Δυσανεξία στη δυσανεξία

Κάθε μυθιστόρημα είναι μια παρενδυτική αυτοβιογραφία. Ακόμη και στις ιστορικές νουβέλες ή στα science-fictions, ο συγγραφέας κάπου θα προβάλει στοιχεία της δικής του ζωής, συνειδητά ή ασυνείδητα. Romain Gary, Λευκός σκύλος, μτφρ. Ευγενία Γραμματικοπούλου, Οκτάνα, Θεσσαλονίκη 2018, σελ. 324 «Το μοναδικό μέρος στον κόσμο όπου κανείς μπορεί να συναντήσει έναν άνθρωπο αντάξιο του ονόματός του είναι το βλέμμα ενός σκύλου». (σ. 209) Κάθε μυθιστόρημα είναι μια παρενδυτική αυτοβιογραφία. Ακόμη και στις ιστορικές νουβέλες ή στα science-fictions, ο συγγραφέας κάπου θα προβάλει στοιχεία της δικής του ζωής, συνειδητά ή ασυνείδητα. Αλλά και αντίστροφα, σε κείμενα που ρητά δηλώνουν αυτοβιογραφικά και με ειλικρίνεια καταγράφουν επεισόδια από τη ζωή του συγγραφέα, η μυθοπλασία έχει κεντρικό ρόλο. Τέτοια νομίζω πως είναι η περίπτωση του Γκαρύ στο βιβλίο του Λευκός σκύλος. Σαν σε ένα λογοτεχνικό ντοκιμαντέρ, ο αφηγητής μιλά με το όνομα Ρομάν Γκαρύ (μνημονεύοντας την καταγωγή του, ως Κατσέβ, από εβραϊκή οικογένεια της Λιθουανίας), κάνει λόγο για παλιότερα μυθιστορήματά του, μυθιστορήματα που τον έκαναν παγκοσμίως γνωστό και του επέτρεψαν να διαθέτει μόνιμες κατοικίες σε Γαλλία και ΗΠΑ (όπως πράγματι συνέβη), εκθέτει όλη την περίοδο που περνά το πρώτο εξάμηνο του 1968 μεταξύ Ουάσιγκτον και Παρισιού (όπου όντως παρίστατο), εξηγεί τα αισθήματά του προς τη διάσημη σύζυγο και κατά 26 χρόνια νεότερή του ηθοποιό Τζιν Σίμπεργκ (με την οποία έμεινε παντρεμένος από το 1962 ως το 1970), κάνει κάποιες αναφορές στον γιο που είχαν αποκτήσει (τον Ντιέγκο Γκαρύ) και, κυρίως, περιγράφει καταλεπτώς τις δραστηριότητές του κι αρκετές από εκείνες της συζύγου του κατά τη συγκεκριμένη περίοδο: παρορμητικές αναχωρήσεις σε ταξίδια ή συγγραφή άρθρων, από πλευράς του, και γυρίσματα ταινιών, από πλευράς Σίμπεργκ, παράλληλα με τις αναμίξεις τους σε αντιρατσιστικά κινήματα όπως οι Μαύροι Πάνθηρες κ.ά., καθώς και το εσπευσμένο ταξίδι και την περιήγησή του στο Παρίσι της περίφημης εξέγερσης του Μάη του 1968 (όπως ακριβώς συντελέσθηκαν). Όλα, λοιπόν, στο βιβλίο είναι αυθεντικά και εύκολα μπορεί κανείς να τα διασταυρώσει «γκουγκλάροντας». Αλλά ο κεντρικός μίτος που ξετυλίγει όλη την αφήγηση –το εκπαιδευμένο να επιτίθεται σε μαύρους λυκόσκυλο, το οποίο το ζεύγος Γκαρύ-Σίμπεργκ βρίσκει τυχαία κι αναλαμβάνει να επανεκπαιδεύσει, ώστε το ζώο να αποβάλει το ρεφλέξ του– είναι στοιχείο πλήρους μυθοπλασίας. Βεβαίως, η φιλοζωία του ζεύγους πρέπει επίσης να είναι αυθεντική. Τα σχόλια για άλλα οικόσιτα δείχνουν ανθρώπους που με πολλή τρυφερότητα έζησαν παρέα με σκυλιά και γατιά. Άρα είναι πιθανότατο να βρήκαν και να υιοθέτησαν κάποια στιγμή ένα αδέσποτο λυκόσκυλο (ίσως και εκπαιδευμένο από λευκούς να επιτίθεται σε μαύρους). Από εκεί και πέρα, όμως, η τέλεια «συμμετρία» με την οποία καταλήγει η επανεκπαίδευση του σκύλου δεν μπορεί παρά να είναι ένα (ευφυέστατο) μυθοπλαστικό εύρημα. Ίσως, μάλιστα, όλα τα αυθεντικά επεισόδια και πρόσωπα της εποχής, τα οποία κατακλύζουν τις σελίδες του βιβλίου, να μην είναι παρά η επίμονη κάλυψη της κατεξοχήν επινοημένης συνθήκης – αυτής του «λευκού» σκύλου που πρέπει να πάψει να επιτίθεται στους σκουρόχρωμης επιδερμίδας φίλους, γνωστούς ή τυχαίους επισκέπτες της κατοικίας του ζεύγους. Υπάρχουν βέβαια και μακρές αφηγηματικές περίοδοι στο βιβλίο, κατά τις οποίες ο «λευκός σκύλος» περνά στο περιθώριο. Ανατεθειμένος σε χέρια έμπειρων ειδικών, επανεκπαιδεύεται ενόσω Γκαρύ και Σίμπεργκ έρχονται αντιμέτωποι με άλλα προβλήματα. Και πώς να μην έρθουν, ως πολιτικοποιημένα δημόσια πρόσωπα σε εποχή που έχει πίσω της τη δολοφονία του Τζον Κένεντι, μπροστά της την επερχόμενη δολοφονία του Μπομπ Κένεντι και σε παρόντα χρόνο τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, με τις λεηλασίες που ακολούθησαν, παράλληλα με τις διαδηλώσεις ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ και τις φοιτητικές εξεγέρσεις στο Παρίσι. Αμερικανοί ή Γάλλοι πολιτικοί, ηθοποιοί, παράγοντες του Χόλιγουντ και ηγέτες επαναστατικών ομάδων, απολύτως αυθεντικοί, παρελαύνουν από τις σελίδες και τα επεισόδια του βιβλίου, με τις απόψεις, τα ουτοπικά σχέδια, τις υστεροβουλίες ή τις φιλοδοξίες και τις δόλιες βλέψεις τους. Παρελαύνουν μέσα σε αλλεπάλληλα ειρωνικά σχόλια του συγγραφέα ή και με καγχασμό, μερικές φορές, όπως λ.χ. οι αντιρατσιστικές εξάρσεις του Μάρλον Μπράντο. Ωστόσο σταθερά, διαρκούντων όλων αυτών, οι δυσκολίες ή οι πρόοδοι από την επανεκπαίδευση του λυκόσκυλου συνεχίζουν να δονούν τη λοιπή ιστορία. Κατά κάποιο τρόπο, αυτή η επανεκπαίδευση πρωταγωνιστεί, ακόμη κι όταν μένει στη σκιά πολύ σημαντικών άλλων δράσεων. Θα μπορούσα μάλιστα να πω ότι πρωταγωνιστεί επειδή μένει στη σκιά. Δίνοντας νόημα σε όλα τα άλλα. Κάπου 15.000 χρόνια τώρα, οι σκύλοι προσπαθούν να εξανθρωπίσουν τα αφεντικά τους, χωρίς λαμπρή επιτυχία. Πολύ συχνά συμβαίνει το αντίθετο, με τα αφεντικά να αποκτηνώνουν τους σκύλους, εκπαιδεύοντάς τους να επιτίθενται με μανία εναντίον κάποιων στόχων. Αλλά –«τραγική ειρωνεία», θα μπορούσε να το πει κανείς– ενώ κίνητρο των εκπαιδευτών είναι κατά κανόνα το μίσος προς τους όποιους στόχους, κίνητρο των επιτιθέμενων σκύλων είναι η αγάπη προς τα αφεντικά τους. Για να τα ευχαριστήσουν ορμούν στους στόχους, όχι από πηγαία μοχθηρία. Νομίζω πως ο Γκαρύ επέλεξε την περίπτωση του «λευκού» σκύλου εξαιτίας αυτής, ακριβώς, της βαθιάς αντινομίας: ενός ανθρώπινου μίσους που