντούτοις, τα περιεχόμενα της ιστορίας του Λέσκυ συγκροτήθηκαν και αναθεωρήθηκαν για τελευταία φορά το 1971· καθρέφτιζαν δηλαδή την κατάσταση της αρχαιογνωστικής επιστήμης όπως ήταν σχεδόν πριν από μισό αιώνα. Στο ενδιάμεσο μεταφράστηκαν και κυκλοφόρησαν στον τόπο μας και άλλες γραμματολογίες της αρχαίας ελληνικής, γραμμένες και αυτές από σπουδαίους ξένους επιστήμονες, καθεμία με τη χρησιμότητά της. Η εκτενής Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ, υπό τη γενική εποπτεία της άλλοτε καθηγήτριάς μου Πατρίσια Ήστερλινγκ και του Μπέρναρντ Νοξ (1985, έβδομη ελληνική έκδοση 2005), ήταν συλλογικό έργο αγγλοσαξονικού τύπου, όπου διαφορετικοί λόγιοι συνεισέφεραν επιμέρους κεφάλαια, ο καθένας για τον συγγραφέα ή το λογοτεχνικό είδος της ειδικότητάς του. Παρά τις φιλότιμες προσπάθειες των επιμελητών να εξασφαλίσουν ενότητα, το αποτέλεσμα έμοιαζε μάλλον με συναγωγή κριτικών δοκιμίων, υψηλής ποιότητας αλλά χωρίς ενιαία πνοή και όραμα. Η Αρχαία ελληνική γραμματολογία της σπουδαίας Ζακλίν ντε Ρομιγύ (1980, ελληνική μετάφραση 1988) ήταν συνοπτικό σχεδίασμα προικισμένο με την αρετή της εκλεκτικής συντομίας. Το εγχειρίδιο των Μονίκ Τρεντέ, Σουζάν Σαΐντ και Αλαίν Λε Μπουλλυέκ (1997, ελληνική μετάφραση 2001-2004) κάλυπτε εν μέρει τις καινούργιες εξελίξεις της έρευνας αλλά χαρακτηριζόταν από ανισομέρεια στην πραγμάτευση του υλικού και κάπως επιφανειακή προσέγγιση. Το νέο έργο του Μοντανάρι έρχεται να γεμίσει ένα κενό που έχει μείνει ανοιχτό για πολύν καιρό, σαν το σολωμικό χάσμα του σεισμού. Ως προς την οργάνωση της ύλης, η καινούργια αυτή Ιστορία δεν πρωτοτυπεί. Η διαίρεση της αρχαίας γραμματειακής παραγωγής σε περιόδους, η διάκριση και κατανομή των λογοτεχνικών ειδών είναι πράγματα παγιωμένα ήδη από την εποχή που οι τιτάνιοι Γερμανοί λόγιοι έστηναν τα θεμέλια της αρχαιογνωστικής επιστήμης. Ο Μοντανάρι εφαρμόζει την καθιερωμένη, χρήσιμη κατάτμηση του γραμματειακού χρόνου σε τέσσερις μεγάλες εποχές. Η αρχαϊκή εποχή, με όρους γραπτής παραγωγής, εκτείνεται από την εφεύρεση του ελληνικού αλφαβήτου, νωρίς στον όγδοο αιώνα, και τις πρώτες τραχιές έμμετρες επιγραφές μέχρι τις νίκες των Περσικών Πολέμων, που εγκαινιάζουν νέα φάση της ελληνικής συνείδησης. Η κλασική εποχή ξεκινάει από το τέλος των Περσικών Πολέμων και καταλήγει με την άλλη μεγάλη σύγκρουση Ελλάδας και Ανατολής, τη θαυμάσια πανελλήνια εκστρατεία του Μεγαλέξανδρου. Η ελληνιστική εποχή ανατέλλει με τον θάνατο του Μακεδόνα κατακτητή και φτάνει μέχρι τη ναυμαχία στο Άκτιο και τον θάνατο της Κλεοπάτρας, της στερνής Μακεδόνισσας που βασίλεψε στην Ανατολή. Με την επικράτηση του δεσποτικού Αυγούστου εγκαινιάζεται η αυτοκρατορική εποχή, προσφυώς ονοματισμένη, η πρώτη φάση της μακραίωνης περιόδου όπου ο ελληνισμός θα μείνει υποταγμένος σε πολυεθνικές αυτοκρατορίες, σαν κομμάτι σε πολύχρωμο παζλ. Οι τελευταίοι αιώνες αυτής της φάσης αποκαλούνται συνήθως «ύστερη αρχαιότητα» και χρωματίζονται από το λυκόφως του αρχαίου κόσμου. Είναι τα χρόνια από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο και την ίδρυση της νέας του πρωτεύουσας (330 μ.Χ.) μέχρι τον Ιουστινιανό, ο οποίος κλείνει τις φιλοσοφικές σχολές της Αθήνας και τερματίζει την πνευματική παράδοση της αρχαιότητας (529 μ.Χ.). Οι αρχαίοι θεοί πέθαναν, οι μύθοι και οι ύμνοι τους απομένουν. Ο αναγνώστης θα παρατηρήσει πως, με εξαίρεση το ξεκίνημα της αρχαϊκής περιόδου, που οριοθετείται από μιαν ανακάλυψη γραφιάδων, όλες οι υπόλοιπες διαιρέσεις του λογοτεχνικού χρόνου καθορίζονται από πολιτικά γεγονότα και ηγεμονικές φυσιογνωμίες: πολέμους και κατακτήσεις, ιδρύσεις πόλεων, θανάτους ηττημένων και φιρμάνια αυτοκρατόρων. Είναι σαν η ποιητική δημιουργία να έχει ξαπλώσει στην προκρούστεια κλίνη της πολιτικής ιστορίας. Δεν φταίει φυσικά για αυτό ο συγγραφέας του βιβλίου. Τα όρια των εποχών έχουν σημαδευτεί από καιρό με βαθιές χαρακιές, και πάνω τους θεμελιώθηκε ολόκληρο το οικοδόμημα της αρχαιογνωστικής επιστήμης. Δεν είναι εύκολη δουλειά να γκρεμίσεις το κάστρο του Γκράαλ σαν να ήταν πύργος από τραπουλόχαρτα. Άλλωστε, η συμβατική διαίρεση στις παραπάνω περιόδους εξυπηρετεί τον σκοπό της: εκφράζει την αιώνια τάση του μεθοδικού ερευνητή να συστηματοποιήσει, να βάλει τάξη στη χαώδη πολυμορφία των πνευματικών φαινομένων, να στήσει φράγματα μέσα στον ηρακλείτειο ποταμό του χρόνου. Καμιά φορά όμως ονειροπολεί κανείς πώς θα έμοιαζε μια ιστορία της λογοτεχνίας οργανωμένη με βάση αμιγώς λογοτεχνικά κριτήρια, τομές και εξελίξεις στην τέχνη της γραφής και μόνο, δίχως επιρροές από πολιτικά και στρατιωτικά συμβάντα. Μια γραμματολογία όπου, για παράδειγμα, η αρχαϊκότροπη διήγηση του Ηρόδοτου θα τοποθετούνταν πλάι στην ποιητική του επικού κύκλου ή στις γνωμικές ελεγείες του Θέογνη και του Σόλωνα· όπου ο Ευριπίδης και ο Μένανδρος θα αποτελούσαν αδιάσπαστο ντουέτο εντός της ίδιας ενιαίας φάσης του αρχαίου θεάτρου· ο Σικελιώτης κωμικός Επίχαρμος και ο μιμογράφος Σώφρων θα έμπαιναν στην ίδια γραμμή με τον Θεόκριτο και τον Ηρώνδα· και ο Απολλώνιος ο Ρόδιος θα ξεκινούσε μια μακριά και βαρυφορτωμένη επική φράση που θα την συνέχιζαν και θα την έκλειναν ο Κόιντος ο Σμυρναίος και ο Νόννος. Πάντως ο Μοντανάρι έχει επίγνωση της συμβατικότητας των χρονολογικών διακρίσεων. Συχνά τονίζει ότι η πραγματική σταδιοδρομία ή τεχνοτροπία του ενός ή του άλλου δημιουργού υπερβαίνει την παραδοσιακή κατάταξή του σε ορισμένη περίοδο. Ο Πίνδαρος, λόγου χάρη, παραμένει δραστήριος σε όλο το πρώτο μισό του πέμπτου αιώνα· τα ομορφότερα έργα του ανήκουν στις αρχές της κλασικής εποχής. Παρά ταύτα, οι παλαιικές αριστοκρατικές αξίες που καθρεφτίζονται στην ποίησή του, η αυστηρή μεγαλοσύνη της γνωμικής έκφρασης, η συνειρμική και ακανόνιστη δομή της σύνθεσης τον καθιστούν εμβληματικό εκπρόσωπο της ώριμης αρχαϊκής τέχνης. Ανάλογα, το μέγιστο μέρος της παραγωγής του Αισχύλου ανήκει στην κλασική εποχή. Όμως η κοσμοαντίληψή του, με τη βαθιά συναίσθηση της δύναμης του θείου και της υπερβατικότητας των ηθικών αξιών, φέρει ακόμη τη σφραγίδα του αρχαϊκού πνεύματος. Η ελληνιστική εποχή θα μπορούσε να προεκταθεί έως τον δεύτερο ή τρίτο αιώνα μ.Χ. και να ακολουθείται απευθείας από την ύστερη αρχαιότητα. Αν δεν ληφθούν υπόψη τα πολιτικά γεγονότα, η κατάλυση των ελληνιστικών βασιλείων και η ρωμαϊκή κατοχή του ελληνικού κόσμου, δεν υπάρχει ουσιώδης τομή ή μεταλλαγή σε θέματα τεχνοτροπίας, καλλιτεχνικής συνείδησης και λογοτεχνικής αισθητικής ανάμεσα στην ελληνιστική και στη λεγόμενη αυτοκρατορική περίοδο. Καθώς χαριτολογούσαμε κατά τα φοιτητικά μου χρόνια στο Καίμπριτζ, ακόμη και ο Οβίδιος είναι ελληνιστικός ποιητής, ένας από τους καλύτερους. Κρίμα που διάλεξε να γράψει στη λάθος γλώσσα. Όσο για τα είδη της λογοτεχνικής γραφής, ακολουθείται και εκεί ο παραδοσιακός γραμματειακός κανόνας, ο οποίος έχει καθορίσει ολόκληρη την ιστορία των ευρωπαϊκών γραμμάτων μέχρι τον μοντερνισμό. Έπος ηρωικό και διδακτικό, λυρική ποίηση με τις υποδιαιρέσεις της (ελεγεία και σκωπτικός ίαμβος, αιολικό μέλος και χορικός λυρισμός), τραγικό και κωμικό δράμα, βουκολικό ειδύλλιο, ιστοριογραφία, ρητορική, φιλοσοφία, μυθιστόρημα, επιστημονικές πραγματείες, γεωγραφία και περιηγητισμός, φιλολογία και γραμματική, αυτές είναι οι κατηγορίες με τις οποίες ταξινομεί το υλικό του ο ιστορικός της λογοτεχνίας. Είδη και έργα που δεν χωρούν σε αυτά τα καλούπια, που αναμιγνύουν ποικίλες συμβάσεις και τρόπους γραφής ή γλιστρούν ανάμεσα στις διαχωριστικές γραμμές, κινδυνεύουν να μείνουν εκτός του κανόνος ή να στριμωχτούν άβολα σε κάποια γωνιά της ειδολογικής κατανομής, όπου θα αγνοηθούν ή θα αντιμετωπιστούν με συνοπτικές διαδικασίες. Είδος μικτό αλλά νόμιμο; Guarda e passa. Ο κίνδυνος δεν αποφεύγεται ολότελα στο ανά χείρας βιβλίο. Η Κυνική διατριβή και η μενίππεια σάτιρα, μορφές με καθοριστική επίδραση τόσο στον Λουκιανό όσο και στην κατοπινή ρωμαϊκή γραμματεία, σατιρική και μυθιστορηματική (και μέσω αυτής μέχρι τον Δάντη), μνημονεύονται παρεμπιπτόντως σε λίγες αράδες. Το ίδιο και το ιδιότυπο είδος της μυθοπλασίας το οποίο η σύγχρονη έρευνα αποκαλεί «περιθωριακό μυθιστόρημα» (fringe novel) ή «ανοιχτό κείμενο» (open text): έργα όπως ο Βίος του Αισώπου, η Μυθιστορία του Αλέξανδρου, ο Βίος του φιλοσόφου Σεκούνδου, με δομή μυθοποιημένης βιογραφίας, λαϊκότροπη αφήγηση και επεισοδιακή πλοκή, με αρχετυπικούς ήρωες γεμάτους πανουργία και τεχνάσματα, που προαναγγέλλουν το πικαρέσκο μυθιστόρημα. Διόλου δεν δίνεται προσοχή στα χυμώδη σενάρια των ύστερων