δείχνει αγάπη προς τον σκύλο, ώστε να τον εκμεταλλευτεί, και μιας ανιδιοτελούς σκυλίσιας αγάπης που υποχρεώνεται να εκδηλωθεί με το μίσος, προς τον στόχο. Τέλεια παραβολή όσων ο συγγραφέας αφηγείται για τη γεμάτη συντροφικότητες και μίση περίοδο του 1968. Αδικημένοι που αδικοπραγούν, προστάτες κατατρεγμένων που κινητοποιούνται για προσωπικό όφελος, κάποιες, σπάνιες, αγαθές ψυχές που θέλουν να προσφέρουν και πέφτουν θύματα ενός υποκόσμου, προοδευτικοί πολιτικοί γεμάτοι δολιότητα στις τακτικές τους, άλλοι, συντηρητικοί, αλλά γεμάτοι τόλμη στις αποφάσεις τους και, προπάντων, καταπιεσμένοι που καραδοκούν να γίνουν καταπιεστές με τη σειρά τους – ρητά, οι πιο κυνικοί, πίσω από πληθώρα προσχημάτων, οι πιο βδελυροί. 51 χρόνια μετά τη χρονιά της δράσης κι ακριβώς μισό αιώνα μετά την πρώτη του γραφή, ως διηγήματος, ο Λευκός σκύλος δεν θα μπορούσε να είναι πιο επίκαιρος. Αφού μεσολάβησαν δυο δεκαετίες αισιοδοξίας και ευμάρειας, του 1980 και του 1990, στη μέση των οποίων ήρθε το τέλος της κομμουνιστικής ψευδαίσθησης, η οδυνηρή είσοδος στον 21ο αιώνα, στις 11 Σεπτεμβρίου 2001, τελεύτησε και τις ψευδαισθήσεις ειρηνικών, δημοκρατικών κοινωνιών. Για ν’ αρχίσει να εδραιώνεται εκ νέου, στο τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 21ου, η εκπαίδευση στο φυλετικό μίσος και στην κοινωνική αγριότητα. Άρα όσοι, όπως ο συγγραφέας, ανήκουν «σε εκείνους τους δημοκράτες που πιστεύουν ότι σκοπός της δημοκρατίας είναι να προσφέρει σε κάθε άνθρωπο πρόσβαση στην ευγένεια» (σ. 153), ευλόγως καταλήγουν να δηλώνουν: «Όλες οι δημογραφικές εκρήξεις, είτε της αριστεράς είτε της δεξιάς, εμένα με αηδιάζουν. Εγώ είμαι μειονότητα από γεννησιμιού μου» (σ. 282). Γεννημένος το 1914, ο Γκαρύ είχε προλάβει να ζήσει τη μεγάλη σύρραξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου υπηρετώντας, νεότατος, στις Ελεύθερες Γαλλικές Αεροπορικές Δυνάμεις. Τι θα πει να αντιμετωπίζεις εκπαιδευμένους στο μίσος το ήξερε, λοιπόν, στην πιο αποτρόπαια εκδοχή του. Το είχε μάθει από πρώτο χέρι και το είχε πολεμήσει χάνοντας πολλούς συντρόφους και φίλους σ’ αυτό τον αγώνα – αγώνα που απαιτούσε μια ανάλογη εκπαίδευση για να αποδώσει. Αναγνωρισμένος συγγραφέας, επίσης από πολύ νωρίς (με τα πρώτα του μυθιστορήματα να διακρίνονται από το 1945 και το Οι ρίζες του ουρανού να βραβεύεται με το Γκονκούρ το 1956 και να γίνεται ταινία από τον Τζον Χιούστον το 1958), δεν χρειαζόταν τεχνάσματα αυτοπροβολής στα μέσα των πενήντα του, όταν αποφάσιζε να γράψει το Λευκός σκύλος. Η απέχθειά του απέναντι στους ρατσιστές των ΗΠΑ, όσο και ο σκεπτικισμός του απέναντι στα όσα συνέβαιναν τον Μάιο του 1968 στο Παρίσι, δεν προορίζονταν να καταγγείλουν τη βλακεία ή να αντισταθμίσουν τη φιλάρεσκη