μίμων τα οποία περισώζονται σε παπύρους (Χαρίτιον, Μοιχεύτρια) ή στηλιτεύονται από τους πατέρες της εκκλησίας. Αγνοείται η ποικίλη γαστρονομική γραμματεία, από το διδακτικό έπος του Αρχέστρατου, που εξήγησε με ησιόδειο τρόπο το μαγείρεμα των ψαριών, μέχρι τις παρωδίες του Μάτρωνα και του Φιλόξενου, που ύμνησαν λουκούλλεια δείπνα σε ομηρικό ή διθυραμβικό ύφος και μέτρο. Παραγκωνίζονται οι μυθιστορικές βιογραφίες της ελληνιστικής εποχής, τα γραπτά του Έρμιππου του Σμυρναίου και του Περιπατητικού Σάτυρου. Για όλα αυτά τα άλλοτε παραγνωρισμένα είδη έχουν δημοσιευτεί πρόσφατα γόνιμες μελέτες, οι οποίες προξένησαν αίσθηση και συζητήσεις. Μια σύγχρονη και επικαιροποιημένη ιστορία της λογοτεχνίας θα μπορούσε να καταγράψει αυτές τις εξελίξεις. Μέρτεν φαν Χέεμσκερκ, Πανόραμα με την απαγωγή της Ελένης εν μέσω των θαυμάτων του Αρχαίου Κόσμου (λεπτομέρεια). Πρόκειται φυσικά για μικροελλείψεις, για τις οποίες θα γκρινιάξει μόνο ο εμμανής σχολαστικός ή ο πολυμαθής αρχαιοδίφης της δυσπρόσιτης γνώσης. Στην κύρια ροή της, η νέα Ιστορία του Μοντανάρι καλύπτει ουσιώδη ζητούμενα και προσφέρει πλούσια πληροφόρηση για τις αλματώδεις προόδους και τις ανακαλύψεις της σύγχρονης έρευνας. Για παράδειγμα, συζητούνται οι πλέον πρόσφατες προσεγγίσεις του λεγόμενου «ομηρικού ζητήματος», που αφορά τον τρόπο σύνθεσης και παράδοσης της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Αφενός ξεδιπλώνονται οι νεότερες μεταλλάξεις της θεωρίας της προφορικότητας, κατά την οποία τα έπη δημιουργήθηκαν ολωσδιόλου προφορικά, στο πλαίσιο μιας αυτοσχεδιαστικής επικής παράδοσης, και παραδίδονταν για αιώνες σε ρευστές και πολυποίκιλες παράλληλες εκδοχές, για να αποκρυσταλλωθούν στη γραπτή μορφή που ξέρουμε μόλις στην Αθήνα του Πεισίστρατου ή στην ελληνιστική εποχή. Για την προσέγγιση αυτή, ιδίως για τις πιο σκληροπυρηνικές μορφές της, ο «Όμηρος» είναι απλώς το όνομα μιας ποιητικής παράδοσης· οι έννοιες της προσωπικής δημιουργίας ή της συγγραφικής πατρότητας δεν υφίστανται, και τα παραδοσιακά κριτικά εργαλεία που εφαρμόζονται στη δόκιμη ποίηση είναι άχρηστα. Αφετέρου αντιπαρατίθενται οι νεοενωτικές τάσεις, οι οποίες αναδεικνύουν τη δομική συνοχή και το μεγαλόπνοο αφηγηματικό σχέδιο των ομηρικών επών. Τέτοια γνωρίσματα είναι άγνωστα ή εμβρυώδη στις αυθεντικές μορφές προφορικής ποίησης τις οποίες γνωρίζουμε από τεκμηριωμένους παραδοσιακούς πολιτισμούς. Κανένας αγράμματος λαϊκός βάρδος στη Βοσνία, στην Αφρική ή στο Ουζμπεκιστάν δεν μπόρεσε να δημιουργήσει ποίημα τόσο σύνθετο και πολυδιάστατο όσο η Ιλιάδα και η Οδύσσεια. Αυτά τα χαρακτηριστικά υποδεικνύουν ενιαία ποιητική διάνοια, έναν δημιουργό ο οποίος εκμεταλλεύεται το υπόβαθρο ανεπτυγμένης ποιητικής παράδοσης για να συνθέσει πρωτότυπο αριστούργημα με την προσωπική του σφραγίδα. Σε αυτό το πλαίσιο, ο τρομερός Βρετανός φιλόλογος Μάρτιν Γουέστ αντιμετωπίζει καθένα από τα δύο μεγάλα έπη ως έργο ζωής ενός ποιητή, το οποίο εξελίχθηκε και αναπτύχθηκε μέσω μακρόχρονης επεξεργασίας κατά τη διάρκεια δεκαετιών. Ο συμβιβασμός μεταξύ αυτών των δύο αντίθετων τάσεων της ομηρικής φιλολογίας μοιάζει τόσο δύσκολος όσο η ενοποίηση κβαντομηχανικής και θεωρίας της σχετικότητας στον χώρο της θεωρητικής φυσικής. Εντούτοις, καθώς παρατηρεί ο Μοντανάρι, ακριβώς στην ενοποίηση αυτή κρύβεται ίσως το κλειδί για την οριστική αποκρυπτογράφηση του ομηρικού σύμπαντος. Ο ίδιος κλίνει ευδιάκριτα προς την πλευρά της καινοτόμου ποιητικής ιδιοφυίας που αξιοποιεί ενδελεχή μαθητεία στην προφορική επική παράδοση για να παραγάγει περίτεχνο και δόκιμο έργο με τη βοήθεια της γραφής. Με αυτήν την εγελιανού τύπου σύνθεση ο Μοντανάρι προαναγγέλλει την κατεύθυνση όπου θα κινηθούν ασφαλώς οι πιο γόνιμες έρευνες στο μέλλον. Πλησιάζει η εποχή όπου η θεωρία της αμιγούς προφορικότητας των ομηρικών επών θα φαντάζει τόσο ξεπερασμένη και παράταιρη όσο και η ιδέα ενός Ομήρου που γράφει κλεισμένος στη βιβλιοθήκη του με τις σημειώσεις και τα λεξικά του, σαν άλλος Βολταίρος. Ανάλογα προβάλλονται οι τρέχουσες αναζητήσεις της επιστήμης για άλλες περιοχές της αρχαίας γραμματείας. Προκειμένου για την αρχαϊκή λυρική ποίηση τονίζεται η παραστασιακή λειτουργία των ποιημάτων, η ζωντανή παρουσίασή τους ενώπιον συγκεκριμένου κοινού και εντός καθορισμένων περιστάσεων ‒ παράγων κεφαλαιώδης για την ίδια την πράξη της δημιουργίας και την ερμηνεία της ποιητικής σύνθεσης. Το αριστοκρατικό συμπόσιο αναδεικνύεται ως το κατεξοχήν περιβάλλον για την εκτέλεση και διάδοση της έντεχνης ποίησης στον αρχαϊκό κόσμο. Ακόμη και για έργα που παραδοσιακά θεωρούνταν προορισμένα να τραγουδηθούν από χορωδία σε μεγάλες δημόσιες τελετές, όπως οι ωδές του Πίνδαρου και του Βακχυλίδη, κάποιοι μελετητές οραματίζονται τώρα εναλλακτικές δυνατότητες παρουσίασης με μορφή μονωδίας, από έναν δεξιοτέχνη εκτελεστή στο πλαίσιο του εκλεπτυσμένου συμποσίου. Οι λυρικοί της Μεγάλης Ελλάδας και της Σικελίας, ο Ίβυκος και ο Στησίχορος, μεταπλάθουν τα αφηγηματικά υλικά και τους τρόπους της ηρωικής επικής ποίησης σε σχετικά απλά λυρικά μέτρα, με στόχο πάλι την ψυχαγωγία κατά το συμπόσιο. Συνθέτουν μια μορφή μελωδικού και τραγουδιστού έπους, κατάλληλη για τις γενναίες οινοποσίες και τα πολυτελή τραπέζια του ελληνισμού της Δύσης. Το υπέροχο κεφάλαιο για την ελληνιστική ποίηση φωτίζει τον θεληματικά επιτηδευμένο χαρακτήρα της αλεξανδρινής λογοτεχνικής παραγωγής, την αυτοσυνειδησία της νεωτερικής ποιητικής γραφής, τις περίπλοκες σχέσεις των ποιητών και των κειμένων με την προγενέστερη παράδοση και με τον λογοτεχνικό τους περίγυρο. Η δημιουργία της ποίησης γίνεται όλο και πιο δύσκολη, γιατί γίνεται όλο και πιο συνειδητή, είχε πει ο Έλιοτ στον Σεφέρη. Η ελληνιστική Αλεξάνδρεια είναι ο λογοτεχνικός τόπος όπου ξεκίνησε αυτή η δύστροπη πορεία. Καθήκον του ιστορικού της λογοτεχνίας είναι επίσης να αποθησαυρίσει τις νέες ανακαλύψεις κειμένων και δεδομένων που έρχονται στο φως κάθε τόσο. Αντίθετα από ό,τι πιστεύουν πολλοί, το αντικείμενο της κλασικής φιλολογίας δεν είναι κόσμος νεκρός και κλειστός, περιφραγμένος από αιώνες, δίχως δυνατότητες διεύρυνσης και ανανέωσης. Άγνωστα κείμενα ανευρίσκονται διαρκώς χάρη σε αρχαιολογικές ανασκαφές, αναδιφήσεις στους παπύρους και κωδικολογικές εξερευνήσεις, και πλαταίνουν τον ορίζοντα της αρχαίας γραμματείας. Ακόμη, τα ευρήματα της αρχαιολογίας μπορούν να φωτίσουν ήδη γνώριμα έργα με καινοφανή τρόπο και να πυροδοτήσουν ριζοσπαστικές ερμηνείες. Στο βιβλίο του Μοντανάρι αξιοποιούνται πολλά τέτοια καινούργια στοιχεία που προέκυψαν κατά τις τελευταίες δεκαετίες. Οι έρευνες του αρχαιολόγου Μάνφρεντ Κόρφμαν στον λόφο του Χισαρλίκ, που ταυτίζεται με την τοποθεσία της Τροίας από την εποχή του Σλήμαν, έδειξαν λεπτομερείς αντιστοιχίες ανάμεσα στην τοπογραφία της περιοχής και στις περιγραφές των χώρων δράσης της Ιλιάδας. Ποταμοί, πεδιάδα και τείχη μοιάζουν σαν να τα αποτύπωσε ο ποιητής του έπους με την ακρίβεια του αυτόπτη μάρτυρα. Πολύ πρόσφατα διαβάστηκαν σε φρεσκοδημοσιευμένους παπύρους άγνωστα τραγούδια της Σαπφώς, όπου η ποιήτρια απευθύνεται με στίχους στον αδελφό της, μιλάει για την αδυναμία των γηρατειών ή αντιτάσσει την ποιητική λαχτάρα της για αβροσύνη και ομορφιά. Άλλος πάπυρος μάς σύστησε μιαν εκτεταμένη ελεγεία του Αρχίλοχου η οποία αφηγούνταν τη μυθική ιστορία του Τήλεφου, του βασιλιά της Μυσίας που έδωσε μάχη κατά των Αχαιών επιδρομέων ‒ απόδειξη πως η αφήγηση ήταν συστατικό στοιχείο του ελεγειακού είδους από τις απαρχές του, πολύ πριν από την ελληνιστική εποχή. Ένα πολύπαθο παλίμψηστο χειρόγραφο, που διαβάστηκε το 2005 με τη συνδρομή της τεχνολογίας, βρέθηκε να περιέχει μηχανικές πραγματείες του ιδιοφυούς Αρχιμήδη, καθώς και μέρη από δύο άγνωστους λόγους του ρήτορα Υπερείδη, του καλοζωισμένου εραστή της διαβόητης Φρύνης. Την ίδια χρονιά δύο σύντομες πραγματείες του ιατροφιλόσοφου Γαληνού ανακαλύφθηκαν σε κώδικα σε μοναστήρι της Θεσσαλονίκης. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε τι άλλες ανακαλύψεις επιφυλάσσει το μέλλον· μπορούμε όμως να τις ονειρευτούμε. Άλλη σπουδαία συνεισφορά της νέας γραμματολογίας είναι ότι πραγματεύεται σε αξιόλογη έκταση πελώριες περιοχές των αρχαιοελληνικών γραμμάτων, τις οποίες προηγούμενα εγχειρίδια άφηναν λίγο-πολύ στο ημίφως ή στο σκοτάδι. Για πρώτη φορά βρίσκουμε τόσο πλήρη και συστηματική παρουσίαση της φιλοσοφικής γραμματείας στη διαχρονική της πορεία, από τους Προσωκρατικούς μέχρι τους Νεοπυθαγόρειους και τον Νεοπλατωνισμό. Είναι δείγμα και αυτό των νεότατων τάσεων της έρευνας, που επικεντρώνονται στη λογοτεχνικότητα του φιλοσοφικού λόγου. Στον αρχαίο κόσμο η φιλοσοφία δεν ήταν, όπως σήμερα, περιχαρακωμένος ακαδημαϊκός κλάδος, και τα όρια μεταξύ της φιλοσοφικής και της λογοτεχνικής γραφής συχνά υπερβαίνονταν ή έμεναν δυσδιάκριτα. Ο Εμπεδοκλής και ο Παρμενίδης διατύπωσαν τις οντολογικές ενοράσεις τους σε εξάμετρους στίχους, στο πρότυπο του ησιόδειου διδακτικού έπους. Ο Ηράκλειτος, εκτός από την αινιγματική κοσμολογία του που παραλληλίζεται τώρα με τις θεωρίες της σύγχρονης φυσικής, επινόησε επίσης μια συγγραφική μορφή, αυτήν των στοχαστικών αφορισμών, που επρόκειτο να ευδοκιμήσει έως τον Νίτσε, τον Νοβάλις και τον Έμερσον. Τα αποσπάσματα των ηθικών συγγραμμάτων του Δημόκριτου ανήκουν στη μακρά γραμμή της γνωμικής λογοτεχνίας όσο και οι ελεγείες του Θέογνη, οι διδαχές του Αχικάρ και οι παροιμίες του Σολομώντος. Οι σοφιστές του πέμπτου αιώνα π.Χ. διέδιδαν τη διδασκαλία τους μέσω ρητορικών επιδείξεων· ο Γοργίας επηρέασε καθοριστικά τη γέννηση της κλασικής ρητορικής, ενώ ο Πρωταγόρας και ο Πρόδικος εφηύραν το φιλοσοφικό διήγημα. Ο Στωικός Κλεάνθης και ο νεοπλατωνικός Πρόκλος έγραφαν θρησκευτικούς ύμνους. Ο φιλόσοφος αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος επινόησε το στοχαστικό ημερολόγιο. Ο Πλάτων ήταν ένας από τους μεγαλύτερους στυλίστες όλων των εποχών. Και αν είχαν σωθεί τα δημοσιευμένα συγγράμματα του Αριστοτέλη, αντί για τις πρόχειρες διδακτικές σημειώσεις του, ίσως ο Σταγειρίτης να καταλάμβανε την αμέσως επόμενη θέση στον κανόνα της έντεχνης πεζογραφίας. Το βιβλίο χαρίζει τη μερίδα του λέοντος σε τέτοιους στοχαστές που δείχνουν συγγραφική δεινότητα και αλληλεπιδρούν με τα είδη της λογοτεχνικής δημιουργίας. Δεν περιορίζεται όμως εκεί. Ο Μοντανάρι προσφέρει συνοπτική αλλά περιεκτική επισκόπηση όλων των φιλοσοφικών σχολών και ρευμάτων, απαριθμεί τους εκπροσώπους καθενός και εκθέτει με εύληπτο τρόπο τα κύρια στοιχεία της σκέψης τους. Ο αναγνώστης θα διαβάσει αρκετά για φιλοσόφους που δύσκολα θα θεωρούνταν τεχνίτες του λόγου ή γεννήτορες αισθητικής τέρψης, όπως ο φυσιοκράτης Αναξιμένης και ο σκεπτικιστής Πύρρων, ο Ευκλείδης από τα Μέγαρα και ο διαλεκτικός Καρνεάδης. Είναι επίσης ενδεικτικό ότι το κεφάλαιο για τον Αριστοτέλη δεν περιορίζεται σε πραγματείες σαν την Ποιητική και τη Ρητορική. Παρουσιάζονται, έστω με συντομία, όλα τα αριστοτελικά συγγράμματα, από τις λογικές πραγματείες του Οργάνου έως τα ζωολογικά έργα και τα στρυφνά Μετά τα φυσικά. Ο Μοντανάρι αισθάνεται για μια στιγμή την υποχρέωση να απολογηθεί προς τους καθαρόαιμους φιλοσόφους, επειδή παραβιάζει και χωρομετρεί τα δικά τους χωράφια. Όμως δεν ήταν ανάγκη. Ο Μπόρχες θεωρούσε τη φιλοσοφική γραφή κλάδο της φανταστικής λογοτεχνίας, και επέμενε πως οι ιδέες των διανοουμένων πρέπει να αποτιμώνται με κριτήριο την αισθητική τους αξία και τα θαυμαστά στοιχεία τους. Υπό αυτό το πρίσμα, η ιστορία της λογοτεχνίας δεν δικαιούται να παραλείψει τη φιλοσοφία και τους θεράποντές της. Εξετάζεται επίσης διεξοδικά η αμιγής επιστημονική γραμματεία, τα γραπτά των εξειδικευμένων τεχνικών κλάδων, των γιατρών και των μηχανικών, των μαθηματικών και των αστρονόμων. Και εδώ μπορούν να ανιχνευθούν εκλεκτικές συγγένειες και υποδόριες συνάψεις προς τη λογοτεχνία. Κάποιες πραγματείες της ιπποκρατικής συλλογής είναι γραμμένες σαν ρητορικές επιδείξεις, με ύφος και στάση διανοητική που δεν διαφέρει από εκείνην του Ηρόδοτου ή των σοφιστών. Σαν αυτούς τους τελευταίους, οι γιατροί της κλασικής περιόδου εμφανίζονταν στο κοινό ως πολυμαθείς διανοούμενοι και μεταχειρίζονταν τον έντεχνο λόγο για να εκθέσουν ανθρωπολογικές συλλήψεις. Τα συγγράμματα των γεωγράφων, οι περίπλοι και οι περιηγήσεις της γης, σχετίζονται άμεσα με την ιστοριογραφία και την εθνογραφία των ξένων φυλών και των μακρινών τόπων, η οποία συνυφάνθηκε απαρχής με μοτίβα του θαυμαστού και του φαντασιακού. Οι πραγματείες των αστρονόμων παρείχαν το υλικό για διδακτικά έπη σαν τα Φαινόμενα του Άρατου. Πάλι όμως το βιβλίο δεν περιορίζεται να αναδείξει τέτοιους παραλληλισμούς αλλά επισκοπεί συνολικά την τεχνική και επιστημονική παραγωγή: τα μαθηματικά θεωρήματα του Ευκλείδη, τις οδηγίες χρήσεως μηχανικών εφευρέσεων