επαναστατικότητα ενός Ζαν-Πωλ Σαρτρ, λόγου χάρη. Εάν είχαν κάτι να εισηγηθούν, ήταν μια φιλοσοφία της επιφύλαξης. Γκωλικός ο ίδιος, όπως ο φίλος του υπουργός Πολιτισμού Αντρέ Μαλρώ, αλλά και «εκ γενετής μειοψηφία», ούτε στη νεανική αντίθεση προς τα πάντα ήθελε να μετέχει ούτε στην καταδίκη της. Στο δίλημμα της περίφημης 11ης θέσης του Μαρξ για τον Φόιερμπαχ, προφανώς δεν θα υποτιμούσε τις «ερμηνείες» του κόσμου έναντι των «αλλαγών» του. Στα πρόσωπα των δεσποινίδων καλών αστικών οικογενειών που είχαν μαζικά στρατευτεί σε απροσδιόριστους επαναστατικούς στόχους, τον Μάη του ’68, έβλεπε «εκείνες τις Ρωσίδες του 1905, οι οποίες προετοίμαζαν την επανάσταση και κατέληγαν εκτοπισμένες στη Σιβηρία προκειμένου τα παιδιά τους και τα εγγόνια τους να εκτοπιστούν κι κείνα κάποια μέρα στη Σιβηρία» (σ. 270). «Μια επανάσταση που θριαμβεύει» επισημαίνει αμέσως μετά, με θαυμαστή για εκείνη την εποχή οξύνοια, «είναι ακόμη μία αποτυχημένη επανάσταση. Προσπαθήστε να με διαψεύσετε, βρείτε μου ένα ιστορικό παράδειγμα που να αποδεικνύει το αντίθετο». Στο ίδιο πνεύμα, νωρίτερα (σ. 110), σχολίαζε πώς μετά τον ξεσηκωμό και τις λεηλασίες που ακολούθησαν τη δολοφονία του Λούθερ Κινγκ, «η Αμερική, που γνώριζε τους Μαύρους της, ξαφνικά παύει να τους αναγνωρίζει. […] Έχετε ακούσει την ιστορία του ναύτη Ντιμπιένκο, του πιστού φύλακα του νεαρού τσάρεβιτς. […] Ο ναύτης αυτός ξαγρυπνούσε επί χρόνια πάνω από τον βασιλικό γόνο με συγκινητική αφοσίωση και έχαιρε της απολύτου εμπιστοσύνης της τσαρίνας. Τη στιγμή της εξέγερσης, στο κάστρο όπου κρατούνταν αρχικά η αυτοκρατορική οικογένεια, ένα μέλος της ακολουθίας μπήκε ξαφνικά μες στο δωμάτιο του τσάρεβιτς και είδε τον ναύτη αραχτό στην πολυθρόνα: είχε βάλει τον τρομοκρατημένο βασιλικό γόνο να του βγάλει τις μπότες, και τον έβριζε χυδαία. Πράγμα που σημαίνει ότι δεν μπορεί ποτέ κανείς να βασίζεται στους υπηρέτες του». Ο Γκαρύ είναι με τους καταπιεσμένους, όσο είναι και εναντίον τους. Πολλώ μάλλον όταν τις αγριότητες των εξεγέρσεων τις διαπράττουν όχι τα ίδια τα θύματα της καταπίεσης, αλλά κάποιοι που αναλαμβάνουν να δράσουν για λογαριασμό τους, εκπαιδεύοντας στο μίσος. Και το κοινό μίσος εναντίον οποιωνδήποτε αντιπάλων μας συνιστά, ισχυρότερα από κάθε άλλο αίσθημα, τον συνδετικό ιστό των δικών μας. Οι Εβραίοι πλήρωσαν πανάκριβα αυτό το εύκολο μέσο συνοχής των ομάδων. Όσο και αν, μεταξύ τόσων καγχασμών, ο Γκαρύ καγχάζει και τις τυπολατρίες του Ιουδαϊσμού, ξέρει καλά ότι δεν είναι λίγα τα έθνη που, ανά τους αιώνες, οικοδόμησαν την ενότητά τους στον αντισημιτισμό. Ακόμη και κάποιες ομάδες Μαύρων της Αμερικής έκαναν την καταγγελία αόριστων «εβραϊκών συμφερόντων» δικό τους συγκολλητικό υλικό. Κι ο «νέγρος αντισημίτης» είναι κάτι που ο Γκαρύ χαρακτηρίζει «υπέροχο» – με την πιο ανατριχιαστική σημασία της ειρωνείας, βέβαια. Ανατριχιαστική ειρωνεία διακρίνει και έναν ακόμη χαρακτηρισμό του, όταν, με αφορμή μια συζήτησή του με τον Μπομπ Κένεντι, αναφέρεται στον Χέμινγουεϊ. Παρατηρεί, εκεί, ότι ήταν «σπουδαίος συγγραφέας, πρέπει όμως να πούμε πως δημιούργησε έναν εξωφρενικό κι επικίνδυνο μύθο: τον μύθο του πυροβόλου όπλου και της αρρενωπής ομορφιάς μιας φονικής πράξης» (σ. 219). Ωστόσο, το 1980, ο Γκαρύ αυτοκτόνησε με πυροβόλο όπλο, όπως ο Χέμινγουεϊ το 1961. Γι’ αυτό, ίσως, μια από τις πιο σοφές φράσεις του βιβλίου γίνεται το σχόλιο εναντίον «των σωστών νταήδων, της αφρόκρεμας της αντρίλας» (σ. 98). «Διότι αυτοί, ας μην το ξεχνάμε», συνεχίζει, «οι ατσάλινοι άντρες είναι που έχτισαν τον κόσμο, ενώ η σωτηρία δεν πρόκειται να έρθει παρά μόνο από τη θηλυκότητα». Δεν υφίσταται αγνή συντροφικότητα, βασισμένη στην επιθετική ετοιμότητα για την αντιμετώπιση εχθρών. Η αυτόκλητη αλληλεγγύη δεν ταυτίζεται με τον ανθρωπισμό. Προηγείται ο σεβασμός σε δημοκρατικούς θεσμούς, η εμμονή στη σύνεση. Το μίσος, μεθοδικό ή αυθόρμητο, επειδή κάποιοι έβλαψαν «δικούς μας», οικοδομεί την ενότητα αλλά και διαιωνίζει τη θηριωδία. Η ακαριαία εκδίκηση δεν συνιστά δικαιοσύνη, όσο πολλοί κι αν σπεύσουν να την υποστηρίξουν. Οι θιασώτες «αμεσοδημοκρατικών» διαδικασιών θα πρέπει να αντιληφθούν ότι κορυφαία τέτοιου τύπου διαδικασία είναι τα λυντσαρίσματα. Συνεχώς υπέρ και συνεχώς εναντίον, λοιπόν, ο Γκαρύ διακατέχεται από μια συνεχή αμφιθυμία. Από μια δυσανεξία προς τη δυσανεξία. Αυτή διατρέχει ολόκληρο το «λογοτεχνικό ντοκιμαντέρ» του. Αλλά δυσανεξία προς τη δυσανεξία μέχρι ποιον βαθμό; Το ζήτημα δεν είναι να βγει κανείς από την αγριότητα για να περιέλθει σε μια νέα. Κι ο σκύλος που, για να αποβάλει το επίκτητο μίσος, κινδυνεύει να χάσει και την πηγαία αγάπη καθίσταται η τέλεια αλληγορία. (Μολονότι η απάντηση που δίνει στο τέλος είναι ιδιαίτερα μελαγχολική.) Μια αμερικανίδα κριτικός, γνωρίζοντας ότι την εποχή γραφής του βιβλίου η σχέση του Γκαρύ με τη Σίμπεργκ έτεινε στη λήξη της, συμπέρανε, όχι χωρίς κακεντρέχεια, πως ο συγγραφέας «κατάφερε να αναγάγει μια οικογενειακή αντιπαράθεση σε κοινωνική αλληγορία». Ακόμη και αν ισχύει κάτι τέτοιο, ο Γκαρύ το χειρίστηκε αριστοτεχνικά. Και η εξαιρετικά φροντισμένη μετάφραση, στην πρόσφατη ελληνική έκδοση, μετατρέπει αυτόν τον χειρισμό σε άμεση αναγνωστική απόλαυση. Έστω σε ένα όχι απαραίτητο πολυτονικό. Με παρούσες όμως τις αγγλικές εκφράσεις, που ο ίδιος ο συγγραφέας είχε αφήσει στο γαλλικό πρωτότυπο, και συχνά εύστοχες τις αποδόσεις λογοπαιγνίων ή ιδιωματισμών που επιτείνουν το μόνιμα ειρωνικό ύφος.

Δυσανεξία στη δυσανεξία

Σύνδεση