του Ήρωνα του Αλεξανδρέα, τις μονότονες ιατρικές καταγραφές συμπτωμάτων και θεραπειών, τα συνταγολόγια βοτάνων και φαρμάκων. Με τέτοια προσήλωση στην πληρότητα, ο συγγραφέας πρέπει να αισθάνθηκε καμιά φορά σαν τον Καλλίμαχο, τον αγαπημένο του γραμματικό, ο οποίος είχε αναλάβει να καταλογογραφήσει το σύνολο των αποκτημάτων της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, σε όλους τους κλάδους του επιστητού. Μέρτεν φαν Χέεμσκερκ, Πανόραμα με την απαγωγή της Ελένης εν μέσω των θαυμάτων του Αρχαίου Κόσμου (λεπτομέρεια). Υπάρχουν και περιοχές αδιαμφισβήτητα λογοτεχνικές που βγαίνουν κερδισμένες και φωτίζονται πληρέστερα. Αφιερώνεται αρκετός χώρος στην εξέταση των χαμένων ιστοριογραφικών έργων που είναι γνωστά μόνο από μαρτυρίες, περιλήψεις και παραθέματα. Η πελώρια αυτή ενδοχώρα της ιστορικής γραφής, κάτω και ανάμεσα από τις εξέχουσες κορυφές του Ηρόδοτου, του Θουκυδίδη, του Ξενοφώντα, του Πολύβιου και του Αρριανού, εξερευνάται συστηματικά. Διαβάζουμε πολλά και κατατοπιστικά για τον Έφορο από την Κύμη, που επινόησε τη μορφή της παγκόσμιας ιστορίας· για τον Θεόπομπο τον Χίο, που προσωπογράφησε τον φοβερό Φίλιππο της Μακεδονίας με ανάμικτο θαυμασμό και αποστροφή· για τις ιστορίες του Μεγαλέξανδρου, από τον ξηρό πραγματισμό του Πτολεμαίου έως τη στολισμένη αφήγηση του Κλείταρχου και τα εθνογραφικά παράδοξα του Ονησίκριτου· για τον Δούρη τον Σάμιο και τον Φύλαρχο, που καλλιέργησαν μια μορφή δραματοποιημένης ιστοριογραφίας με στόχο την ψυχαγωγία του αναγνωστικού κοινού· για τον Τίμαιο τον Ταυρομενίτη, που θεμελίωσε τον μύθο της καταγωγής των Ρωμαίων από τον Αινεία. Κατεξοχήν επωφελείται η λογοτεχνία της αυτοκρατορικής περιόδου και της ύστερης αρχαιότητας, που καταλαμβάνει έκταση αισθητά μεγαλύτερη από όση της διέθεταν παλαιότερες γραμματολογίες. Αναδεικνύεται έτσι καθαρά η σημασία της μακράς αυτής εποχής για τα γράμματα και το πνεύμα του ελληνισμού. Δεν είναι μόνο ότι η γραπτή παραγωγή που σώζεται από τους αιώνες της αυτοκρατορίας είναι πολυπληθέστερη και ευρύτερη από τα κατάλοιπα κάθε άλλης περιόδου. Η ρωμαϊκή εποχή φέρνει πρωτόφαντες εξελίξεις στην πολιτισμική ταυτότητα και δράση των Ελλήνων. Για πρώτη φορά ύστερα από την πρώιμη αρχαϊκή περίοδο ο ελληνικός πολιτισμός βγαίνει από τη γλωσσική του απομόνωση και την πνευματική του αυτάρκεια και συνδιαλέγεται ουσιωδώς με τα επιτεύγματα ενός άλλου λαού, των Ρωμαίων. Γύρω από τη Μεσόγειο αναπτύσσεται δίγλωσση, ελληνορωμαϊκή κουλτούρα. Το ελληνικό πνεύμα ακτινοβολεί και μεταμορφώνει (εν τινι μέτρω, έστω) τους αγροίκους Λατίνους· όμως οι Ρωμαίοι κυριαρχούν πολιτικά και από τη θέση του ισχυρότερου απειλούν να σφετεριστούν την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά. Σε αυτό το πλαίσιο οι Έλληνες συγγραφείς στρέφονται στον κλασικισμό και τον αρχαϊσμό. Υποταγμένοι στη ρωμαϊκή εξουσία, σπρωγμένοι στο περιθώριο των ιστορικών γεγονότων, αναζητούν τη χαμένη περηφάνια της φυλής στο ένδοξο παρελθόν και καταγίνονται να απομιμηθούν τα απαράμιλλα δημιουργήματα του αττικού κανόνα, τα καμάρια του ελληνικού πνεύματος. Η ρητορική κυριαρχεί και θέτει τη σφραγίδα της παντού, σε κάθε μορφή αξιόλογης λογοτεχνικής έκφρασης. Αν εκπληρωθεί κάποτε η προφητεία του Κ. Σ. Λιούις και το δυτικό κοινό εκτιμήσει εκ νέου τα θέλγητρα του ρητορικού καλλωπισμού, καθώς τα απολάμβαναν τα ακροατήρια της Δεύτερης Σοφιστικής ή του ώριμου Μεσαίωνα, τότε τα έργα της αυτοκρατορικής περιόδου θα καταλάβουν τις πρώτες θέσεις στον κατάλογο των προτιμήσεων. Μεταξύ άλλων, αναπτύσσεται η νέα λογοτεχνική φόρμα του μυθιστορήματος, αυτή η πρωτεϊκή μορφή αφήγησης που ήταν πεπρωμένο να γίνει το κεντρικό είδος του λογοτεχνικού κανόνα στον δυτικό κόσμο ‒ το ευγενέστερο πράγμα που μπορεί να γράψει κανείς, καθώς είπε ο Ίρβιν Γιάλομ. Η αυτοκρατορική εποχή σημαδεύεται από ένα ακόμη κοσμοϊστορικό γεγονός, που δημιουργεί από μόνο του ολόκληρη λογοτεχνία: την εμφάνιση του Χριστιανισμού, του οποίου τα γραπτά δημιουργήματα διαποτίζουν μέχρι σήμερα τη σκέψη και την έκφραση εκατομμυρίων ανθρώπων σε όλον τον κόσμο, από την πρωινή μας προσευχή μέχρι την καθημερινή μας γλώσσα. Κατά κανόνα, η νέα θρησκεία και η γραμματεία της έμεναν έως τώρα έξω από τον ορίζοντα των ιστοριών της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας. Ο ιστορικός θεωρούσε καθήκον του να χαρτογραφήσει την παραγωγή των ειδωλολατρών συγγραφέων, μέχρι το τέλος του αρχαίου κόσμου. Περιλάμβανε επίσης τα συγγράμματα των εξελληνισμένων Ιουδαίων, όπως ο Ιώσηπος και ο Φίλων, που άνοιξαν διάλογο με τον ελληνικό πολιτισμό και οικειοποιήθηκαν την κοινή γλώσσα του. Όμως τα κείμενα των Χριστιανών, παρόλο που ήταν γραμμένα στην ίδια εκείνη κοινή γλώσσα, λογαριάζονταν κόσμος ξεχωριστός και αλλότριος, που δεν μπορούσε να συνυπάρξει με το παγανιστικό αρχαιοελληνικό πνεύμα μέσα στο ίδιο βιβλίο. Η Ιστορία του Μοντανάρι, αντίθετα, δίνει πρωτοφανή προσοχή στην πρώιμη χριστιανική παραγωγή. Τούτο μαρτυρεί για μίαν ακόμη φορά την εγρήγορση του συγγραφέα έναντι των πρόσφατων εξελίξεων της έρευνας, που έχουν αναδείξει την αξεδιάλυτη συμπλοκή του ειδωλολατρικού και του χριστιανικού στοιχείου εντός του πολυδιάστατου πολιτισμού της ύστερης αρχαιότητας. Εξετάζονται πρώτα-πρώτα τα κείμενα του ιερού βιβλίου, της Καινής Διαθήκης, τα οποία κομίζουν πρωτόφαντη απλότητα και δύναμη, τέτοια που δεν είχε ξανακουστεί στα ελληνικά. Όπως έλεγε ο Πήτερ Λήβαϊ, ο πιστός φίλος και μαθητής του Σεφέρη, ο μεγαλύτερος ήρωας της ελληνικής λογοτεχνίας των ρωμαϊκών χρόνων είναι ο Ιησούς Χριστός. Μαζί επισκοπείται ολόκληρη η ποικιλόμορφη γραμματεία που αναπτύχθηκε γύρω από το ιερό βιβλίο και τη διδασκαλία του: τα εξηγητικά και τα απολογητικά έργα, οι πατερικές ομιλίες, οι πράξεις των μαρτύρων και οι πραγματείες κατά των αιρετικών. Μεγάλο μέρος αυτής της παραγωγής αφομοιώνει και αξιοποιεί τα πρότυπα της κλασικής θύραθεν γραμματείας, με αμφιθυμία αλλά και δημιουργικότητα. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς και ο Ωριγένης, άνδρες με πελώρια παιδεία που συγκαταλέγονταν στους πιο μορφωμένους ανθρώπους του καιρού τους, καταγίνονται να συγκεράσουν τη χριστιανική θεολογία με τα διδάγματα της ελληνικής φιλοσοφίας. Από τον διάλογο προκύπτουν καινούργια υποείδη και λογοτεχνικά μορφώματα. Ο Ευσέβιος Καισαρείας εγκαινιάζει την εκκλησιαστική ιστορία, προσαρμόζοντας τις μεθόδους της κλασικής ιστοριογραφίας στα καθέκαστα της Εκκλησίας του Χριστού. Ο Αθανάσιος, γράφοντας τον Βίο του Αγίου Αντωνίου, εμπνέεται από την αρχαία παράδοση της βιογραφίας αλλά την μπολιάζει με στοιχεία λαϊκής θρησκευτικότητας και θέτει τα θεμέλια για την πλούσια αγιολογική γραμματεία του Μεσαίωνα. Κρίμα που δεν σχολιάζεται μία ακόμη πτυχή της αλληλεπίδρασης χριστιανικών και θύραθεν κειμένων, η οποία κεντρίζει εδώ και τριάντα χρόνια το ενδιαφέρον της έρευνας: οι απόκρυφες Πράξεις των Αποστόλων (π.χ. οι Πράξεις Παύλου και Θέκλας) σε σχέση με τα αρχαία μυθιστορήματα. Μερικές ακόμη πλευρές, που άλλοτε λογαριάζονταν περιθωριακές αλλά τώρα γονιμοποιούν πληθώρα μελετών και ερμηνειών, θα άξιζαν διεξοδική πραγμάτευση. Δεν γίνεται ουσιώδης συζήτηση, πέρα από τη μνεία λίγων τίτλων, για τις χαμένες τραγωδίες του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη, που τις γνωρίζουμε μερικώς από σπαραγμένους παπύρους και αποσπάσματα. Επίσης, σχολιάζεται ελάχιστα ο ψευδο-ευριπίδειος Ρήσος, το μοναδικό άρτιο δείγμα που σώζεται από το τραγικό δράμα του τέταρτου αιώνα, μολονότι τώρα τελευταία έχει γίνει αντικείμενο αλλεπάλληλων φιλολογικών υπομνημάτων. Παραλείπονται έτσι πολύτιμες γνώσεις για τη δραματουργία και την εξέλιξη του αρχαίου θεάτρου. Δεν αξιολογείται η προδρομική θέση της Κύρου Παιδείας του Ξενοφώντα προκειμένου για τη γένεση και διαμόρφωση του αρχαίου μυθιστορήματος. Δεν εξετάζονται οι δικανικοί λόγοι του Δημοσθένη που αφορούν ιδιωτικές υποθέσεις, από τις νεανικές ομιλίες με τις οποίες ο ρήτορας διεκδίκησε την πατρική κληρονομιά του έως τον παραστατικότατο Κατά Κόνωνος. Θα ήταν καλή ιδέα να αφιερωθεί ξεχωριστή ενότητα στον ρήτορα Απολλόδωρο, γιο του απελεύθερου τραπεζίτη Πασίωνα και ανερχόμενο καριερίστα, που ήταν ο πραγματικός συγγραφέας ορισμένων λόγων του ψευδο-δημοσθένειου corpus. Ο πιο γνωστός από αυτούς, ο Κατά Νεαίρας, συνιστά πολύτιμη πηγή για την πορνεία και τη σεξουαλικότητα στον αρχαίο κόσμο και εκτιμήθηκε δεόντως από τον Μισέλ Φουκώ. Ασφαλώς, κανένας ιστορικός της λογοτεχνίας δεν μπορεί να περιλάβει τα πάντα. Ίσως οι παραπάνω πτυχές, που έχουν γίνει αντικείμενα εύφορων ερευνητικών προσεγγίσεων, θα μπορούσαν να βρουν θέση σε επόμενη αναθεωρημένη έκδοση του βιβλίου. Δύο μεγάλες αντινομίες σημαδεύουν τη μοίρα της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας. Η πρώτη, σχετική με τις συνθήκες παραγωγής και διάδοσης του έντεχνου λόγου, αντιπαραθέτει την προφορικότητα προς τη γραφή. Είναι η αντίθεση ανάμεσα στο ἀγώνισμα ἐς τὸ παραχρῆμα ἀκούειν, τη ζωντανή εκτέλεση των λογοτεχνημάτων σε συγκεκριμένες και μοναδικές περιστάσεις, και στο κτῆμα ἐς αἰεί, που διασφαλίζεται με τη γραπτή αποτύπωση των κειμένων και τη διαιώνισή τους για τους μεταγενέστερους. Οι αρχαίοι Έλληνες χαίρονταν όσο τίποτε άλλο τις μεγάλες δημόσιες πανηγύρεις και τα κομψά συμπόσια, όπου άκουγαν διά ζώσης τα λυρικά άσματα, τα συναρπαστικά δράματα ή τους ρητορικούς διαξιφισμούς. Όμως οι καλύτεροι συγγραφείς τους, από τον Όμηρο στον Θουκυδίδη και από τον Αριστοτέλη έως τον Λουκιανό, ήξεραν πως μονάχα η γραφή μπορεί να διασώσει τα μεγάλα έργα από το πρόσκαιρο και τη λήθη. Η δεύτερη αντινομία προκύπτει από τις ευρύτερες ιστορικές περιστάσεις και τις ιδεολογικές σταθερές του λαού που γέννησε αυτή τη λογοτεχνία. Αφενός, ο αρχαίος ελληνικός κόσμος έζησε κατακερματισμένος σε μικρές κοινότητες, σε πλήθος ξεχωριστές πόλεις που η καθεμία είχε τη δική της ταυτότητα, τους ιδιαίτερους θεσμούς και τον πολιτισμό της, και στις καλύτερες εποχές διέθετε επίσης αυτόνομη κρατική οντότητα. Αφετέρου, υπήρχε εξαρχής επίγνωση της κοινής ταυτότητας που την μοιράζονταν σύμπαντες οι Έλληνες, απανταχού στον κορμό της ελλαδικής γης και ολόγυρα στη Μεσόγειο. Αυτή η ενιαία συνείδηση, που είχε βαθιές ρίζες στο ίδιο αίμα και στην ίδια γλώσσα των ελληνικών πληθυσμών, στην πίστη τους και στο ήθος του πολιτισμού τους ‒ αυτή ήταν η ωραία Ελένη που τους ένωνε όποτε έπρεπε να κατακτήσουν κάποια Τροία. Και μία από τις Τροίες τους ήταν η λογοτεχνική. Κάτω από την ποικιλία των ποιητικών διαλέκτων και των τοπικών παραδόσεων, μια γραμμή συγγένειας συνδέει εκφράσεις τόσο ανόμοιες όσο τα πατριωτικά κηρύγματα του Σπαρτιάτη Τυρταίου και η τρυφή των αλεξανδρινών επιγραμματοποιών, η υψηλοφροσύνη των δωρικών στροφών του Πίνδαρου και η αισχρολογία της αττικής κωμωδίας, η θετικιστική έρευνα του Θουκυδίδη και η φαντασιοκοπία του Κτησία ή του Φιλόστρατου, ο ορθολογισμός του Πρωταγόρα και ο μυστικισμός του Πλωτίνου. Στον πυρήνα όλων βρίσκεται ο ανεξίτηλος και απαραγνώριστος ελληνικός χαρακτήρας, ο «σκέτος ελληνισμός», όπως θα τον έλεγε ο Κ. Σ. Λιούις. Από την παλίντονον αρμονία αυτών των θεμελιωδών αντιθέσεων προέκυψε το θαύμα της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας. Ο Φράνκο Μοντανάρι κατέγραψε το θαύμα ενδελεχώς και έπραξε άξια το καθήκον του απέναντι στην επιστήμη και στους μαθητές του, στη λογιοσύνη του τόπου του και στη διεθνή κοινότητα των ερευνητών. Το μέγα βιβλίον του θα είναι πολύτιμο για τον σπουδαστή της φιλολογίας, αλλά και για τον μορφωμένο αναγνώστη που επιζητεί να αυγατίσει τις γνώσεις του. Ακόμη και ο ειδικός μελετητής μπορεί να βρει ιδέες που θα τον κεντρίσουν στη δουλειά του. Κλείνοντας τον υπέροχο τόμο, απομένει μονάχα μία απορία. Αυτή η ιστορία της αρχαίας γραμματείας μας είναι η τελευταία, και για την ώρα η καλύτερη, από μια σειρά ανάλογων έργων που όλα τους γράφτηκαν από σπουδαίους ξένους ειδικούς (Γάλλους, Γερμανούς, Ιταλούς, Αγγλοαμερικανούς) και μεταφράστηκαν στη γλώσσα μας με κόπο. Πότε ήταν η τελευταία φορά που διαβάσαμε μια συνολική ιστορία των αρχαίων μας γραμμάτων καμωμένη από Έλληνα λόγιο; Πού θα βρεθεί μια γραμματολογία φτιαγμένη με τον πόνο και την ενσυναίσθηση του ανθρώπου ο οποίος γράφει για τα παλαιά κείμενα της δικής του παράδοσης ‒ καθώς γράφει ο Άγγλος για τον Τσώσερ και τον Σαίξπηρ του, ο Γάλλος για τον Κρετιέν ντε Τρουά και τον Ραμπελαί του; Ένα εγχειρίδιο που να φέρει, όσο το δυνατόν, τον ανεξίτηλο ελληνικό χαρακτήρα για τον οποίο έγινε λόγος παραπάνω; Ίσως αυτό είναι τώρα το μεγάλο στοίχημα για τις εν δράσει γενιές των Ελλήνων φιλολόγων, για όλους εμάς που ξεκινήσαμε ψάχνοντας στα βιβλιοπωλεία της Σίνα και έχουμε ξεπεράσει πια το μεσοστράτι της ζωής μας.

Από τους αοιδούς των Μυκηνών στους Καππαδόκες πατέρες

Σύνδεση